Biz ózimizdi qazaq sanaımyz, biraq oryssha oılap, qajet bolǵanda aǵylshynsha da sóılesemiz...
qalyptasyp kele jatqan, ózin ógeısinetin jańa bir býynnyń, tipti urpaqtyń deıik, aşy shyndyǵy, boıamasyz qalpy týraly eken. Sonymen álgi belgisiz avtordyń oılaryn qaz qalpynda qazaqshalasaq, bylaı bolyp shyǵady:
«Biz ózimizdi qazaq sanaımyz, biraq oryssha oılap, qajet bolǵanda aǵylshynsha da sóılesemiz. Rýhymyz quddy qazaqy, dalalyq sekildi, alaıda oıymyz búlikshil oryssha (orystiki), al umtylatynymyz sterıldi eýropalyq ómir. Sondyqtan da reseılik ádebıetti oqyp, sheteldik bilim alamyz. Biz qaıda da (barlyq jerde) barmyz. ıAǵnı, esh jerde de emespiz.
«Óleń oqyp jibershi» degen ótinishike biz Brodskııdi, sál yshqynsaq, Baırondy da taqpaqtaı jónelemiz. Tek eshqashan Mahambetti nemese Muqaǵalı Maqataevty emes.
Biz Reseıge Napoleon qashan soǵys ashqanyn dáldikpen aıta alamyz, biraq Qazaq handyǵy qashan qurylǵanynan beıhabarmyz. Eger sheteldikter týǵan jerimiz ben qazaq tarıhyn áńgimeleýimizdi suraı qalsa, sasyp qalamyz, Shyńǵys han men úsh júz týraly birdeńe mińgirlegen bolamyz. Biraq esesine Elvıstiń búkil kúıtabaqtarynyń ataýlaryn jatqa aıtyp, Gerbert Ýelstiń shyǵarmashylyǵynyń erekshelikterin talqylaı alamyz.
Qurannyń birde bir súresin bilmesek te, meshitterge baramyz. Qazaq ádet-ǵuryptaryn ózimiz úshin shekten tys (radıkaldy) jáne qoldanýǵa bolatyn dep (ekige) bólemiz. Sol úshin ata-analarymyzben ursysamyz. Biz óz balalarymyzǵa babalarymyzdyń salt-sanasy týraly ne aıtatynymyzdy oılamaımyz, óıtkeni aıtatyn da eshteńemiz joq. Biz qazaqy nárseniń bárine jan dúnıemizdiń tereń túkpirinde umtylamyz, biraq keıde ony baıqatýǵa qysylamyz.
Bizdi qartań qazaqtardyń bir-birimen oryssha sóıleskeni shamyrqantady, al jastar qazaqsha sóılesse, mazasyzdanamyz (qysylamyz).
Biz «Aldymen tilderińdi ózderiń úırenip alyńdar, sosyn bizden talap etińder» deıtin ózge ult ókilderine qarsy ýáj aıta almaımyz.
Bizder balalarymyzdy qazaq balabaqshasyna beremiz, al úıde oryssha sóılesemiz. Biz taza orys ortasynda ózimizdi jaısyz sezinemiz, al taza qazaqy ortada eki ese jaısyz sezinemiz.
Bizder Lenınniń eskertkishteriniń ornyna kóptegen batyrlardyń músinderi paıda bolǵany úshin kóp kúlemiz, sóıte tura olardyń ne úshin qoıylǵanyn bilgimiz de kelmeıdi. Kóshelerdiń ataýlary biz úshin mánsiz. Qala ataýlary da solaı.
Biz erte me, kesh pe, boıymyzda qan bulqynysy bolatynyn sezemiz. Sony baıqamaı qalamyz ba dep qorqamyz. Bárinen buryn túsinbeı qalýdan qatty qorqamyz. Biz bir, ómirdegi eń mańyzdy sózdi bilemiz. Eń bastysy, soǵys bolmaǵany!!!!»
(avtory belgisiz)
Osy jazbany sol qalpynda bir-eki tanysyma oqýǵa berdim. Álbette, orystildi jastarǵa. Olardyń bári birdeı bir aýyzdan «mynaý bizdiń týra jandy jerimizdi tap basypty, bizder týraly eken» desti. Sosyn ınternetten avtoryn taǵy izdestirip kórdim. Taptym. afftor.kz saıtynda Tólegen Baıtúkenov degen azamat jazǵan eken. Meni avtordan buryn, onyń sol jazbasynyń astyna óz oılaryn qaldyrǵan azamattardyń pikirleri qyzyqtyrdy. Árkim ártúrli aıtqanymen, olardyń da oı-pikirlerinde ortaq túıin nemese uqsastyq bar. Bári de joǵaryda aıtylǵan jaıttardy moıyndaıdy nemese ishinara kelisedi. Mysaly, bir azamat álgi pikirdi oqı salysymen, Muqaǵalıdyń óleńderin qaıdan tabýǵa bolatynyn surasa, endi biri Qazaq handyǵy qashan qurylǵanyn biletinin, biraq jazylǵan pikirdiń qalǵan bóligimen tolyq kelisetinin aıtady.
Budan ne túıýge bolady? Elimizde «ózin ógeısinetin» urpaq qalyptasyp keledi. Negizi, qalyptasyp qoıǵan degen dálirek bolar. Bir jaǵynan bul qazaqtildi baspasóz úshin jańalyq ta emes. Qazaqtyń tili men diliniń máselesin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı jazyp kele jatqan qazaq gazet-jurnaldarynda bul jaıt talaıdan beri aıtylyp júr. Sondyqtan, mundaǵy nazar aýdaratyn nárse, osy máseleni sol býynnyń óz «ókilderi» moıyndap, ashyq aıta bastaǵandyǵy dep oılaımyn. Osyǵan deıin únsiz bolyp kelgen olardyń óz «problemalaryn» túısinýi, (meıli ınternet-forýmdarda bolsyn) oılaryn ortaǵa shyǵarýynyń ózi joǵaryda aıtylǵan qan bulqynysynyń áseri bolar. Olaı bolsa, ulttyq rýhyn kóterip, eldigimizdiń irgesin bekemdeý úshin qany da, jany da qazaq dep soǵatyn qandastyń qataryn da, qarasyn da kóbeıte almaı jatqan qazaq qoǵamy osy býynnyń betin túbegeıli beri burý jaǵyn da oılastyrýy kerek sııaqty. Biraq qalaı jáne qaıtip iske asyramyz bul oıdy? Árıne, eger olardyń ishinde joǵarydaǵy oı-tujyrymdy oqı salysymen, Muqaǵalıdyń óleńderin izdep ketken azamat sekildi adamdar kóptep tabylsa, munyń jarasy jeńildeý bolar. Biraq bul da tyǵyryqtan shyǵar jol emes. Munyń bir ǵana aıqyn amaly bar. Ony qazaqtildi orta da, orystildi basylymdar da biledi. Ol - orystildi baspasózde osy taqyrypty kóterý. Biraq ókinishke qaraı, orystildi baspasózdiń buǵan zaýqy joq. Qazaqtildi baspasózdiń úni qazaqsha oılap, qazaqsha tús kóretin aýdıtorııanyń aýqymynan aspaıdy. Al orystildi qazaqtar qazaq baspasózi ne aıtyp jatqanynan beıhabar. Osylaı bir qoǵamda eki býyn paıda bolyp, arasy alshaqtap ketpesin deńiz...