BQO: Han ordasyndaǵy Qazynashylyq ǵımaratynyń tarıhy qandaı

- Mereke Serikuly, Qazynashylyq ǵımaraty qashan salyndy, onyń boı kóterýine ne sebep boldy?

- Bókeı ordasyndaǵy Qazynashylyq (kaznacheıstvo) mekemesiniń ǵımaraty — HІH ǵasyrdan búgingi kúnge jetken tarıhı-arhıtektýralyq eskertkishterdiń biri. Ǵımarat 1867 jyly qyzyl kirpishten turǵyzylyp, sol kezeńdegi Han stavkasynyń sáýlettik kelbetine ózindik erekshelik qosqan. Qarapaıym ári jınaqy arhıtektýralyq sheshimimen erekshelenetin nysannyń qasbetinde torlanǵan on úsh tereze ornalasqan. Bul elementter ǵımarattyń syrtqy kórinisine kórik berip qana qoımaı, HІH ǵasyrdaǵy qurylys úlgisiniń aıryqsha sıpatyn da ańǵartady.

Qazynashylyq mekemesiniń boı kóterýi Bókeı ordasyndaǵy ekonomıkalyq jáne saýda-sattyq qatynastardyń damýymen tikeleı baılanysty boldy. Jáńgir hannyń bastamasymen 1832 jyly Han stavkasynda uıymdastyrylǵan jármeńke ýaqyt óte kele óńirdegi mańyzdy saýda ortalyqtarynyń birine aınaldy. Jármeńkege jan-jaqtan saýdagerler men kásipkerler jınalyp, túrli taýarlar aıyrbasy men saýda aınalymy keńeıdi. Sonyń nátıjesinde ishki aqsha aınalymynyń kólemi jyl saıyn arta tústi.

Saýda-sattyqtyń qarqyn alýy qarjyny saqtaý, esepke alý jáne onyń aınalymyn retteıtin arnaıy mekemeniń qajettiligin týǵyzdy. Osy maqsatta salynǵan Qazynashylyq ǵımaraty Bókeı ordasynyń qarjylyq-sharýashylyq júıesinde mańyzdy qyzmet atqarǵan. Munda memleket qarajatyn saqtaý, qarjy operatsııalaryn júrgizý jáne aqsha aınalymyn baqylaý sekildi jumystar júzege asyrylǵan.

Ǵımarattyń boı kóterýi Han ordasyndaǵy basqarý júıesiniń birtindep jetilip, saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń jańa sıpatqa ıe bolǵanyn kórsetedi. Sondyqtan Qazynashylyq ǵımaratyn tek sáýlet eskertkishi retinde ǵana emes, Bókeı ordasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq tarıhynan syr shertetin mańyzdy tarıhı nysan retinde de baǵalaýǵa bolady. Búginde bul ǵımarat respýblıkalyq mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń tizimine engizilgen Han stavkasyndaǵy ótken dáýirdiń tynysyn saqtap, óńirdiń tarıhy men mádenı murasyn tanytatyn qundy eskertkishterdiń qatarynda.

- Qazynashylyq bank retinde qyzmet atqardy ma, onyń aýqymy qanshalyqty boldy?

- Bókeı ordasyndaǵy bank júıesiniń qalyptasýyn 1854 jylǵy 27 jeltoqsanda nesıe (ssýdalyq) kassanyń qurylýymen baılanystyrýǵa bolady. Bul jóninde Han ordasy mýzeı-qoryǵynyń qorynda saqtalǵan arhıvtik qujattarda naqty derek bar. Ssýdalyq kassa sol kezeńdegi halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jeńildetýge baǵyttalǵan qarjylyq mekeme boldy. Ásirese, qys qatty bolyp, mal shyǵyny kóbeıgen nemese ózge de qıyn jaǵdaılarǵa tap bolǵan turǵyndarǵa qaıtarymdy túrde qarjylaı kómek kórsetildi. Qazirgi túsinikpen aıtqanda, kassa halyqqa nesıe berýmen aınalysqan. Osy turǵydan alǵanda, Bókeı ordasyndaǵy ssýdalyq kassany óńirdegi alǵashqy bank sıpatyndaǵy qarjy mekemesi dep baǵalaýǵa tolyq negiz bar.

Kassadan nesıe alý belgili bir tártippen júzege asyryldy. Alǵashqyda onyń kapıtaly kúmis aqshamen 10 myń som kóleminde belgilengenimen, bul qarajat halyqtyń qarjylyq qajettiligin tolyq óteýge jetkiliksiz boldy. Soǵan baılanysty kassa kapıtaly keıin 50 myń somǵa deıin ulǵaıtyldy. Degenmen bul soma da jetkiliksiz dep tanylyp, keıingi kezeńderde qarjy kólemi odan ári arttyryldy. 1858 jyly ssýdalyq kassanyń qyzmetin retteý maqsatynda arnaıy ereje qabyldandy. Alaıda atalǵan erejeler nesıege muqtaj halyqtyń qarjy alýyna birqatar qıyndyqtar týǵyzdy. Osyǵan baılanysty 1874 jylǵy 9 qazanda jańa qaýly qabyldanyp, kassadan nesıe alý talaptary jeńildetildi. Sol kezeńde kassanyń kapıtaly 76 560 somǵa jetken.

Bókeı ordasynyń qarjy tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵalardyń biri – Qazaqstan aýmaǵyndaǵy alǵashqy qazynashylyqtyń biriniń osy óńirde ashylýy. Bókeı ordasynda qazynashylyq 1866 jylǵy 1 tamyzda alǵash ret quryldy. Áıtse de onyń qalypty jumys isteýine qajetti birqatar máseleler, atap aıtqanda, aqsha saqtaıtyn qoıma, ony kúzetý, qyzmetkerler shtaty men olardyń eńbekaqysyn qamtamasyz etý sııaqty uıymdastyrýshylyq máseleler tolyq sheshilmegen edi. Osy sebepti mekemeniń qyzmetin qaıta uıymdastyryp, ony jańadan ashý qajettiligi týyndady.

1867 jylǵy 29 mamyrda Memlekettik keńes qazynashylyqty sol jyldyń 1 shildesinen bastap qaıta ashý týraly sheshim qabyldady. Osylaısha, Bókeı ordasyndaǵy qazynashylyq resmı túrde 1867 jylǵy 1 shildeden bastap óz jumysyn qaıta bastady. Mekeme ákimshilik jaǵynan Astrahan Qazyna palatasyna baǵynyshty boldy. Qazynashylyqtyń alǵashqy jylyndaǵy qajettilikterine memleket tarapynan 1 715 som qarjy bólindi. Mekemeniń bastapqy shtatynda qazynashy, hatshy jáne eki kishi qyzmetker qyzmet atqardy. Al 1868 jylǵa arnalǵan qyzmet smetasynda Memlekettik qazynashylyq departamenti Qarjy mınıstrligine Bókeı ordasy qazynashylyǵyna bólinetin qarjy kólemin 3 430 somǵa deıin jetkizýdi usyndy.

Qazynashylyq tek memlekettik qarajatty saqtaıtyn oryn ǵana emes, sonymen birge aqsha qarajatynyń qozǵalysy men aınalymyn baqylap, retteıtin mańyzdy qarjylyq mekeme boldy. Sondyqtan onyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge erekshe mán berildi. Mekemege arnaıy áskerı qaraýyl bekitilip, qyzmetkerlerdiń turmystyq jaǵdaıyna kóńil bólindi. Olarǵa eńbekaqymen qatar qyzmettik úı berilip, qajetti kommýnaldyq jaǵdaılar jasaldy.

Sóıtip, XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Bókeı ordasynda nesıe berý, memlekettik qarajatty saqtaý jáne qarjy aınalymyn retteý baǵytynda alǵashqy kásibı mekemeler qalyptasty. Ssýdalyq kassanyń halyqqa qarjylaı qoldaý kórsetýi jáne qazynashylyqtyń memlekettik qarjyny basqarý júıesine enýi óńirdegi qarjy ınstıtýttarynyń damýyna negiz qalady.

- Ǵımaratta basqa mekemeler ornalasty ma, mýzeı mártebesine qashan aýystyryldy?

- Bókeı ordasyndaǵy qazynashylyq HІH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda aımaqtyń qarjylyq-sharýashylyq júıesinde mańyzdy qyzmet atqarǵan memlekettik mekemelerdiń biri boldy. 1876 jyly qazynashylyq mekemesi Oral qalasyna kóshirilip, óziniń qyzmet aýqymyn keńeıtti. Osy kezeńnen keıin Ordadaǵy atalǵan ǵımarat ózge de memlekettik mekemelerdiń qajettiligine paıdalanyldy. Tarıhı derekterge súıensek, 1948 jyldarǵa deıin Memlekettik bank mekemesi retinde qyzmetin jalǵastyrǵan. 1948 jyldan keıin ǵımarattyń qyzmettik baǵyty ózgerip, ol ár kezeńde jergilikti qajettilikterge paıdalanyldy. Mysaly, 1952 jyly Orda aýdany taratylǵan kezde mehanızatorlar mektebiniń ashanasy retinde qyzmet atqardy.

Tarıhı ǵımarat 1969 jyly Orda tarıhı-revolıýtsııalyq mýzeıiniń qaramaǵyna berildi. Sodan beri nysan Bókeı ordasynyń baı tarıhyn keıingi urpaqqa tanystyryp kele jatqan mádenı-tarıhı orynǵa aınaldy.

- Tarıhı ǵımaratty mýzeı retinde paıdalaný baǵytynda qandaı jumystar atqaryldy?

- Ár kezeńde mýzeıdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jetildirýmen qatar, tarıhı jádigerlerdi ǵylymı turǵydan júıeleý, ekspozıtsııalyq keńistikti zaman talabyna saı jańartý jáne kelýshilerge tarıhı-mádenı murany tanystyrý baǵytynda aýqymdy jumystar jasaldy. 1967 jyly mýzeıge memlekettik mártebe berilip, 1969 jyly mekeme burynǵy Qazynashylyq ǵımaratyna kóshirildi. 1972 jyly mýzeı ekspozıtsııasyn sol kezeńniń talaptaryna saı qaıta jasaqtaý mindeti qoıyldy. Jańa ekspozıtsııany ázirleý barysynda onyń ǵylymı negizdiligine, tarıhı derekterdiń shynaıy ári dáıekti berilýine, taqyryptyq tutastyǵy men kórkemdik sheshimine aıryqsha mán berildi.

Mýzeı ekspozıtsııasyn kórkemdik turǵydan bezendirý maqsatynda RSFSR Kórkemdeý qorynyń Saratov qalasyndaǵy bóliminiń sýretshilerimen kelisim jasaldy. Ekspozıtsııany ázirleý barysynda mýzeı qyzmetkerlerimen tyǵyz baılanysta jumys istep, árbir zaldyń taqyryptyq mazmunyn ashýǵa, tarıhı kezeńderdiń erekshelikterin kórneki túrde jetkizýge atsalysty. Mýzeı mamandarynyń ǵylymı izdenisi men sýretshilerdiń kásibı sheberliginiń úılesýi nátıjesinde mazmuny tereń, kórkemdik sheshimi joǵary jańa ekspozıtsııa qalyptasty. Sol kezeńdegi bul ekspozıtsııa respýblıka kólemindegi aýyldyq jerlerde ornalasqan mýzeıler arasyndaǵy ozyq úlgilerdiń biri retinde baǵalandy.

Mýzeı ǵımaratynyń materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartý jáne ekspozıtsııalyq zaldardy jańartý jumystary keıingi jyldary da jalǵasyn tapty. 1982 jyly Orda tarıhı-revolıýtsııalyq mýzeıi zaldaryn kóbeıtý maqsatynda ǵımaratqa qosymsha qurylys salyndy. 1984 jyly «Kazmýzeırestavratsııa» mekemesiniń mamandary Qazaq KSR Mádenıet mınıstrligi bekitken taqyryptyq josparǵa sáıkes, Orda mýzeıiniń ekspozıtsııalyq zaldarynda kúrdeli jóndeý jáne bezendirý jumystaryn bastady. Jóndeý barysynda ǵımarattyń ishki sáýlettik kelbetin saqtaı otyryp, birqatar qurylys-qalpyna keltirý jumystary júrgizildi. Zaldar men bólmelerdiń qabyrǵalary men tóbeleriniń sylaqtary jańartylyp, edenderine parket tóseldi.

Sonymen qatar elektr jelisi tolyq retke keltirilip, ǵımarattyń shatyryndaǵy qańyltyr jabyndysy aýystyrylyp, syrlaý jumystary júrgizildi. Bul jumystar mýzeı ǵımaratynyń tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýmen qatar ekspozıtsııalyq keńistiktiń kórkemdik tutastyǵyn saqtaýǵa múmkindik berdi. Sol kezeńde mýzeı aýmaǵyn abattandyrý jumystary da nazardan tys qalǵan joq. 1986 jyly qosymsha qurylysymen jańarǵan, kúrdeli jóndeýden ótken mýzeı tolyqtaı aıaqtaldy. Jańadan jasaqtalǵan mýzeı ekspozıtsııasy Bókeı ordasynyń tarıhı damý kezeńderin keńinen qamtyp, mazmundyq jaǵynan edáýir tolyqtyryldy. Ekspozıtsııanyń alǵashqy eki zaly Qazan tóńkerisine deıingi Orda tarıhyna arnaldy. Munda handyq bıliktiń qalyptasýy men ornyǵýy, bilim berý isiniń bastalýy men alǵashqy mekteptiń ashylýy, sondaı-aq 1836-1838 jyldardaǵy Isataı Taımanuly men Mahambet Ótemisuly bastaǵan halyq kóterilisine qatysty qundy tarıhı jádigerler kórinis tapty.

Tarıhı oqıǵalardyń mazmunyn kórneki túrde ashý maqsatynda ekspozıtsııaǵa «Jylqyshy qosy», «Tastóbe shaıqasy», «Mánshúktiń sońǵy urysy» atty dıoramalar engizildi. Keńestik kezeń tarıhyn qamtıtyn bes zalda Bókeı ordasynyń qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı damý barysyn sıpattaıtyn materıaldar jınaqtaldy.

- Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin de qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizilgen bolar?

- 1997 jyly Qazynashylyq ǵımaratynda kezekti jóndeý jumystary júrgizildi. Al 2002 jyly ǵımaratqa kúrdeli jóndeý jasalyp, onyń qurylymdyq jáne ınjenerlik júıelerin jańartý baǵytynda jumystar atqaryldy. Osy kezeńde mýzeı ǵımaratynyń tarıhı jáne sáýlettik kelbetin, onyq ereksheligin bastapqy qalpynda saqtaý maqsatynda keıinnen salynǵan qosymsha qurylys bólikteri alynyp tastaldy.

Mýzeı ǵımaratyn jańǵyrtý jumystary keıingi jyldary óz jalǵasyn tapty. Sonyń biri - 2024 jyly atalǵan jumystardy Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine qarasty «Qazqaıtajańartý» RMK mekemesiniń Oral qalasyndaǵy fılıaly júrgizdi. Mundaǵy basty maqsat tarıhı ǵımarattyń sáýlettik jáne mádenı qundylyǵyn saqtaı otyryp, onyń qazirgi zamanǵy talaptarǵa sáıkestigin qamtamasyz etý boldy. Jumys barysynda ǵımarattyń tehnıkalyq jaı-kúıine nazar aýdarylyp, onyń tarıhı bolmysy men sáýlettik erekshelikterin barynsha saqtaý qaǵıdaty basshylyqqa alyndy. Bul rette mýzeı ǵımaratynyń tarıhı kelbetin joǵaltpaı, ony zamanaýı mýzeı talaptaryna beıimdeý máselesine aıryqsha mán berildi.

- Qazir mýzeı ǵımaraty qansha bólmeden turady?

- Qazynashylyq ǵımaratynda kúni búgin «Bókeı ordasy tarıhynyń mýzeıi» ornalasqan. 2027 jyly salynǵanyna 160 jyl bolatyn bul tarıhı ǵımarat Bókeı ordasynyń ótkeni men búginin sabaqtastyra otyryp, ólke tarıhyn kópshilikke tanystyratyn mańyzdy mádenı-aǵartýshylyq ortalyqqa aınalyp otyr. Mýzeı ekspozıtsııasy kireberis bólme men úsh kórme zalynan turady. Ár zaldyń taqyryptyq mazmuny belgili bir tarıhı kezeńdi qamtyp, Bókeı ordasynyń qurylýynan bastap qazirgi kezeńge deıingi saıası, áleýmettik, mádenı jáne qoǵamdyq damý jolyn júıeli túrde kórsetedi.

Eń aldymen kireberis bólmede 1842 jyly jasalǵan Bókeı ordasynyń terrıtorııalyq kartasy jáne Han Stavkasynyń 1911 jylǵy panoramalyq kórinisi qoıylǵan. Bul qundy tarıhı materıaldar kelýshilerge Bókeı ordasynyń aýmaqtyq qurylymy, geografııalyq ornalasýy jáne Han Stavkasynyń sol kezeńdegi sáýlettik kelbeti týraly alǵashqy túsinik beredi. Ásirese, Han Stavkasynyń panoramalyq kórinisi sol dáýirdegi ákimshilik ortalyqtyń ózindik bolmysyn kózben sholyp, tarıhı ortanyń ereksheligin sezinýge septesedi.

- Endi zaldardaǵy ekspozıtsııalarǵa qysqasha toqtala ketseńiz?

- Birinshi zaldyń ekspozıtsııasy Bókeı ordasynyń qurylý tarıhynan bastalyp, 1916 jylǵy ult-azattyq kóteriliske deıingi tarıhı kezeńdi qamtıdy. Bul zalda Bókeı handyǵynyń qalyptasýy, onyń saıası-ákimshilik qurylymy, handyq bıliktiń ornyǵýy, áleýmettik-ekonomıkalyq damý erekshelikteri jáne sol kezeńdegi halyqtyń turmys-tirshiligi týraly málimetter júıeli túrde usynylǵan.

Ekinshi zaldyń sol jaq qabyrǵasynda HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq qoǵamynyń saıası ómirine qatysty mańyzdy tarıhı oqıǵalar kórinis tapqan. Atap aıtqanda, munda Alash úkimetiniń qurylýy, Ordada jasaqtalǵan qazaqtyń tuńǵysh atty ásker polki, sondaı-aq qýǵyn-súrgin jyldarynyń qasireti týraly materıaldar ornalastyrylǵan. Bul bólimder el tarıhyndaǵy kúrdeli de taǵylymdy kezeńderdi qamtı otyryp, ulttyq memlekettilik ıdeıasynyń qalyptasýyn, eldiń azattyǵy jolyndaǵy azamattardyń qyzmetin jáne totalıtarlyq júıe jyldaryndaǵy saıası qýǵyn-súrginniń zardaptaryn tanystyrady.

Ekinshi zaldyń oń jaq qabyrǵasynda ólke tarıhynyń keıingi kezeńderine arnalǵan taqyryptar qamtylǵan. Munda qaıta qurylǵan «Orda» keńsharynyń tarıhy, mýzeıdiń qalyptasýy men damý joly, densaýlyq saqtaý salasynyń tarıhy, mádenıet qaıratkerleri, ǵalymdar jáne Bókeı ordasyna ár jyldary arnaıy at basyn burǵan belgili qonaqtar týraly derekter berilgen.

Úshinshi zaldyń ekspozıtsııasy negizinen HH ǵasyrdyń áskerı tarıhyna arnalǵan. Munda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy Bókeı ordasy turǵyndarynyń maıdandaǵy erligi men tyldaǵy eńbegin sıpattaıtyn materıaldar qoıylǵan. Sonymen qatar Aýǵan soǵysyna qatysqan jerlesterdiń taǵdyry men erlik joly týraly derekter usynylǵan.

- Sonda barlyǵy qansha eksponat qoıylǵan jáne tarıhı jádigerler qory osynda saqtalady ma?

- Qazirgi tańda mýzeı ekspozıtsııasynda mýzeı-qoryqtyń qorynan alynǵan 211 eksponat kópshilik nazaryna usynylǵan.

Mýzeıdiń qor saqtaý júıesinde de sońǵy jyldary eleýli ózgerister boldy. 2024 jylǵa deıin mýzeı-qoryqtyń negizgi qoryndaǵy mýzeılik zattardyń bir bóligi osy tarıhı ǵımarattyń ishindegi arnaıy bólingen eki bólmede saqtalǵan bolatyn. Alaıda qordaǵy jádigerler sanynyń artýy, olardy saqtaý talaptarynyń kúsheıýi jáne mýzeı qoryn zamanaýı talaptarǵa saı uıymdastyrý qajettiligi arnaıy qor saqtaý keńistigin qajet etti.

Osyǵan baılanysty negizgi qor 2024 jyly mýzeı-qoryq aýmaǵynda salynǵan jańa úlgidegi ákimshilik ǵımaratqa kóshirildi. Bul qadam mýzeılik qundylyqtardy saqtaý, esepke alý, ǵylymı zertteý jáne júıeleý jumystaryn jetildirýge múmkindik berdi. Qordyń arnaıy jabdyqtalǵan jańa ǵımaratqa ornalastyrylýy tarıhı jádigerlerdiń saqtalý jaǵdaıyn jaqsartýmen qatar, mýzeı ekspozıtsııalaryn jańartý men tolyqtyrýǵa da keń jol ashty.

Qoryta aıtqanda, mýzeıdiń qazirgi ekspozıtsııalyq qurylymy men qor saqtaý júıesiniń jetildirilýi onyń tarıhı murany saqtaý men nasıhattaýdaǵy rólin odan ári arttyra tústi. Tarıhı ǵımarattyń ózi de mýzeı ekspozıtsııasynyń ajyramas bóligi retinde qabyldanyp, onyń qabyrǵasynda saqtalǵan jádigerler men tarıhı derekter Bókeı ordasynyń ótkeni men búginin jalǵastyryp turǵan rýhanı kópir ispetti.

- Áńgimeńizge raqmet!

Eske sala keteıik, budan buryn Batys Qazaqstanda Han ordasy mýzeı-qoryǵy qalaı jańǵyrtylyp jatqanyn jazǵan edik.