Bizdiń búgingi jetistikterimiz qaınar bastaýyn Ata Zańymyzdan alady - Jarasbaı Súleımenov, jazýshy-jýrnalıst, Májilis depýtaty

ekinshi dárejeli «Dostyq» ordeniniń ıegeri, Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Jarasbaı Súleımenov óz oılaryn ortaǵa saldy.

- Ata Zańymyzdyń 15 jyldyǵy - el ómirindegi aıtýly oqıǵa. Búgingi tańda Qazaqstan - álemdegi órkenıet jolymen serpindi damyp kele jatqan memleketterdiń biri. Táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin bizdiń elimiz óziniń damý baǵyttaryn jáne aldynda turǵan mindetterin aıqyndap aldy. Sol maqsattarǵa jetý jolynda kezeń-kezeńmen keleli isterdi júzege asyryp kele jatyr. Egemendik alǵannan keıingi kezeńde memleketimizde bolǵan ózgerister ushan-teńiz. Qaı salany alyp qarasaq ta, eldik jetistikterimiz aıqyn kórinip tur. Onyń ishinde Elbasynyń úlken bir kóregendigi - aldymen ekonomıkaǵa qatysty máselelerdi jedel damytýdy qolǵa alǵandyǵy. Sonyń arqasynda bizdiń ekonomıkamyz órge basty, ózge elder Qazaqstannyń senimdi áriptes bolýǵa laıyqty memleket ekenine kóz jetkizdi, shetel ınvestıtsııasyn tartýǵa jol ashyldy. Negizgi máselelerdi sheship alǵan soń, áleýmettik, rýhanııat máselelerin soǵan ilestire sheshýge múmkindik jasaldy. Osy baǵytymyz óz júıesin tez taýyp ketken jol bolyp sanalady. Kóptegen shetelder osyǵan den qoıatyny anyq. Mundaı mańyzdy mindetterdi, irgeli maqsattardy oraılastyra almaǵandardyń jaǵdaıy ne bolyp jatqanyn álem jurtshylyǵy kórip otyr. Jalpy, bizdiń búgingi jetistikterimiz óz bastaýyn Ata Zańymyzdan alady. Bul aqıqatty basa aıtýymyz kerek.

Ata Zańymyzdyń negizgi kúsh-qýaty halyqtyń oıyna, maqsat-múddesine sýarylǵan dep oılaımyn. Ár baby, ár tarmaǵy eldiń kókeıinen shyǵady. Óıtkeni 1995 jylǵy tamyzdyń 30-ynda ótken búkilhalyqtyq referendýmǵa halyq óte joǵary belsendilikpen qatysty. Men ol kezde respýblıkalyq radıonyń Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshisi qyzmetin atqardym. Barlyq aýdandardy aralap, úlken jınalystarǵa qatysyp, ár adamnyń óz aýzymen aıtqan pikirin jazyp alyp, radıo arqyly elge taratyp, halyqpen etene aralasyp júrdik. Sol kezde turǵyndardyń Konstıtýtsııa týraly oń pikirin, izgi nıetin anyq sezindim. Qabyldanǵanǵa deıin azamattarymyz ár jolyn, ár babyn talqylap, óz oılaryn aıtyp, jańa tujyrymdardy qoldap sóz sóıledi. Sonyń qorytyndysynda Ata Zańymyz ómirge keldi ǵoı.

1995 jylǵa deıin de Konstıtýtsııalar bolǵanyn jaqsy bilemiz. Aıtalyq, 1993 jylǵy Konstıtýtsııanyń ǵumyry uzaq bolmady ǵoı.

Burynǵy Ata Zańdarymyzdan qazirgi Konstıtýtsııanyń basty artyqshylyǵy búgingi tańdaǵy qoǵamnyń damýy álemdik qaýymdastyq deńgeıinde qarastyryldy. Mysaly, bul Zańymyzda naryq ekonomıkasyna, jerge qatysty jáne basqa da kóptegen kúrdeli máselelerdiń rettelýi eskerildi de, eldiń qazirgideı damýyna keń jol ashyldy. Máselen, keıde zań qabyldanady, biraq ol zań óziniń dittegen maqsatyna jetpeı jatady. Óıtkeni ondaı zańdy kórgende aspannan túskendeı áserde bolasyń. Al Ata zańymyz halyqtyń kókeıindegi oıdy qozǵap, tilegi men maqsatynan týyndaǵan soń, ómirsheń bolyp otyr. Elimizdiń damýyna, halqymyzdyń turmys jaǵdaıynyń artýyna úlken jaǵdaı jasady.

Ata Zańymyzdyń betasharynda aldymyzǵa qandaı baǵyt qoıǵanymyz, kim úshin qabyldap otyrǵanymyz anyq jazylǵan. Qoǵam men bolashaq urpaq aldyndaǵy joǵary jaýapkershilikti sezine otyryp, halyqtyń beıbitshiligi saqtalǵan azamattyq qoǵamda erkin ómir súrip, órkenıet jolynda damýyna jaǵdaı jasaý maqsatyn kózdep otyrǵandyǵymyz týraly eldik ustanymymyz anyq jetkizilgen. Sonyń bári qazir júzege asty. Eldiń barlyq saladaǵy qol jetkizgen tabystarynyń ıgilikterin halyq kórip otyr.

Mysaly, 1990 jyldardyń aýyrtpashylyǵy áli kúnge kóz aldymyzda. Elde qandaı jaǵdaı bolǵanyn jaqsy bilemiz. Elektr jaryǵy joq, jylý joq, halyqqa tıesili eńbekaqy da, zeınetaqy da, járdemaqy da joq. Aqshalaryn aılap-jyldap ala almaı júrdi. Zeınetaqynyń qaryzy bir jyldan asqan kezderi de boldy. Halyq qatty kúızeldi. Olardyń kókeıinde «Qaıda baramyz, keler kúnimiz ne bolady?» degen suraq turdy. Ol eldiń oı-sanasyn da daǵdarysqa túsirgen kezeń edi. Al 1995 jyly jańa Konstıtýtsııa qabyldanǵannan keıin barlyq másele sheshimin tapty. Búgingi tańda «Zeınetaqy ýaqytynda kelmeı qalady-aý» degen kúmán eshkimniń oıyna kirip shyqpaıdy. Sol kezde jaryqtyń, jylýdyń, qarjynyń bolmaǵanyn jurttyń kóbi umytty.

Kelesi bir másele, sońǵy jyldary dúnıejúzin áýrege salǵan álemdik qarjy daǵdarysy týraly. Batystaǵy kóptegen elder memlekettik shyǵystardy qysqartyp jatyr. Bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn ósirýdiń ornyna ony kemitý jaǵyn oılastyryp, qınalyp otyrǵan zeınetaqyny tóleýde de kúrdeli máselelerge ushyrap jatqan elder bar. Al bizdiń elde álemdik qarjy daǵdarysynyń aldyn alý sharalary nátıjeli júrgizilgendikten, memleketimiz de, halqymyz da aýyr soqqyǵa ushyraǵan joq. Elbasynyń Joldaýyna baılanysty zeınetaqy da, bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysy da ósip keledi. Ótken jyly 25 paıyz qosyldy, bıyl da 25 paıyzǵa artty. Kelesi jyly taǵy da óseıin dep tur. Osynyń barlyǵy - bizdiń elimizdiń kúsh-qýatynyń artqanyn, Ata Zańymyz arqyly memleketimizdiń tańdaǵan jolynyń durys ekendigin dáleldeıtin naqty kórsetkishter. Qoǵamnyń árbir múshesi belsendi atsalysqanynyń arqasynda búgingi tabystarǵa qol jetkizdik.

- Jarasbaı Qabdollauly, Siz depýtattyqqa saılanǵanǵa deıin ózińiz týyp-ósken Soltústik Qazaqstan oblysynda uzaq jyl eńbek ettińiz. Ol óńirdiń tarıhyn da, tabıǵatyn da jaqsy bilesiz. Ata Zańymyzdyń arqasynda kelgen jetistik dep qandaı tabystardy aıtar edińiz?

- Konstıtýtsııanyń ótken kezeń ishindegi eń basty jetistigi dep aıtýǵa turarlyq ózgeris - turǵyndardyń birligi, Qazaqstanǵa degen patrıottyq sezimderiniń qalyptasýy. Óıtkeni ár óńirdiń ózindik ereksheligi bolady. Soltústikte qazaq ultynyń azdyǵy, ózge ult ókilderiniń kóp turatyndyǵy jasyryn emes. Mysaly, táýelsizdik jarııalanǵan alǵashqy jyldary keıbir nıeti bóten adamdar kóńilimizge qona qoımaıtyn pikirler aıtyp júrdi. Til máselesine qarsylar boldy, qos azamattyq alǵysy kelgender de tabyldy. Jeke adamdar ǵana emes, qoǵamdyq uıymdar da mundaı máseleni qozǵap, el ishine túrtki salyp otyrdy. Biraq halyq bárin túsindi. Ár azamat memleket múddesine qarsy shyqpaı, ortaq iske birigý qajettigin uǵyna bildi. Jyldar óte kele halyq arasyna shı júgirtkisi kelgenderdiń áreketi qoldaýsyz qaldy.

Al búgingi tańda jaǵdaı múldem basqasha. Tipti qaı ult ókili bolsa da: «Men Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatymyn! Osy eldiń órkendeýine qyzmet etemin! Bul el meniń Otanyma aınalyp otyr» degen pikirge bári de berilip, qazir óńirde mamyrajaı ahýal qalyptasty. «Sen anadaı ultsyń, men mynadaı ultpyn» degen bólinýshilik joq. Osyndaı ultaralyq kelisimniń jarasym tabýy turǵyndardyń beıbit ómir súrip, alańsyz eńbek etýine, otbasynyń jaǵdaıyn oılaýyna, sol arqyly eldiń damýyna oń áser etip otyr. Eń bir úlken ózgeris dep osyny aıtar edim. Budan basqa ekonomıkada, ónerkásipte, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýynda bolyp jatqan ózgerister kóp qoı. Qala da, aýdan da, aýyl da adam tanymastaı ózgerdi. Buryn Keńes odaǵy dúrkirep turǵan kezde bizdiń túsimizge de kirip shyqpaǵan kóptegen ǵajaıyptar jasalyp jatyr.

Men jýyrda ǵana Qyzyljar óńirine baryp keldim. Elge oralyp jatqan qandastarymyzǵa 140 úıden turatyn arnaıy aqshańqan aýyl boı kóterdi. Alla jazsa, kúzge deıin paıdalanýǵa berileıin dep tur. «Báıterek» degen ádemi ataýǵa ıe boldy. Úı óz aldyna, otandastarymyzdyń eńbek etip, kún kórip, tabys tabýy úshin de sol jerden barlyq jaǵdaı jasalatyny qarastyrylǵan.

Jalpy, bul óńirdiń óndiris pen ónerkásipti damytýda da múmkindigi mol. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev jýyrda barǵan saparynda jańa kombaındar qurastyratyn óndiris ornynda boldy. Elbasy egin alqabynyń kemelerine «Qyzyljar» degen ataý berý jóninde usynys jasady. Bul usynys sol jerde birden qoldaýǵa ıe boldy.

Óńirde aýyl sharýashylyǵy órken jaıyp keledi. Jylda elimizde óndiriletin astyqtyń edáýir bóligin Soltústik Qazaqstan oblysy beredi. Bıyl da aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramastan, keıbir alqaptarda egin bitik shyqqan. Qandaı qýańshylyq bolsa da, ótken jylǵy tabysty qaıtalaıyn dep otyr.

Aldaǵy mindet óndiris pen ónerkásipti jańa zamanǵa laıyqty ilgeri bastyrý úshin óńirlerde ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq jobalardy damytý qajet. Bul - Elbasynyń bastamasy.

- Ulttyq salt-dástúr men ana tildiń qoldanýyna kelgende soltústik óńir muzdy muhıt sekildi seńi qozǵalmaýshy edi. Al qazir memlekettik tildiń damýy qandaı deńgeıde? Qazaq mektepteriniń qatary artty ma?

- Bul baǵytta da oń qadamdar jasalyp jatyr. Óte kúrdeli másele. Bárin birden atqara salatyn sharýa emes. Sonyń ózinde de óńirde jaqsy serpilis bar. Aıtalyq, osydan jıyrma jyl buryn oblys ortalyǵynda bir ǵana qazaq mektebi bolatyn. Qazir alty-jeti qazaq mektebi ashyldy. Balalaryn memlekettik tilde oqytýǵa degen halyqtyń yqylasy erekshe. Ana tilinde tálim beretin mektepterge oqýshylar syımaı jatyr. Keıbir bilim ordalarynda eki aýysymda oqyp jatqandar bar. Bul neni kórsetedi? Bul qyzyljarlyqtardyń memlekettik tilge degen oń kózqarasyn kórsetedi. Tipti kóptegen ózge ulttyń balalary tildi meńgerý úshin qazaq balabaqshalaryna baryp júr.

Orys mektepterindegi qazaq tili pánin oqytý isi durys jolǵa qoıyldy. Kezinde mamandar da jetispeýshi edi. Bul pánge ústirt qaraýshylar da az emes bolatyn. Qazir olaı emes. Bilikti mamandardy daıarlaý isi qolǵa alyndy. Mysaly, Petropavldaǵy memlekettik ýnıversıtettiń janynan úsh-tórt jyl buryn Til jáne ádebıet ınstıtýty ashyldy. Jýyrda orys mektebiniń bir top túlekteri sol oqý ornyn támamdap shyqty. Memlekettik tildiń mamany bolǵandardyń ishinde ár túrli ulttyń ókilderi bar. Qazir olar mektepke baryp, qazaq tilinen dáris berip júr.

Sondaı-aq buryn aýdandarda qazaq gazetteri bolmaıtyn edi. Qazir barlyq aýdandarda derbes qazaq gazetteri shyǵady. Qalalyq qazaq tilindegi gazet te bolmaǵan-dy. Búgingi tańda qala oqyrmandarynyń suranysyna oraı memlekettik tildegi gazet te shyǵyp tur. Rýhanı salada osyndaı-osyndaı izgi bastamalar júzege asyp jatyr. Áli de sheshimin kútip turǵan máseleler de bar. Degenmen de úrdis alǵan oń ózgeristerge halyqtyń kózi jetip otyr.

- Soltústik óńirde de kóptegen ult pen ulystardyń ókilderi shoǵyrlanǵan. Olar da elimizdiń yntymaǵy berik bolýyna úles qosyp otyrǵan shyǵar?

- Elimizde 100-den astam ulttyń ókili bar dep júrmiz ǵoı, soltústik óńirde de sonsha halyqtyń ókili turyp jatyr. Aıtalyq, óte kóp shoǵyrlanǵan ýkraındar, nemister, armıandar, ázirbaıjandar, orystar, tatarlar, bashqurttar jáne basqa dıasporalardyń ulttyq ortalyqtary bar. Olardyń barlyǵy beıbit turýyna, eńbek etip, óneri men mádenıetin órkendetýine jaǵdaı jasalǵan. Ulttyq ortalyqtar óz máselelerin sheshýmen qatar qazaq memleketiniń, qazaq tiliniń qoldaýshysy bolyp, eldik taqyryptaǵy is-sharalarǵa da belsene qatysady. Memlekettik tildiń damýyna olar da úles qosyp jatyr, oǵan sóz joq. Qazaqstandaǵy ultaralyq kelisim men dostyqtyń qanat jaıýyna belsene atsalysýda. Ózderiniń atqaryp jatqan isteriniń mazmuny men maqsaty soǵan beıimdelgen. Barlyǵy bir shańyraqtyń astyna birigip otyr.

- Jarasbaı Qabdollauly, endi Konstıtýtsııamyzdyń memlekettik deńgeıdegi róli jóninde oı órbitseńiz. Siz depýtat retinde aldaǵy ýaqytta áli de jetildire túsý jaǵyna qaraı Ata Zańymyzǵa ózgerister engizý qajet dep oılaısyz ba?

- Meniń oıymsha, qazirgi qoldanystaǵy Ata Zańymyz óziniń búkil múmkindigin áli sarqyp bolǵan joq. Ol - áli talaı jylǵa elimizdiń damýyna oń áserin tıgizetin, halqymyzǵa qyzmet ete beretin basty qujat. Árıne, ómir bolǵan soń, ǵaryshtyq jyldamdyqpen alǵa basqan, kúnde jańalyqtary enip jatqan zamanymyzda, álemde ózgerister bolyp jatqanda, Ata Zańymyzǵa da tolyqtyrýlar engizý oryndy talap. Dál qazir myna babyna túzetý engizý qajet dep aıtpaı-aq qoıaıyq. Óıtkeni Konstıtýtsııa jıi-jıi ózgerte beretin salalyq zańdar emes. Degenmen qandaı zańǵa da ózgerister engizýdi zamannyń ózi týdyrady. Máselen, 2007 jylǵy Konstıtýtsııaǵa engizilgen tolyqtyrýlar ózin aqtady. Elimizdiń saıası ómirine jańa lep ala keldi. Qoǵamǵa tıgizgen paıdasy men tıimdiligi zor boldy. Talqylaý kezinde de biraz pikirler aıtyldy. Jalpy, halyqtyń úmiti aqtaldy. Májilis depýtattarynyń qatary artyp, Qazaqstan halqy Assambleıasy atynan 9 depýtattyń qosylǵany óte oryndy sheshim boldy dep oılaımyn. Olar tek óz ultynyń múddesin qorǵaý úshin ǵana emes, birtutas Qazaqstan halqy atynan saılanyp otyr.

- Siz qalamger retinde ulttyq rýhanı dúnıemizdi qorǵaýshylardyń birisiz ǵoı. Óner, mádenıet, ádebıet salasyn damytýdaǵy Konstıtýtsııanyń róli qandaı dep oılaısyz?

- Bul salany órkendetýdegi Ata Zańymyzdyń úlesi ushan-teńiz. Máselen, ekinshi bólimdi alyp qarasaq, adam jáne adamzatqa qajetti óner men mádenıetke qatysty, bilim men ǵylymǵa qatysty, densaýlyqqa qatysty memleketimizdiń mindetteri aıqyndalǵan ǵoı. Sonyń bári óziniń júıesimen júzege asyp kele jatyr. Eger osy áleýmettik baǵytymyz damytylmaı qalsa, basqa salalarymyzdaǵy tabystarymyz búgingideı aıshyqty bolmas edi. Qoǵamnyń árbir múshesi ıgilikti kórip otyr. Atalǵan salany ári qaraı damyta berý úshin qoǵamnyń ózgeristerine oraı keıbir zańdardy jetildire túsý qajet. Konstıtýtsııa aıasynda rýhanı salanyń da órge basa beretinine kámil senemin.

- Ata Zańnyń 15 jyldyǵyna oraı aıtar tilegińiz?

- Tilek - bireý. Memleketimizdiń aldynda asqaraly mindetter tur. Sol baǵyty aıqyn baǵdarlamalar oıdaǵydaı júzege asyp, el tynysh, halyq aman bolsyn! Ata Zańymyzdyń ózinde de elimizdiń eń qymbat qazynasy - adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep jazylǵan ǵoı. Bizge eń qymbaty - eldiń tynyshtyǵy. Bolashaq urpaq úshin úlken memleket quryp jatyrmyz. Osy eldiń irgesi berik bolsyn. Damyǵan elderdiń qatarynan kórinsek, ańsaǵan armanymyzdyń oryndalǵany dep oılaımyn. Ulyq merekemiz halqymyzǵa bereke ákele bersin!