BQO gazetteriniń 100 jyldyǵyna daıyndyq jumystary bastaldy (FOTO)

Qos oblystyq jáne on eki aýdandyq gazettiń basyn biriktiretin «Jaıyq Press» JShS bas dırektory Jantas Safýllınniń aıtýynsha, uzaq jyldar boıy «Oral óńiri» men «Prıýrale» gazetteri 1918 jyly 17 qarashada Ordada bolshevıkter shyǵarǵan «Habar-Izvestııa» gazetinen bastaý aldy delindi.

«Alaıda qos basylymnyń tarıhy Keńes úkimetiniń qurylýynan keıin bastalǵanyna ishteı kúmándanatyn edik. Buǵan deıin de óńirimizde tolyqqandy basylymdar bolǵany kópshilikke málim. Taǵdyrlas qos gazettiń tarıhyn zertteı júrip, kúmánimizdiń oń-terisin aıqyndadyq», - deıdi Jantas Nabıollauly.

Memlekettiń qoldaýy arqasynda «Jaıyq Press» JShS-nyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nyǵaıyp, kúndelikti gazet shyǵarýmen qatar tól basylymdarymyzdyń tarıhyn zertteý de qolǵa alyndy. 2013 jyly oblystyq «Oral óńiri» jáne «Prıýrale» gazetteriniń 95 jyldyq mereıtoıyn ótkizý barysynda gazetterimizdiń tarıhy biz negizge alyp júrgen 1918 jylǵy 17 qarashada emes, odan áride ekendigin, álde de tyńǵylyqty zertteýler qajettiligin aıtyp, alǵashqy nómirge sanap júrgen «Habar-Izvestııa» gazetiniń aldynda «Uran» gazetiniń bolǵandyǵy jáne aldaǵy ýaqytta osy gazetti izdestirýden bastaıtynymyzdy habardar ettik. Buǵan birneshe sebep boldy.

Birinshiden, 2012 jyly Máskeý muraǵattarynan «Habar-Izvestııa» gazetiniń 1918 jyldyń aıaǵyna deıin shyqqan sandarynyń kóshirmesin túgelge jýyq ákelgenbiz. Mine, osy gazettiń alǵashqy nómirinde, arab álipbıimen jazylǵan nusqasynda oblystyq kindik komıtettiń №12 hattamasy jarııalanǵan. Onda «Baspasóz taratý isi ilgerilep, jemisti hám paıdaly bolýy úshin Astrahannan kelgen jańa baspahana men Han ordasyndaǵy «Uran» baspahanasy biriktirilip, ol baspahanany basqarý isi joldas Vygdorşıkke tapsyrylsyn» delingen. Hattamadaǵy «baspasóz taratý isi ilgerilep...» degenniń ózi buryn bardy jańa júıege yńǵaılap jalǵastyrýdy meńzeıdi. Osylaısha «Urannyń» ornyn «Habar-Izvestııa» gazeti basqanyn dálel-deıdi.

Ekinshiden, «Qazaqstan» (1911-1913), «Uran» (1917-1918), «Habar-Izvestııa» (1918), «Durystyq joly» (1919) gazetterin shyǵarý barysynda kóptegen azamat bas biriktirdi. Biraq osy basylymdardyń bárine birdeı belsendi atsalysqan eki tulǵa bar. Olar - Ǵumar Qarash jáne Ǵabdolǵazız Musaǵalıev. Ǵumar Qarash «Qazaqstan» gazetine redaktorlyq etse, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev jazylý jumystaryn uıymdastyryp, qarjy jınaýǵa jáne taratýǵa kómektesedi. Al «Uran» gazetine redaktorlyq etken - Ǵabdolǵazız Musaǵalıev. Al gazette Ǵumar Qarashtyń kóptegen maqalalary, tipti gazettiń maqsatyn aıqyndaıtyn «Uran» atty óleńi de jaryq kórgen. Al bul tulǵalardyń «Habar-Izvestııa» gazetine de qatysy barlyǵyn 1968 jylǵy 17 qarashadaǵy gazettiń elý jyldyq merekelik nómirindegi Tamımdar Safıevtiń maqalasy dáleldeı túsedi. Onda «Habar» jáne «Qazaq durystyǵy» atalyp, eki tilde shyqqan gazet ornyna bir ǵana qazaq tilinde gazet shyǵarý máselesi talqylanǵandyǵy, kópshiliktiń uıǵarymymen gazet ataýy «Durystyq joly» bolyp ózgertilgende, onyń redaktsııa alqasynda Ǵumar Qarash, Mustafa Kókebaev, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Halel Esenbaev jáne maqala avtory Tamımdar Safıev kirgendigi aıtylǵan. Osymen-aq bul tulǵalardyń baspasózben tyǵyz baılanysta bolǵandyǵy kórinedi. Ókinishke qaraı, keńes dáýirinde osyndaı ult zııalylarynyń halqy úshin jasaǵan qyzmeti aıtylmady. Tipti aǵartýshy, aqyn, oıshyl Ǵumar Qarashtyń eńbegi túgil, atyn ataýǵa tyıym salyndy. Kóbinese «Habar-Izvestııa» gazetiniń redaktory - Іshki ordalyqty basqarýshy oblystyq kindik (ortalyq) komıtet tóraǵasy Stepan Mılıýtınniń aty ǵana atalyp, basqasy kóleńkede qaldy.

Ǵumar Qarash jáne Ǵabdolǵazız Musaǵalıev - ekeýi de qazaq tarıhynda oıyp alatyn orny bar, el úshin jankeshti eńbek etken, baspasóz salasy arqyly halyq sanasyn oıatýǵa orasan eńbek sińirgen tulǵalar. Bul gazetter qoǵamdaǵy saıası júıe qansha ózgerse de, múmkindiginshe halyq úshin aıanbaı qyzmet etti.

Úshinshiden, biz baspasóz salasyn zertteýmen jańadan aınalysyp júrgendikten, ár tapqanymyzdy jańalyq ashqandaı bolamyz. Biraq kánigi kásibı mamandar buny áýelden bilgendeı.

Almaty qalasyndaǵy Ǵylymı kitaphanada «Oral óńiri» gazetine qatysty formýlıar bylaı toltyrylypty: «Qyzyl tý. Oraldyń gýbernııalyq partııa komıteti men atqarý komıtetiniń gazeti. Oral, 1922-1929. 1917 jyldyń ııýlinen-1918 jylǵa deıin - «Uran»; 1919 jyldan - «Durystyq joly»; 1919-1920 j.j - «Sahara tańy»; 1920-1930 j.j. - «Qyzyl tý»; 1931-1957 j.j. «Ekpindi qurylys»; 1958-1964 j.j. - «Oktıabr týy»; 1965 j. 1 ıanv - «Oral óńiri» dep atalady».

Mine, munda gazettiń «Urannan» bastalatynyna esh kúmándanbaıdy. Júıelep, tap-tuınaqtaı etip kórsetken.

Tórtinshiden, «Uran» gazetin Keńes úkimeti tusynda baspasózdiń bastaýyna negiz etýge saıasat jol bermedi. Buǵan Sáken Seıfýllın «Tar jol taıǵaq keshý» romanynda: «Bókeı ordasynyń biraz oqyǵandary, aqyn, molda Qarashuly bas bolyp, «Uran» degen gazet shyǵaryp, «Alashordany» uran qylyp turdy...» degeniniń ózi dálel. Alash ordanyń aınalasyndaǵynyń bári «halyq jaýy» bolǵandyqtan, gazet te osy sanatqa jatqyzylyp, izdegende «áp» degennen-aq taba almaýymyzdyń syry osyda bolar.

Gazettiń ataýy ózgergenimen, baspahana ortaq, shyǵarýshylary bir bolǵandyqtan, bul gazetter - bir-birin jalǵastyrǵan basylymdar. Joǵarydaǵy aıtylǵan negizderge baılanysty búgingi «Oral óńiri» jáne «Prıýrale» gazetteriniń bastaýy 1917 jyly shilde aıynan Ǵabdolǵazız Musaǵalıevtiń redaktorlyǵymen jaryq kórgen «Uran» gazetinen bastaý alatyny anyq.

2013 jyly qos basylymnyń 95 jyldyǵy qarsańynda-aq «Uran» gazetin tanystyryp, tarıhyn tereńdetkimiz kelgen. Biraq qansha izdesek te, túpnusqasyn ne kóshirmesin taba almadyq. Sondyqtan oıymyzdy aıqyndaý bolashaqtyń enshisine qaldy. 1911-1913 jyldar aralyǵyndaǵy jaryq kórgen «Qazaqstan» gazetin Reseı muraǵattarynan izdep tapqan tájirıbemiz boıynsha Reseılik kóptegen muraǵattar men kitaphanalarǵa suraý saldyq. Ókinishtisi, eshbirinde saqtalmapty. Biraq gazettiń shyqqany anyq, kóptegen tulǵalardyń kózimen kórgeni, oǵan ózderiniń baǵasyn bergeni anyq. Ne muraǵat, ne murajaı, ne kitaphana, ne jekelegen adamdardyń qolynda saqtalýy múmkin degen oımen indetip, izdestirýimizdi jalǵastyrdyq. Alǵashqy qýanyshty habardy ǵalym Maqsat Tájimurat jetkizdi. Ol Almaty qalasyndaǵy «Respýblıkalyq kitap murajaıy» RMQK-nan «Uran» gazetiniń birneshe sanyn tapqan. Bizdiń janushyryp izdep jatqanymyzdy estigendikten, qundy dúnıeni bizge berýdi jón sanapty. Tipti elektrondy kóshirmesin jasatyp, alyp ketýge daıyndatyp qoıǵan. Baryp aldyq. Tigindiniń betine bylaı dep jazylypty: «halyq aqyny Nadralıev Andash (1889-1954) jeke qorynan. Burynǵy Astrahan oblysy, Bókeı ordasy, qazirgi Jańaqala aýdany, Jańaqazan aýylynda dúnıege kelgen». Murajaı qyzmetkeriniń aıtýy boıynsha gazet tigindisi 1978 jyly tapsyrylǵan.

Mustafa Ysmaǵulov kózi tirisinde jınaǵan birneshe qap qujatty murajaıǵa tapsyrylǵanyn biletin edik. «Qazaqstan» gazetin alǵash tyńǵylyqty zerttegen de osy adam. Keńes zamanyndaǵy solaqaı saıasattyń kesirinen halyqqa jarııa ete almady. Mustafa aǵamyz shamalyǵa taptyrmaıtyn «Uran» gazetiniń fotokóshirmelerin de bir papkaǵa salypty, tipti osy gazettiń bas redaktory ári uıymdastyrýshysy Ǵabdolǵazız Musaǵalıevtiń kóptegen eńbegin jınaqtap, zerdelepti. Murajaı basshylyǵymen kelisip, osy eńbekterdiń kóshirmesin aldyq.

Qolda bar gazet kóshirmelerinen túıgenimiz, «Urannyń» shamamen 40-50 nómiri jaryq kórgen. Biz 10 nómirin taptyq. Naqty aıtsaq, myna nómirler: №6, 1 qyrkúıek, 1917 jyl, juma; №7, 12 qyrkúıek, 1917 jyl, seısenbi; №8, 26 qyrkúıek, 1917 jyl, seısenbi; №9, 7 qazan, 1917 jyl, seısenbi; №20, 31 jeltoqsan, 1917 jyl, jeksenbi; №24, 16 aqpan, 1918 jyl, juma; №28 (datasy belgisiz); №30, 28(10) naýryz, 1918 jyl, beısenbi; №38, 16(3) mamyr, 1918 jyl, beısenbi.

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basy - qazaq elin otarlaýdyń belsendi deńgeıine kóshken sáti. Bir otarlaýshynyń ornyna ekinshisi aýysyp, halyq kimge senerin, kimniń aıtqanymen júrerin bilmeı, durystyǵyna jón siltegenderdiń aıtqany jappaı halyqqa estilmeı, abdyraǵan kezder edi. Osy sátte barsha qazaqtyń basyn bir maqsat, bir múddege toǵystyrýǵa qaýqarly tek qana gazet boldy. Osyny jete túsingen qazaqtyń zııaly qaýym ókilderi Batys óńirinde tuńǵysh ret turaqty, júıeli basylym - «Qazaqstan» (1911-1913) gazetin shyǵarsa, odan ári «Uran» (1917), «Habar-Izvestııa» (1918), «Durystyq joly» (1919) basylymdaryn uıymdastyrdy.

Medıaholdıng janyndaǵy baspasóz tarıhyn zertteý ortalyǵynyń daıyndaýymen 2014 jyly «Uran» gazeti. 1917-1918» atty tarıhı jınaq baspadan jaryq kórdi. Bul basylymdy daıyndaýǵa arnaıy aqyldastar alqasy qurylyp, onyń quramyna sol kezdegi oblys basshylaryna qosa Svetlana Smaǵulova, Ǵarıfolla Ánes, Maqsat Tájimurat, Qalıolla Orynǵalı, Qylyshbaı Súndetuly, Ǵabıt Qabekenov syndy tanymal ǵalymdar, baspasóz tarıhyn zertteýshiler de kirgen bolatyn. Osylaısha, «Uran» gazetiniń tabylǵan sandary qazirgi álipbıge aýdarylyp, gazet isine belsendi aralasqan Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Nuǵman Manaev, Baqytkereı Qulmanov t.b. syndy alash azamattarynyń ómirine qatysty tyń derekter jınastyryldy. Bul shyǵa bastaǵanyna bir ǵasyrǵa taıaǵan «Uran» gazeti týraly tuńǵysh tolymdy jınaq edi.

Aıta ketý kerek, «Jaıyq Press» medıaholdıngi aǵa býyn isine adaldyq tanytý úshin árqashan qyzmet etip keledi. «Uran» gazetine arnalǵan jınaqtyń kópshilikke, maman-ǵalymdarǵa tanystyrý úshin birneshe shara ótkizildi. Astana qalasynda L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń Otyrar kitaphanasynda, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde kitaptyń tanystyrylymy uıymdastyrylsa, «Egemen Qazaqstan», «Ana tili», «Qazaqstan-Zaman», «Astana aqshamy» t.b. gazetterde kólemdi maqalalar basyldy.

Oral qalasynda tarıhshylar men maman-ǵalymdardyń basqosýymen arnaıy dóńgelek ústel ótkizilip, Batys Qazaqstan oblystyq gazetteriniń bastaýy Keńes dáýiri kezinde bekitilgen 1918 jylǵy 17 qarasha emes, 1917 jylǵy 28 shildeden bastaý qajettigi týraly usynys aıtylyp, ol biraýyzdan maquldandy. Bul jóninde qaýly qabyldanyp, Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat jáne kommýnıkatsııa mınıstrligine arnaıy hat joldandy.

Biz gazetimizdiń shyqqan jylyn árige shegerip, jasyn ulǵaıtýdy maqsat etken emespiz, eń bastysy - shyndyqty, aqıqatty aıqyndaý. Bul Keńes úkimeti tusyndaǵy 73 jyl boıy aıtýǵa, tipti oılaýǵa tyıym salynǵan jaǵdaı edi. Azat el bolǵanymyzǵa táýbe. Ótkenimizdi saralap, jaqsylyǵyn urpaqqa aıtatyn kún de týdy.

Mine, dál búginnen bastap Batys Qazaqstan oblystyq gazetteri óziniń uzaq tarıhyndaǵy bir ǵasyrlyq mejege qadam basyp otyr. Aldaǵy 2017 jyl - ultymyz úshin asa mańyzdy Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵy, búgingi Qazaqstan úshin dúnıejúzilik EKSPO kórmesi ótetin mártebeli jyl ǵana emes, bastaýynda Ǵumar Qarash, Baqtykereı Qulmanov, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev syndy ult kósemderi turǵan «Uran» gazetiniń de ǵasyrlyq toıy. Muny bilý, muny eskerý - búgingi urpaq paryzy.

Bul jyldy «Jaıyq Press» medıaholdıngi barynsha mazmundy, barynsha taǵylymdy etip ótkizýdi josparlaýda. Gazetterdiń 100 jyldyq tigindisi jınaqtalyp, elektrondy formatqa aınaldyrylý ústinde. 2013 jyly jaryq kórgen «Qos gazettiń tarıhy - Istorııa dvýh gazet» kitaby tolyqtyrylyp, qaıta jaryq kórmek. «Uran» gazetiniń tolyq tigindisin Qazaqstan, Reseı muraǵattarynan izdestirý jalǵasýda.

Búginnen bastap oblystyq basylymdarda, «Jaıyq Press» aqparat saıtynda mereıtoılyq arnaıy aıdar ashyldy. Onda oblystyq basylymdardyń 100 jyldyq tarıhynyń túrli kezeńin kórsetetin qundy estelikter, kóne fotolar, qujattar jarııalanbaq. Baspasóz tarıhy - el shejiresi. Sondyqtan gazet oqyrmandary osy iske belsene qatysyp, ózderi biletin tarıh pen tulǵalar týraly esteliktermen, kóne sýrettermen bólise alady.

Sonymen birge Oral qalasynda oblystyq gazetterdiń 100 jyldyǵyna jáne baspasóz tarıhyna arnalǵan respýblıkalyq ǵylymı konferentsııa ótkizý josparlanýda. Bul jıynǵa elimizde baspasóz tarıhyn júıeli zertteýmen aınalysyp júrgen belgili ǵalymdar shaqyrylmaq.

«Batys Qazaqstan oblystyq basylymdarynyń shyǵa bastaǵanyna 100 jyl tolýyna oraı «Jaıyq Press» JShS jýrnalıstıka, fılologııa jáne tarıh fakýltetteri stýdentteri men magıstranttary arasynda qazaq baspasóziniń damý tarıhy taqyrybyn nasıhattaý, osy máselege jas ǵalymdardyń kóńilin aýdaryp, qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin baıqaý jarııalap otyr. Qazaq baspasózi tarıhyn, onyń ishinde Qazaqstannyń batys óńirinde shyqqan basylymdardyń damý jolyn, baspasóz bastaýynda turǵan tulǵalardyń ómir joly men qyzmetin zertteý nysanyna aınaldyryp, kýrstyq, dıplomdyq jáne magıstrlik zertteý jumystaryn jazǵan stýdentter men jas ǵalymdarǵa qarjylaı júlde taǵaıyndaldy. Baıqaý qorytyndysy 2017 jyldyń 28 shildesi qarsańynda qorytyndylanady», dedi J.Safýllın.