BQO-da Altyn Orda dáýirine jatatyn arheologııalyq nysandar tabyldy
ORAL. KAZINFORM — Batysqazaqstandyq ǵalymdar Altyn Orda dáýirine jatatyn jańa arheologııalyq nysandardy tapty.
M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetinen málim etkenindeı, ǵalymdar aǵa oqytýshy, PhD Daryn Saǵıdýllaevtyń jetekshiligimen 2023-2025 jyldar aralyǵynda «Jas ǵalym» granttyq baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylǵan «Altyn Orda dáýirindegi Soltústik-Shyǵys Kaspıı mańynyń tarıhı geografııasy» jobasyn aıaqtady.
2025 jylǵy arheologııalyq barlaý jumystary Kamysh-Samar óńirin, Aqjaıyq jáne Jańaqala aýdandarynyń aýmaqtaryn, Jaıyq, Baǵyrlaı jáne Muqyr ózenderiniń ańǵarlaryn, kól júıelerin, dala jáne sortań landshaftardy qamtydy. XIX–XX ǵasyrlardaǵy tarıhı kartalardy, geoaqparattyq júıeler derekterin jáne aldyńǵy dalalyq maýsymdardyń nátıjelerin taldaý negizinde óńir kartasyndaǵy perspektıvaly núkteler anyqtalyp, naqtylandy.
Arheologııalyq barlaýdyń basty nátıjesi Altyn Orda dáýirine jatatyn jańa arheologııalyq nysandardyń tabylýy boldy. Olardyń qatarynda kúıdirilgen kirpish qaldyqtary bar iri jerleý keshenderi, qıraǵan saman qurylystardan túzilgen qorǵan tárizdi qurylymdar, álsiz baıqalatyn úıindiler tizbegi jáne ondaǵan jerleý nysandarynan turatyn tutas keshender bar.
Sonymen qatar sharýashylyq jáne qonystaný qyzmetine qatysty tabystar da mańyzdy: Altyn Orda dáýiriniń keramıkasy shoǵyrlanǵan oryndar, qysh kúıdiretin peshterdiń qaldyqtary, qum basqan qonystar, sýarý júıeleriniń elementteri jáne damyǵan eginshilik pen sý paıdalanýdy dáleldeıtin ýchaskeler anyqtaldy. Barbastaý aýmaǵynda, Jaıyq qalashyǵyna qarsy bette, Altyn Orda dáýirine tıesili boljamdy qonystyń bolǵanyn kórsetetin keramıka synyqtary tabyldy.
Barlyq nysandar keshendi tsıfrlyq óńdeýden ótkizildi: naqty koordınattary anyqtalyp, topografııalyq túsirilim júrgizildi, óńirdiń arheologııalyq nysandarynyń derekter bazasy qalyptastyryldy. Bul tsıfrlyq quraldar tarıhı murany ǵalymdar, stýdentter men mektep oqýshylary úshin qoljetimdi etip, bilim berý baǵdarlamalary men mýzeılik ekspozıtsııalar jasaýǵa múmkindik beredi.
Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, jobanyń Qazaqstan úshin mańyzy zor: ol ulttyq biregeılikti nyǵaıtyp, Batys Qazaqstannyń Altyn Orda dáýirinde mádenı jáne saýda baılanystarynyń mańyzdy ortalyǵy bolǵanyn kórsetedi. Zertteý nátıjeleri stýdentter men oqýshylarǵa arnalǵan ǵylymı-bilim berý resýrsyn qalyptastyryp, arheologııa jáne tarıh salalarynda mamandar daıarlaýǵa yqpal etedi, al tsıfrlyq modelder men jarııalanymdar elimizdiń halyqaralyq ǵylymı bedelin arttyrady.
Joba nátıjeleri Batys óńirine jańasha kózqaraspen qaraýǵa múmkindik beredi: bul aımaq saýda joldary toǵysqan, mádenı baılanystar qalyptasqan jáne sharýashylyq qyzmet qarqyndy damyǵan dınamıkalyq keńistik bolǵan. Demek, Altyn Orda dáýirinde Batys Qazaqstan aýmaǵy shet aımaq emes, Eýrazııalyq kommýnıkatsııalar júıesindegi mańyzdy býyn bolǵany aıqyn.
Eske sala keteıik, budan buryn tarıhshynyń elimizdiń batysy arheologııalyq turǵyda jete zerttelmegeni jóninde aıtqanyn jazǵan bolatynbyz.
