Bizde qazirgi qazaqtyń obrazyn, beınesin jasaǵan shyǵarmalar joq - Jaras Seıitnur

- HIH ǵasyr sońyndaǵy, HH-ǵasyr basyndaǵy, HH-ǵasyr ortasyndaǵy jáne qazirgi kezeńdegi qazaqtardyń rýhanı, mádenı, saıası, áleýmettik, psıhologııalyq bitim-bolmysyndaǵy uqsastyqtar men aıyrmashylyqtar nede dep oılaısyz?

Murat SÁBIT: - Baıyrǵy qazaq dep 14-15 ǵasyrdy aıtýymyz kerek shyǵar. Al 19 ǵasyrdaǵy qazaq burynǵysynan ózgerip ketti. Sebebi, Reseıdiń saıasatynan qorqyp, soǵan baǵynyp qaldyq qoı. Otarlanǵan halyqtyń jaǵdaıy basqa. Otarlaý saıasatyn júrgizgen Reseı bizdi aıaǵan da, oılaǵan da joq. Ońtústik shekarany bekitý, baılyǵymyzdy ıgerý, bizdi meńireý qylyp ustaý, bilimimizdi kóterý olardyń oıyna da, sanasyna da kirmedi. Bilim berdi, oqytty dep keıde keńes ókimetin maqtaımyz. Oqytqany sol - tarıhty da, fılosofııany da bári bárin shektep qoıdy. Zaman ózgerip bara jatyr. óte bulyńǵyr. Búgingi eń basty qundylyǵymyz táýelsizdik. Táýelsizdigimiz baıandy bolsyn dep árkim qal qadirinshe tyrmysyp jatyr. Zaman báribir adamnyń oıyna, minez-qulqyna áser etedi. Jaras SEIITNUR: - Bul óte keshendi, kúrdeli másele. 19 ǵasyrdyń sońyn qarastyratyn bolsaq, patshaly Reseıdiń otary bolsaq ta, jeke basym, bul kezeńdi qazaqy ómir salty joıylmaǵan, ultyń qaımaǵy buzylmaǵan kezeń dep esepteımin. Ǵylymda etnofor degen uǵym bar, ıaǵnı, etnıkalyq ulttyq qasıettiń ıegeri. Sol kezdegi halyqta sol etnofor ıegeri bar edi. Al, HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaqqa kelsek, jańa ǵasyr bolǵandyqtan munda áleýmettik ekonomıkalyq ózgeristerge baılanysty (kapıtalızmniń ene bastaýy) qazaqtardyń minez-qulqynda azdap ózgerister boldy jáne bul HH ǵasyrda naǵyz qazaq zııalylarynyń qalyptasqan, ultqa qyzmet etken kezeńi der edim. Mysaly, búgingi qoǵamdyq sanada, jurtshylyq pikirinde zııalylar týraly óte ótkir pikir bar. HH ǵasyrdyń basyndaǵy bizdiń alash qaıratkerleriniń zııalylyǵyna shúbá keltirmeımiz. Sebebi olardyń zııalylyǵyn bárimiz moıyndaımyz. Ár ǵasyrdyń ózindik bet-álpeti, sımvoly retindegi tulǵalar bolady. Olardy Alash qaıratkerlerimen baılanystyrar edim. HH ǵasyrdyń ortasy. Bul da qyzyq kezeń. Belgili bir mádenı qubylys jasaǵan adamdar dúnıege keldi, tulǵalar, sóz joq, paıda boldy. Bul bir jaǵynan qazaqtyń ıntelektýaldyq nemese burynǵy tarıhı jadymyzdy qaıta jandandyrý ýaqyty boldy desek, qatelespeımiz. óıtkeni álemde bolyp jatqan qubylystardyń deni, rýhy áser etken syńaıly. HH ǵasyrdyń ortasynda Afrıka, Azııa elderi óziniń otarshyldyq qamytynan bosap, táýelsizdigin, azattyǵyn ala bastady. Múnyń ózi ıntelektýaldyq oılarǵa túrtki boldy. Sondaı-aq, ol zamanda paıda bolǵan eńbekter, Ilııas Esenberlınniń tarıhı shyǵarmalarynan bastap, Oljas Súleımenovtiń, Muhtar Maǵaýınniń týyndylary, tipti, sol kezdiń ózinde-aq qoǵamdy dúr siltkintken qubylystar boldy dep esepteımiz. Al qazirgi qazaqtardyń áleýmettik saıası mártebesi ózgerdi. óıtkeni 1991 jyldan bastap táýelsiz el degen ataq aldyq. Zertteýshilerimizdiń sanaǵy boıynsha álemde 4-5 myńnan asa etnostyq toptar bar dep aıtady. Sonyń eki júzden astamy ǵana memlekettiligine ıe. Bizdiń de maqtanyshpen aıta alatyn Qazaqstan degen memleketimiz bar. Onyń formasy men mazmuny, sáıkestigi týraly ártúrli pikirtalstar berýge bolady. Osy úsh ǵasyrlyq ýaqyttyń ózinde qazaqtardyń psıhologııasynda, árıne uqsastyqtar bar. - Abaı kórsetken qazaqy kemshilikterinen biz qanshalyqty aryldyq, Abaıdyń ornynda bolsaq, qazaqtardy qalaı synaǵan bolar edik nemese Abaı osy kúnge qaıta aınalyp kelse, búgingi jaı-kúıimizdi qalaı sıpattar edi? Jaras SEIITNUR: Biz keıingi býyn ótken býyn týraly qaıdan bilemiz? Birinshiden, árıne mátinnen. Sebebi, biz ol urpaqtyń zamandastary emespiz ǵoı. Aǵa býynnyń jazǵandarynan, aıtqan sózinen, áńgimesinen, aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalarynan ótkenmen tanysamyz. Osy turǵydan olardyń qundylyqtaryn janama túrde bolsa da, «osyndaı qunylyqtar bar eken ǵoı» dep topshylaımyz. Mysaly, Abaı, Ahmet Baıtursynov zamanynda eń úlken qundylyq - bilimge degen umtylys edi. Ol búginge deıin berilip otyr. Bilim alýǵa degen umytylys baǵdarlama sııaqty qabyldanǵany sonshalyq, bilim jaǵyna kelgende onyń óte joǵary dárejede ekenin baıqadyq. Bir fılosoftyń «Biz dıplomdy úndister sııaqtymyz» degeni bar. Abaı «Bizden burynǵy aǵa býynnyń eki jaqsy qasıeti bar» deıdi. Ol - uıymshyldyǵy, ekinshi syılastyǵy. Basshy men qosshynyń arasyndaǵy syılastyǵy ol kezde óte joǵary boldy. Qazir biz sheneýnik pen halyqtyń arasyndaǵy alshaqtyqty kóp aıtamyz. Bir-biriniń aldynda jaýapkershilik joq sııaqty sıpattalady kóp jerde. Sonymen qatar, Muhtar Áýezov sııaqty uly tulǵalarymyzdyń bolǵanynyń arqasynda ǵana biz Abaı zamanyndaǵy ómir salty men psıhologııany, qarym-qatynasty kóz aldymyzǵa elestetip, baǵalaı aldyq. HH ǵasyrdaǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıingi qazaqtarda qansha degenmen minez boldy jáne aqsaqaldary da erekshe qasıetti edi. Ol qazaqtar qymyz iship, kóńil kóterip jaǵymdyny paıdalymen ushtastyra bilgen. Araqtyń kelýine baılanysty ma, sol qasıetterimizdi joǵalta bastadyq. Árıne, ateıstik tárbıeniń de saldary áser etti. Nege biz boıynda ulttyq bolmysy tunyp turǵan sol aqsaqaldarymyzdy armandaımyz? Parasatty adamdardy izdeımiz? Bizde qazirgi qazaqtyń obrazyn, beınesin jasaǵan shyǵarmalar joq. Talpynystar bolǵanmen tutas obrazyn jasaǵan, qazaqtar qandaı bolyp bara jatyr, psıhologııalyq turǵydan qandaı edi, endi qandaı qazaqqa aınalyp bara jatyrmyz degen oı joq. Osylaı kete beretin bolsa, urpaqtar arasyndaǵy sabaqtasytyq múlde ózgerip ketedi. Týrgenevtiń áke men bala arasyndaǵy túsinispeýshiligi sııaqty, ózara qarym-qatynasty baılanystyratyn rýhanı jip úzilip qalǵan kezde, bir-birin túsinbeıtin, qajetsinbeıtin, tipti, týysqan adamynyń bolsyn dúnıelerin oqymaıtyn urpaq qalyptasty. Olarǵa qazirgi kórkem ádebıetti oqyǵannan góri, teledıdar, aýdıo, vıdeo ınternettegi kúnde aýysyp otyratyn aqparat durys bolyp otyr. Úńilip otyrmaıdy, ýaqyty da ketpeıdi. Jalpy kitap oqymaýdyń ózi ómir saltyna baılanysty ma deımin. Qalaǵa shoǵyrlaný degen táýelsizdikten keıin qatty júre bastady. Qazir týyndap jatqan áleýmettik máselelerdiń bári sonda jatyr. Mine, osylardyń bárin sıpattaıtyn, obrazyn bere alatyn shyǵarmalar, zertteýler óte qajet sııaqty. Eger Abaı tirilip kelgen bolsa, ne kórer edi? _rkenıetti elder qataryna umtylyp jatqanymyzdy baıqar edi, Astanamyzdy, bilimdi jastardy kórip qýanar edi de, jemqorlyq, urlyq taǵy da basqa jaǵymsyz jaqtarymyzdy kórip, túńiler edi. Qazir bilimdilerimiz kóp, alaıda ulttyq deńgeıde oılaıtyn tulǵalarymyz saýsaqpen sanarlyq. Ult, etnos degen bir-aq kúnniń máselesi emes, ol ǵasyrlar boıy jınaqtalatyn dúnıe. Halyqtyń rýhy - tilinde, dilinde, mıfinde deımiz. Sóz joq, osyndaı alyp terrıtorııany saqtap qalýdyń ózi qazaqtardaǵy otanshyldyq, eldik sezimniń joǵary bolǵanyn kórsetedi. Qazaqtyń myqty qasıetteriniń biri - erkindikke umtylysy. Otarshyldyqtyń áserinen quldyq minezimiz qalyptasty. Odan birte-birte arylamyz dep senem. óıtkeni, jańa urpaq ósip kele jatyr, halyqaralyq qarym-qatynasqa túskeli beri el aralap júrgen qazaqtardyń sany kóbeıdi. Qazaqtardyń álemdi tanýy - shaǵyn toptyq emes, elıtalyq emes, buqaralyq sıpat aldy. Búkil qazaqtyń atynyn sóıleý úshin de soǵan laıyq bolý kerek qoı. Al Abaı óziniń oılaý jaǵynan osyǵan laıyq adam edi. Ulttyq kósem deńgeıindegi adam boldy. Onyń solaı sóıleýge moraldik quqyǵy da bar edi, óıtkeni qazaqpyn dep aıtý úshin de onyń júgin kótere alý qajet. - Ol qazaq pen bul qazaqtyń aıyrmashylyǵy ne? Búgingi kúni ulttyq ustanymnan aınymaý úshin ne isteý kerek? Jaras SEIITNUR: - Aıyrmashylyqtarǵa keletin bolsaq, bıologııalyq, genetıkalyq, turǵydan qazaq atalǵanymen, psıhologııalyq jaǵynan ártúrli tıpke bólinetin adamdar paıda boldy. Ony ǵylym tilinde «margınaldy tulǵa» dep, ózimizshe «dúbara» dep aıtyp júrmiz ǵoı. Murat SÁBIT: Men ǵylym akademııasynda biraz jyl jumys istedim. Sonda ǵalymdar «Ǵaryshqa ushyrýǵa qazaqtardan eshkimdi jibergen joq, shektep qoıdy» dep aıtatyn. Qazaq ǵaryshqa táýelsizdik alǵannan keıin ǵana ushty, bolashaqta da ushady dep jatyrmyz. «Lenın ata» dep urandadyq, pıoner, komsomol, partııa qatarynda boldyq. Atqaminer, kózi ashyq azamattarymyzdyń deni atylyp ketti. Bir sózben aıtqanda, halyq bassyz qaldy. Árıne sonyń barlyǵynyń áseri tımeı qoıǵan joq. Intellıgentsııa qalyptassa, bizde endi qalyptasýy múmkin. Sol kezdegi ıntellıgentsııanyń aqyldylyǵyn, batyrlyǵyn qaıratkerligin osy kúnge deıin ıgere almaı, solardyń deńgeıine kóterile almaı, olardy túsine almaı, áli aqsap kelemiz. Al olar halyq úshin janyn berdi. Gazet, jýrnaldar shyǵardy, kitaptar, oqýlyqtar jazdy - pedagogıka, psıhologııa, matematıka, til bilimin arttyrdy. Bizde til fılosofııasy degen bar. Til fılosofııasy batys elderinde HH ǵasyrda qatty damydy. Vıtın Shteın, Bertran Rasser, Haıdger degen nemistiń fılosoftary bar. Sol Haıdger «Til - bolmystyń úıi» deıdi. Al biz bolmysymyzdyń úıi bolyp otyrǵan tilimizden aıyryldyq. Qazaqı bolmysymyzdy joǵaltyp baramyz. Menińshe burynǵy qazaqy qalpymyzǵa ený óte qıyn bolatyn sııaqty. Sebebi, ýaqyt ótti, zaman ózgerdi. Qazirgi zamannyń bet alysyn da baıqaýymyz, ıgerýimiz kerek. Degenmen túpki mádenıetimizdiń negizderin saqtalýy tıis. Manasty estip, qulaǵyna quımaǵan qyrǵyz - qyrǵyz emes desek, sol sııaqty qazaq eposyn, batyrlar jyryn, jumbaǵyn, ertegilerin qulaǵyna quımaǵan bala eshqashan qazaq bolmaıdy. Qazaq bolý úshin, qazaqtyǵymyzdy saqtap qalý úshin, solardyń bárin balalarymyzdyń qulaǵyna jas kezinen quıa berýimiz kerek. Bala kezden kórsetken aqyl, tárbıe basqa elde júrse de sanasynda saqtalady. - Osy máselege kelgen kezde búgingi qazaqy bolmysty anyqtaýda qazaq zııaly qaýymnyń róli qandaı. Jáne olar óz fýnktsııasyn adal atqaryp júr me? Murat SÁBIT: - Zııaly qaýymǵa júktelgen is kóp. Tarıhty jasaıtyn kim - adam. Zııaly qaýymǵa adam bolashaǵy senip tapsyrylyp otyr. Bolashaǵymyz soǵan baılanysty. Eń bastysy, adamdarymyzdy tárbıeleýimiz, jetildirýimiz kerek. Sanaly, bilimdi, tálim-tárbıesi mol qazaqı minezdi adamdardy tárbıeleý mindeti alda tur. - Búgingi qazaq óz «menin» tabýy úshin kimge júgingeni jón? Jaras SEIITNUR: - Psıhologııada mentalıtet nemese ulttyq minez degen uǵymdardy qoldanamyz. ıAǵnı, etnopsıhologııalyq uǵymdar boıynsha ár halyqtyń boıynda onyń eki jaǵy bolady. Bireýi turaqty, ekinshisi ózgermeli. Keıde ony ózegi dep te ataımyz. Qazir, eń birinshi moıyndaıtynymyz - ulttyq «Men» uǵymy. Qujatymyzdaǵy «qazaq» degen jazýdan bastap, Juban Moldaǵalıevtiń «Men - qazaqpyn» degen ólenin oqyǵanǵa deıin biz ózimizdi ındıfıkatsııa jasadyq. Osy jaǵynan kelgende biz bir ulttyń ókili ekenimizdi moıyndaımyz. Kontseptsııasy jaǵynan kelgen kezde ózara uqsastyqtarymyz, aıyrmashylyǵymyz da bar. Qazirgi qazaqtardyń psıhologııalyq bitim-bolmysynda úlken ózgerister kezdesedi. Formaldi jaǵynan alyp, qarapaıym saýattylyq deńgeıimizdi salystyrsaq, qazirgi qazaq, mindetti túrde - orta bilimdi. Bári hat tanıdy, saýatsyz adam joq. Ekinshi jaǵynan, Markstik termınologııaǵa kelsek, áleýmettik ekonomıkalyq formatsııa aýysty. Biz jańa kapıtalızm, ıaǵnı, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshtik. Al árbir ekonomıkalyq formatsııa ózine qajetti adamdardyń tıpin talap etedi. Ataqty Erık From degen oıshyl «Áleýmettik minez» uǵymyn ǵylymı aınalymǵa engizgen. ıAǵnı, ár zamanǵa laıyq adamǵa minez qalyptasady. Bul - qoǵamnyń adamǵa yqpaly nátıjesinde týyndaıtyn qubylys. Osylaısha, bizdiń áleýmettik minezderimiz ózgeriske ushyrap jatyr. Osydan on jyl burynǵy qazaq pen qazirgi qazaqtyń aıyrmashylyǵy birden baıqalady. Dástúrli qoǵam kezinde sabaqtastyq biriniń artynan biri júrip otyratyn, úzilý joq. Al qoǵam ótpeli bolsa adamdardyń da minezinde ótpelilik bilinedi, tipti birden ári tez baıqalady. Mysaly qarapaıym tilmen de «aqyrzamannyń balalary» dep moıyndaımyz. Jaras SEIITNUR: - Bizge qazir qazaq qandaı bolýy kerek degen máseleni tereń zerttep, qazaq bolýdyń modelin jasap, ozyǵy men tozyǵy bar dástúrlerdiń ishindegi ultty ustap turǵan temirqazyǵymyzdy anyqtaý qajet. Ulttyq model jasap alsaq, sonda ǵana modelge sáıkes kelemiz be, kelmeımiz be - salystyra alamyz. Qazirgi paradıgma - qazaq bolý der edim. Munyń bári birneshe ǵylym salasynyń birigip otyryp zertteıtin máselesi. Qazir fılosoftar qazaqtaný degen máseleni kóterip júr. Biz ózimizdi tanyp boldyq pa? Menińshe, ózimizdi tanýǵa, zertteýge endi ǵana múmkindik aldyq. - Áńgimelerińizge rahmet.