Bir jolda 800 kılogramm baýyrsaq daıyndaıtyn tehnologııany oılap tapqan qazaq ǵalymy Astanada turady
Astana. QazAqparat - Tehnıka ǵylymy - óziniń mol múmkindikteri arqyly óndiristi órkendetetin, el ekonomıkasyna serpin beretin, sondaı-aq, memlekettiń qýattylyǵyn áıgileıtin biregeı ǵylym salasy. Búgingi kúni qazaq eli de Elbasynyń júrgizip otyrǵan syndarly saıasatynyń aýqymynda, uzaq bolashaqty kózdegen kemel baǵdarlamalarynyń jebeýimen tehnıkalyq ǵylymǵa basymdyq berip otyr.
Sondyqtan da qazirgi zamannyń aıyryqsha suranysyn týdyryp otyrǵan, qalyń qatparly, kórdeli ǵylymdy meńgergen, bilim-biligi joǵary mamandyq ıeleriniń memleketimizdiń qarqyndy damýyna qosar úlesi zor bolmaq. Mine, dál osyndaı mamandyq ıesi, ótken ǵasyrdyń 60 jyldarynda Máskeýde oqyǵan sanaýly qandastarymyzdyń biri, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty (Ph doktory), 20 dan ǵylymı jańalyq ashqan Qaltaı Shkolulymen bolǵan suhbatty usynyp otyrmyz.
***
- Ǵylym joly kúrdeli ekeni daýsyz. Adam jas kezinde sanaly túrde sheshim qabyldap, bilim alýda óz tańdaýyn jasaýy bıik talǵammen oryndalatyn is ekeni belgili. Endeshe, sizdiń tańdaýyńyz tehnıkalyq ǵylym salasyna qalaı tústi?
- Men Mońǵolııa jerinde týdym. Qazaqtar qonystanǵan Baıan-Ólgeı aımaǵyndaǵy qazaq mektebinde oqydym. Osydan keıin Ulanbatyrdaǵy Polıtehnıkalyq kolledjde 3 jyl bilim aldym. Al 1968 jyly joǵary oqýǵa tapsyrǵan synaqtan jaqsy ball jıyp, Máskeý memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetinen oqýǵa joldama aldym. Oqıtyn mamandyǵym - ınjener-tehnolog. Osylaısha, Máskeýge jolymyz túsip, 27 bala oqýǵa keldik. Olardyń arasynda qazaqtardan jalǵyz boldym, basqalary mońǵol ultynyń azamattary.
Biz alǵash barǵanda orys tilin bilmedik. Sondyqtan, joǵary oqý ornynyń bilimin úırený úshin orys tilin qosa meńgerýimizge týra keldi. El attap kelip, joǵary bilimdi Máskeýdiń belgili bilim ordasynan alý oraıyna ıe bolǵanymyzǵa úlken jaýapkershilikpen qaradyq. Úırenýge bar yntamyzdy qoıyp kiristik. Bul jerdegi 5 jyldyq oqýymdy úzdik nátıjemen aıaqtaǵan soń oqý orny aspırantýraǵa qalýyma usynys jasady. Men qýana kelistim. Áıtse de, sol kezdegi tártip boıynsha kelgen memleketimnen, ıaǵnı, Mońǵolııa úkimetiniń ruqsatyn alýym kerek bolatyn. Sol túrli qıyndyqtary men kedergilerdi eńsere júrip, oqýymdy jalǵastyrýǵa ruqsatty da aldym. Osylaısha, aspırantýrany 3 jyl oqyp, dıplomdyq jumysymdy unnyń tehnologııasy (untaqtaý) boıynsha qorǵadym.
- Siz tehnıka ǵylymynyń qalyptasqan júıesin, teorııalyq negizdemesin úırenip qana qoımaı, uńǵyl-shuńǵyly mol ǵylymnan biraz jańalyq ta ashyp úlgiripsiz. Sol ónertabystaryńyz jaıynda aıtyp berseńiz?
- Aspırantýramdy aıaqtaǵan soń Mońǵolııaǵa qaıtyp kelip, Ulanbatyrdaǵy tehnıkalyq ýnıversıtette 30 jyldaı oqytýshy bolyp jumys istedim. Osy jyldarda 100 degen ǵylymı maqalalarym jaryq kórdi. Tehnıka salasynda 22 ónertabysyma patent aldym. Árıne bul jetistikter qajyrly izdenisterdiń nátıjesinde óz jemisin berdi dep oılaımyn. Ǵylymda jańalyq ashý, sanańa salmaqty júk artý degen sóz. Seniń ashqan jańalyǵyń álemniń basqa bir jerinde jasalmaǵan, tyń dúnıe bolǵanda ǵana moıyndalady.
Meniń alǵan patentterim negizinen un óndirisiniń tehnologııasy, kómir óndirisi, qatty zattardy untaqtaý tehnologııasy, baýyrsaq óndirisiniń tehnologııasy, kólikterdiń ishten janatyn qozǵaltqyshtaryn gazben jumys istetetin júıe, úılerdi gazben jylytýdyń tıimdi tásili, kómir, aǵash sııaqty janǵysh qatty zattardy gazǵa aınaldyrý tehnologııasy sııaqty túrli taqyryptarǵa arnalǵan.
Mońǵolııada jańalyq ashyp alǵan patentińiz 10-ǵa jetse «Mońǵolııanyń úzdik ónertapqyshy» degen ataq berip, altyn medal syılaıdy. Men sol marapattyń ıegerimin. Bul ataqty Mońǵolııada men alǵanǵa deıin 7 adam ıelengen eken.
- Bul ónertabystaryńyz qoǵamdyq ómirde keń suranysqa ıe bolǵandyqtan, adamdarǵa jańa jetistikter óz tıimdiligin kórseteri anyq. Osylardyń birazyn tarqatyp aıtyp, túsindire ketseńiz?
- Bulardyń árbirin tarqatyp túsindiretin bolsam kóp sózge urynarymyz anyq. Tipten, keıbir jańalyǵymdy qarapaıym adamdardy bylaı qoıǵanda, sol salanyń mamanyna aıtyp túsindirip, moıyndatý úshin biraz ýaqyt qajet. Bulaı aıtyp otyrǵanym,olardyń aldynda álemde moıyndalǵan, qalyptasqan keıbir ǵylymı tujyrymdarǵa kúmán keltirip, óz ýájińdi dáleldeýińe týra keledi. Sen ózińe qansha senimdi bolǵanyńmen, qatyp qalǵan qaǵıdany buzǵysy kelmeıtin adamdar kóp.
Aldymen qazaq dastarhanynyń sáni bolǵan baýyrsaqty óndirýge arnalǵan tehnologııa týraly aıtyp bereıin. Biraq, baýyrsaqty qazaqtar ǵana tutynady desek, qatelesemiz. Ony mońǵol, orys, qytaı, frantsýz qatarly kóptegen álem elderiniń as mázirinen de kórýge bolady. Endeshe, baýyrsaqty jalpy jurttyń tutynýy úshin, bazarǵa kóptep shyǵaratyn óndiris qajet ǵoı. Mine sol tehnologııanyń tutas jelisin jasap shyǵardym. Ádette nandy qurǵaq aýada jylýmen pisiretin bolsa, al baýyrsaqty qyzdyrylǵan maıǵa qýyryp pisiredi. Sondyqtan da onyń qıyndyǵy osynda. Men jasaǵan tehnıka bir jolda 800 kılogramm baýyrsaq óndiredi. Bul óndiris 10 jyldan beri Ulanbatyrda jumys istep tur. Al osyndaı baýyrsaq óndiretin Reseıdiń tehnıkasy bir saǵatta 36 kılogramm baýyrsaq daıyndaı alatyn bolsa, Qazaqstanda qoldanyp júrgen óndiris tipten shaǵyn. Bul jańalyǵyma 1986 jyly patent aldym.
-Qatty zattardy untaqtaý tehnologııasy qandaı óndiristerde qoldanys tabady? Osy salada ashqan jańalyǵyńyzdyń artyqshylyǵy qandaı?
-Qatty zattardy untaqtaý tehnologııasynyń qoldanylatyn aıasy keń. Bıdaıdy untaqtap un shyǵaratynymyz sııaqty usaqtaý kerek bolǵan qatty zattardyń barlyǵyn osy tehnologııamen untaqtaımyz. Kómirdi, rýdany, tsementti, aǵashty t.b aıta berýge bolady. Álemde qatty zattardy untaqtaýdyń qalyptasqan ǵylymı zańdylyǵy boıynsha, untaqtaýǵa jumsalatyn energııa sol untaqtalatyn zattyń jańadan paıda bolǵan aýdanyna týra proportsıonal bolady dep turaqtandyrǵan. Qazirgi kúni barlyq untaqtaý tehnıkasy osy zańdylyqqa baǵynyp jasalǵan. Al men bul zańdylyq durys emes dep sanadym. Bylaı qarasańyz un men tsementti untaqtap jatqan tehnıka sansyz bólshekterge bólip, untaqtaı beredi. Ol jerde untaqtalǵan bólshekterden qansha jańa aýdan paıda bolyp jatqanyn esepteý múmkin emes. Endi uqsas kólemdegi aǵash pen temirdi syndyrsańyzda, sol syndyrylǵan jerden uqsas aýdan shyǵady. Biraq bireýi qatty, bireýi jumsaq zatty syndyrýǵa ketetin kúsh teń emes. Mine, bular qoldanystaǵy zańdylyqtyń aıasyna syımaıtyn tustar. Qarapaıym, jeńil túsinik osylaı.
Al, meniń zertteýim boıynsha, untaqtaıtyn materıalǵa jumsalatyn energııa, sol zatty untaqtaýǵa ketken kúsh pen onyń jolyna týra proportsıonal bolýy kerek. Eger osy zańdylyqpen untaqtaý tehnologııasyn qaıta jasap shyǵaratyn bolsaq, tehnıkanyń kóptegen tıimdiligi men ońtaılylyǵyna qol jetkizip ǵana qoımaı, shyǵyndaıtyn energııany da 100 degen ese azaıtýǵa bolar edi. Al adamdar mashına, ushaq sııaqty tehnıkalardyń qozǵalysyna jumsalatyn qýatty durys esepteı alǵanymen, untaqtaıtyn mashınany teris teorııamen jumys istetip kelgen. Zattardyń maıysýy men synýyna deıingi teorııasy bar da, synǵannan keıingi teorııasy joq bolyp otyr.
-Endeshe osyndaı tehnologııany Qazaqstanda jasap shyǵarýdyń múmkindigi barma?
-Árıne, Qazaqstannyń mundaı tehnıkalardy jasap shyǵaratyndaı múmkindigi de, qalyptasqan tájirıbesi de mol. Qazirgi kúni túrli zaýyttarda mashınany jasap, ushaqtardy qurastyryp, ushyryp jatyr. Al myna sala Qazaqstannyń eń aldymen órkendetetin óndirisiniń biri bolýy kerek. Elimizde álemdegi aldyńǵy orynǵa shyǵatyn bir sala bolsa, ol bıdaı men unnyń eksporty. Elbasynyń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý týraly bolashaqqa jol siltegen baǵdarlamasyn negizge alsaq, artta qalǵan óndiris salalarymyzdy alǵa ozdyrýǵa talpyna berýimiz kerek. Sonymen birge aldyńǵy orynda turǵan bıdaı men unnyń eksportyn birinshi orynǵa shyǵaryp qana qoımaı, sony óńdeıtin tehnıkasyn da ózimiz jasap shyǵaratyn deńgeıge jetýimiz tıis. Búgingi ýaqytta Qazaqstan bul tehnıkalardy Qytaı, Italııa, Túrkııa sııaqty elderden engizip otyr.
Qazirgi kezde eń jetilgen un óndirisiniń ozyq tehnologııasy Italııada bar. Biraq onyń ǵylymı negizdemesi ashyqqa shyqpaǵan, óndiriske de qosylmaǵan jabyq kúıi tur. Múmkin, adamdar onyń tıimdiligin baǵalamaı, túsine almaǵannan keıin kereksiz etip tastap qoıǵan bolar. Osy tehnologııany Qazaqstan satyp alyp, óndiriske salsa jáne ózimizde jasap shyǵarýǵa qol jetkizsek paıdasyn kórer edik. Bunyń artyqshylyǵy búgingi qoldanystaǵy tehnologııa bıdaıdy untaqtap, ony matanyń usaq tesikterinen ótkizip elektep, irikteıtin bolsa, al Italııanyń mashınasy salmaǵymen irikteıdi. Sondyqtan onyń qurylymy shaǵyn, shyǵyny az, óndirgen ónimi sapaly bolyp keledi. Kóp adamdar untaqtalǵan zatty salmaǵymen irikteýge bolady degenge kúmánmen qaraıdy. Dese de, men uzaq jyldarǵy zerttep júrgen salam bolǵandyqtan bul tehnıkanyń ǵylymı negizin túsinip otyrmyn.
-Qoǵam básekege toly. Osy ortadan ádil básekeniń shańdy báıgesin de, aıaqtan shalyp tórge ozdyrmaıtyn ádiletsizdikti de kezdestirýge bolady. Ulanbatyrda, ózge ulttyń ortasynda júrip, qataryńyzdan daralanyp shyqtyńyz, ǵylymdaǵy jemisti eńbekterińizben kózge tústińiz. Ciz ómir súrgen orta taǵdyr-talaıyńyzǵa ne syılady?
-Ómir súrgen eliń, ósken ortań ótken ómirińniń qyzyqty esteligi bolyp este saqtalady. Sondyqtan da búgingi kúnge deıingi barlyq mándi ómirimniń jetistikke baǵalanǵan tustaryn sol ótken jyldardyń syı-sııapaty dep qabyldaımyn.
Áıtse de, osy jolda oryndalmaǵan oı armanym da kóp boldy. Olaı deıtinim álemniń kóp elinde memleket quraýshy ulttyń basqalarǵa qaraǵanda bási bıik, bir qadam alda turýy qalypty qubylysqa aınalǵan. Men de sol sheńberden aınalyp óte alǵan joqpyn. Doktorlyq dıssertatsııa qorǵaýǵa 3 ret jańa ǵylymı jumysymmen ótinim bersem de qorǵatpady. Máskeýden baryp qorǵap keleıin degen talabyma da joldama bermedi. Tipten bir kezderi elde joǵary oqý oryndarynyń oqýlyqtaryn jappaı mońǵol tiline aýdarý, jańartyp jazý jumysy qaýyrt júrgizilgen ýaqyttarda meniń oqýlyq jazýyma jol qoımady. Esesine shákirtterim, mońǵol ultynyń azamattary sol oqýlyqtardy jazyp jatty. Onyń artynda mońǵoldyń jas urpaǵyn ózge ulttyń azamattary jazǵan oqýlyqtarmen oqytpaý, onyń atyn (avtordyń) jas býyn sanasynda jattap óspeýi kerek degen ustanym turdy...
Birde ǵylym akademııasynda isteıtin mońǵol dosym Ulanbatyr qalasynyń aýasyn tútinnen tazartý úshin úkimet jańa jobaǵa konkýrs jarııalap jatqanyn habardar etti. Maǵan da osy jobaǵa atsalysýymdy ótinip, eger de jobań sátti shyqsa doktorlyq qorǵaýyńa kómektesemin dep ýáde berdi. Ulanbatyr qalasy úsh taýdyń ortasyna ornalasqandyqtan qysty kúni tútinge kómilip qala beretin. Mine osy qıyndyqtan shyǵýdyń jolyn ǵalymdardyń talqysyna salǵannan keıin, árkim ár túrli amal-aıla tabýǵa kirisip jatty. Bireýi aýaǵa shyqqan tútindi súzip tazartpaq bolsa, endi biri qalanyń birjaq shetindegi Boǵda taýyn búıirinen tesip, bógelgen tútiniń jolyn ashpaq bolady. Men bolsam bul jerde saldarmen kúrespeı, sebebimen kúreseıin degen oıǵa keldim. Jylý óndirisinde aǵash pen kómirdi jaqpaı, gazdy kóbirek paıdalansaq tútindi azaıtýǵa bolady. Biraq Ulanbatyrda gaz óndirip turǵan kenish joq. Sondyqtan men kómir, aǵash sııaqty otqa janatyn qatty zattardy gazǵa aınaldyratyn jańa tehnologııany jasap shyǵarýǵa bekindim. Osy maqsatpen jeke qarjymdy jumsap, kóptegen tájirıbeler jasap, oń nátıjege qol jetkizdim. Ónertabysyma patent te alyp úlgirdim. Ókinishke qaraı, sol ýaqyttarda maǵan qoldaý jasap júrgen dosym qaıtys bolyp ketti.
Qazirgi kúni atamekenge at basyn buryp, joǵary oqý oryndarynda ustazdyq qyzmet atqaryp júr ekensiz. Ustaz bilikti, ónegeli bolsa, shákirttiń de bilimge qulshynysy artyp, qyzyǵýshylyǵy oıanary haq. Shákirtterińizdiń talabyn qalaı ushtap jatyrsyz?
-Álemde bilim básekesi qyzý júrip jatyr. Barlyq el jastardyń bilim alýyna aıyryqsha den qoıyp otyr. Sol qatarda qazaqstanda bilim-ǵylym salasyna basymdyq berip keledi. Men elge kelgen soń Astanadaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti men qazaq tehnologııa jáne bıznes ýnıversıtetiniń stýdentterine dáris oqydym. Osy ýaqyttarǵa deıin orystyń da, mońǵoldyń da, qazaqtyń da stýdentterimen jumys jasap kórdim. Bir baıqaǵanym, stýdenttiń barlyǵy birdeı ǵylym jolyna túsýge qulshynyp turmasa da, aralarynan sýyrylyp shyǵyp, ǵylymǵa bar yntasymen jumys isteýge bel býatyndary shyǵady. Sol bolaıyn dep turǵan balanyń betin qaqpaı, jaǵdaıyn jasaý oqý ornynyń bazalyq múmkindigine baılanysty. Ol úshin ustazdary bilikti, oqý quraldary tolyq, laboratorııasy kemeldi bolýy kerek. Mońǵolııa álem elderiniń kómektesýin ótinip júrip, osyndaı bilim bazasyn qalyptastyryp alǵan. Meniń baıqaýymsha Astanada tehnıka ǵylym salasyna qatysty kitaptar az kórindi. Qazaqstanda ǵylymǵa bólinetin qarajattyń 85 paıyzyn matematıka, fızıka sııaqty irgeli ǵylymǵa, qalǵan 15 paıyzyn ǵana qoldanbaly ǵylymǵa bóledi. Mysaly álemde shyǵarylmaǵyn, sheshimin tappaǵan 10 esep qalsa, tehnıka ǵylymdarynda 10 myńdaǵan sheshilmegen túıtkilder tolyp jatyr. Bul bizdiń jáne álemniń órkendeýine kedergi keltiredi. Sondyqtan qoldanbaly ǵylymǵa barynsha kóńil bólýimiz kerek.
Elbasy «Nazarbaev Ýnıversıteti» stýdentteri aldynda sóılegen bir sózinde, «Ózgeler salǵan súrleýge túsip, bóten izdiń shańyn jutý Qazaqstan jastarynyń tańdaýy emes», - degen bolatyn. Bul jerde qazaq jastarynyń basqaǵa jaltaqtamaı, tyń bastamalarymen, jańasha kózqaraspen eńbektenýin aıtyp otyr. Bul tehnologııa salasyna da baılanysty. Únemi sheteldiń tehnıkasyn satyp alyp, paıdalana bermeı, ózimiz de jańa tehnıka jasap shyǵaraıyq degendi meńzeıdi. Endeshe Qazaqstannyń árbir azamaty eldiń qaryshtap damýyna óz úlesin qosa alatyn sara joldy jańylmaı tańdaýy kerek dep bilem.
-Qazaqstanǵa qashan kóship keldińiz? «Áke kórgen oq jonar» demekshi, balalaryńyzdy siz júrgen ǵylym joly qanshalyq qyzyqtyra aldy?
- Men otbasymmen Astanaǵa qonys aýdarǵanyma 4 jylǵa aıaq basty. Bir ul, bir qyzym da óz otbasylarymen Qazaqstanda turyp jatyr. Úlken ulym Mońǵolııada, Ulanbatyr qalasynyń ekologııa departamentinde basshylyq qyzymet atqaryp júr. Ol AQSh, Túrkııa elderiniń joǵary oqý oryndarynan bilim alǵan. Al kishi qyzym qazirgi kúni Amerıkada magıstratýrada oqyp jatyr. Óz basym mynaý keń álemnen el tańdap, jer tańdap júrgenim joq. Qazaq eline bir kirpish bolyp qalanyp, ketigin jamaýǵa jarasam dep keldim.
Suhbattasqan: Baqytjol Kákesh
