Bilim berý salasyndaǵy JI: Otandyq mektepter tsıfrlyq bolashaqqa nege teń qadam basa almaı otyr
ASTANA. KAZINFORM – Bıylǵy 2026 jyl elimizde Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly bolyp jarııalandy. Osy baǵyttaǵy aýqymdy maqsattarǵa qol jetkizý úshin bıýdjetten 177 mıllıard teńge bólinip, aýmaǵy 22 myń sharshy metrdi quraıtyn halyqaralyq JI ortalyǵy quryldy. Alaıda memlekettik vedomstvolardan kelgen resmı jaýaptar bul múmkindikterdi barlyq aımaq birdeı qoldana almaıtynyn kórsetti.
Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń orta bilim berý júıesine jasandy ıntellektini engizý sharalary týraly» Jarlyqqa qol qoıý arqyly otandyq mektepterdi ınnovatsııalyq turǵydan jańǵyrtýdyń baǵdaryn aıqyndap berdi.
Mysaly júrgizilgen taldaý kórsetkendeı, Pavlodar men Túrkistan oblysy oqýshylarynyń tsıfrlyq bolashaqqa qadam basý múmkindikterinde bes esege jýyq aıyrmashylyq bar. Bul alshaqtyq óńirlerdegi ınfraqurylym deńgeıin, muǵalimderdiń daıyndyǵy men qajetti resýrstarmen qamtylý kórsetkishin anyq ańǵartady.
Statıstıka ne deıdi?
QR Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligi joldanǵan saýalǵa bergen resmı jaýabynda, eń aldymen, osy saladaǵy jetistikterge toqtaldy. Qazaqstan Halyqaralyq elektr baılanysy odaǵynyń (ITU) telekommýnıkatsııalyq ınfraqurylym jónindegi jahandyq ındeksinde 41-orynǵa turaqtaǵan, al el azamattarynyń 93 paıyzy ınternetti belsendi paıdalanady. Sonymen qatar elimizde Tsıfrlyq kodeks pen Jasandy ıntellekt jáne kıberqaýipsizdik týraly zańdar qabyldanǵan.
Búginde eGov AI vırtýaldy kómekshisine 2,3 mıllıonnan astam adam júgingen. Al quqyqtyq máseleler boıynsha AI-keńesshi 230 myńnan astam suraqqa jaýap berdi. Budan bólek, Cerebra AI júıesi elordalyq 17 emhanada ınsýltten bolatyn ólim-jitim kórsetkishin 40 paıyzǵa tómendetti. Jasandy ıntellekt baǵytyndaǵy memlekettik basqarý men bıznesti damytý maqsatynda 600-ge jýyq sheneýnik pen kásipker Stenford ýnıversıteti jáne OpenAI akademııasymen birlesken AI Leaders baǵdarlamasy boıynsha bilim aldy.
Pavlodar oblysynyń ákimdigi men Túrkistan oblystyq bilim basqarmasynan kelgen jaýaptar da óńirlerdegi tsıfrlandyrý deńgeıin kórsetetin sandarǵa toly. Biraq bul málimetterdiń arasy jer men kókteı.
Máselen Pavlodar oblysyndaǵy 362 mektepte 39 967 kompıýter bar. Bul degenimiz – bir kompıýterge orta eseppen úsh oqýshydan keledi degen sóz, bul respýblıkalyq kórsetkishten eki ese joǵary. Aımaqtaǵy barlyq mektep HEO standarttaryna saı joǵary jyldamdyqty ınternetpen qamtylǵan. Qala mektepterindegi jyldamdyq 100 Mbıt/s-tan bastalsa, aýyldyq jerlerde 20 Mbıt/s-tan kem emes. Tek mektep ınfraqurylymyn tsıfrlandyrýǵa osy oqý jylynda bıýdjetten 667 mıllıon teńgeden astam qarajat bólingen. Al muǵalimderdiń 70 paıyzy, ıaǵnı 14 myńnan astam pedagog jasandy ıntellekt boıynsha arnaıy kýrstardan ótip úlgergen.
Al Túrkistan oblysyndaǵy jaǵdaı múldem basqasha. Mundaǵy 1 106 mektepte 554 myń oqýshy bilim alady, al kompıýter sany – 71 147. Nátıjesinde bir kompıýterdi 14 oqýshy bólisýge májbúr. Bul – eldegi ortasha kórsetkishten eki ese, al Pavlodar óńirimen salystyrǵanda tórt jarym ese tómen. Onyń ústine, 940 mekteptiń 269-y ınternetke Starlink spýtnıktik jelisi arqyly qosylǵan. Spýtnıktik ınternet symdy talshyqty-optıkalyq jeli sııaqty turaqty emes, sondyqtan bir synypta 30 oqýshy bir ýaqytta jumys istegen kezde onyń múmkindigi shekteýli ekeni baıqalady.
Mektepti jabdyqtaý – ákimdik jaýapkershiligi
Bilim berýdiń biryńǵaı memlekettik standarty bar elde mundaı úlken alshaqtyq nelikten týyndap otyr? Jaýap Oqý-aǵartý mınıstrliginiń resmı hatynda taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen.
– Qazaqstan Respýblıkasynyń «Bilim týraly» Zańynyń 6-babyna sáıkes, bilim berý uıymdaryn materıaldyq-tehnıkalyq turǵydan qamtamasyz etý jergilikti atqarýshy organdardyń, ıaǵnı ákimdikterdiń quzyretine kiredi, – delingen vedomstvo jaýabynda.
Qarapaıym tilmen aıtqanda mektepterdi kompıýtermen jabdyqtaý – tikeleı ákimdiktiń jaýapkershiligi. Bári jergilikti bıliktiń bul máselege qanshalyqty basymdyq beretinine jáne bıýdjetiniń qaýqaryna baılanysty.
Pavlodar oblysy – ekonomıkasy damyǵan, salyq túsimi mol óndiristik aımaq. Al Túrkistan oblysy – negizinen aýyl turǵyndary basym, tarıhı turǵydan memlekettiń demeýqarjysyna súıenip otyrǵan, elimizdegi eń tyǵyz qonystanǵan óńir. Zań talaby bárine ortaq bolǵanymen, aımaqtardyń ekonomıkalyq áleýeti men salyqtyq kirisi ártúrli. Sonyń saldarynan bilim salasyn qarjylandyrýda úlken teńsizdik týyndap, bul balalardyń bilim alý múmkindigine tikeleı áser etip otyr.
Bılik máseleden habardar
«Orta bilim berý júıesine jasandy ıntellektini engizý sharalary týraly» Jarlyqta biryńǵaı tsıfrlyq ınfraqurylym qurý, derbes oqytý, muǵalimderdi daıarlaý jáne taldaýdaǵy mańyzdy tusy – qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy bilim sapasynyń alshaqtyǵyn azaıtý kózdelgen.
Bul jerde memlekettiń atalǵan alshaqtyqty resmı túrde moıyndap, ony joıý qajettigin túsinip otyrǵany anyq. Tek basty másele – bul jumystyń qanshalyqty tez atqarylatynynda.
2026–2029 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar bıylǵy 1 shildege deıin bekitilýi tıis. Osydan keıin pılottyq mektepter 1 tamyzǵa deıin qajetti tehnıka men ınternetke qol jetkizip, 1 qyrkúıekke qaraı jasandy ıntellektini qoldaný standarttary ázirlenýi kerek. Ýaqyt tyǵyz, al alda turǵan mindetter aýqymdy.
Kýrstan ótken 300 myń pedagog ne úıretpek?
Oqý-aǵartý mınıstrligi tańǵalarlyq statıstıkany alǵa tartady. 300 myńnan astam pedagog mooc.orleu.edu.kz platformasynda «Oqý úderisi jáne jasandy ıntellekt: generatıvti modelder jáne prompt-ınjınırıng óneri» atty onlaın-kýrsty aıaqtaǵan. Al taǵy 60 myńǵa jýyq muǵalim memlekettik tapsyrys aıasynda tereńdetilgen baǵdarlamalar boıynsha bilim almaq. Bul oqý úderisi ıÝNESKO-nyń «Igerý – Tereńdetý – Qurý» dep atalatyn úsh deńgeıli modeline negizdelgen.
Bul – aýqymdy jumys, degenmen tehnıkalyq ınfraqurylymsyz muǵalimderdi oqytý – kólik júrgizýdi teorııa júzinde biletin, biraq minerge kóligi joq júrgizýshiniń kúıin eske túsiredi. Pedagogterdiń biliktiligi qanshalyqty joǵary bolǵanymen, mektepterdegi tehnıkalyq jabdyqtaýdyń sapasy nashar ne tipti bolmaýy oqý úderisine jasandy ıntellekt quraldaryn tolyqqandy engizýge kedergi keltirip otyr.
Sáýle Qabysheva Ekibastuz qalasyndaǵy №10 jalpy orta bilim beretin mektepte ınformatıka páninen sabaq beredi. Ol – Oqý-aǵartý mınıstrligi maqtana aıtqan 300 myń muǵalimniń biri. Bul salada 1993 jyldan beri eńbek etip keledi. Jasandy ıntellekt boıynsha kýrstardy bitirgen, vaıbkodıng boıynsha sheberlik synyptaryna qatysady.
Tehnologııanyń ıgiligin kórý úshin aldymen soǵan saı ınfraqurylym qalyptasýy tıis. 1500 bala bilim alatyn, úsh kompıýter synyby men irkilissiz jumys isteıtin ınterneti bar bul mektep salystyrmaly túrde áldeqaıda alda tur. Biraq osyndaı jabdyqtalǵan mekteptiń ózinde muǵalimder úırengen jańashyldyq pen ony kúndelikti sabaqta qoldaný múmkindigi arasyndaǵy aıyrmashylyq baıqalmaı qalmaıdy.
– Meniń sabaǵymda 5-ten 11-synypqa deıingi balalardyń bári kompıýtermen jumys istep, praktıkalyq tapsyrmalardy oryndaıdy. Biz Wordwall, Kahoot!, Quizizz sııaqty platformalardy qoldanamyz. Jasandy ıntellekt kýrstary men vaıbkodıng sheberlik synyptarynan ótkennen keıin, ótken taqyryptardy qaıtalaý úshin shaǵyn oıyndardy paıdalanýǵa tyrysamyn. Alaıda synyptaǵy bala sany 24–27 oqýshyǵa jetedi, sondyqtan ár balaǵa jeke kompıýter árdaıym jete bermeıdi, – deıdi Sáýle Qabysheva.
Statıstıka teńeskenimen, múmkindik teń emes
Resmı málimetke sensek, Pavlodar men Túrkistan oblysyndaǵy mektepter ınternetpen tolyq qamtylǵan. Oqý-aǵartý mınıstrligi de bul aqparatty rastap, eldegi mektepterdiń 99 paıyzy ınternetke qosylǵanyn aıtady. Qaǵaz júzinde bári keremet kóringenimen, is júzindegi jaǵdaı múldem basqasha.
Jyldamdyǵy 100 Mbıt/s bolatyn talshyqty-optıkalyq jeli bir mekteptegi barlyq synyptyń bir ýaqytta vıdeo-konferentsııalar ótkizýine, bultty platformalarmen jáne jasandy ıntellekt servısterimen kedergisiz jumys isteýine múmkindik beredi. Al Túrkistan oblysynyń aýyldyq mektebindegi spýtnıktik Starlink júıesiniń ınternet jyldamdyǵy barlyq oqýshyǵa bólinedi. Synyptaǵy 30 bala bir ýaqytta qoldansa, qurylǵylar istemeı qatyp qalyp jatady.
Sol sebepti de «ınternetke qosylǵan» jáne «tsıfrlyq ortada tolyqqandy jumys isteı alady» degen tirkesterdi sınonım dep aıtýǵa kelmeıdi.
Pavlodar qalasyndaǵy A. Baıtursynov atyndaǵy mekteptiń oqýshysy Igor Martynıýk Ortalyq Azııadan tuńǵysh ret Y Combinator AI Startup School jazǵy baǵdarlamasyna irikteýden ótti. Onyń oılap tapqan TabAI servısin qazir búkil álem boıynsha 15 myńǵa jýyq adam paıdalanady. Dál osy óńirde 2026 jyldan bastap «AI Mektep» jobasy – tikeleı mektep ishinde jasandy ıntellekt negizinde jumys isteıtin beınetaldaý júıesi iske qosyldy.
Árıne, bul – ýaqytynda tsıfrlyq salaǵa júıeli túrde qarjy quıýdyń jemisi. Biraq mektepterdiń tehnıkalyq bazasyndaǵy osyndaı alshaqtyq balalar arasynda úlken teńsizdik týdyryp otyr. Bir aımaqtyń oqýshylary álemdik deńgeıdegi múmkindikterdi ıelenip jatsa, ekinshi bir óńirdiń balalary zamanaýı daǵdylardy qarapaıym kompıýterdiń joqtyǵynan is júzinde meńgere almaı qalyp jatyr.
Mınıstrliktiń «Tsıfrlandyrý jyly tek qaǵazdaǵy kórsetkishtermen emes, naqty ózgeristermen, ıaǵnı qyzmettiń jyldamdyǵymen, jańa múmkindiktermen ólshenýi kerek» degeni óte oryndy. Biraq osy ýájge taǵy bir mańyzdy talapty qosqymyz keledi. Ol – teńdik. Muǵalimderdi oqytyp, jalpy el deńgeıinde úlken jetistikterdi aıtyp maqtanýǵa bolar, biraq aımaqtardy qarjylandyrýdaǵy osy teńsizdik joıylmaı, is alǵa baspaıdy.
Aıta keteıik, buǵan deıin, Úkimet otyrysynda QR Oqý-aǵartý mınıstrligi orta bilim salasyna jasandy ıntellektini endirý protsesine qatysty túsinik bergen edi.
