Bir jarym ǵasyr buryn Býrabaıdyń ataýy basqa bolǵan - Zarqyn Taıshybaı
PETROPAVL. QazAqparat - Qazaqstannyń injý-marjany sanalatyn Býrabaıdyń ataýy osydan bir jarym ǵasyr buryn basqa bolǵan. Elimizdiń úzdik ólketanýshysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Zarqyn Taıshybaı shamamen eki ǵasyrdyń ishinde Soltústik Qazaqstandaǵy toponımıkalyq ataýlardyń kópshiligi ózgertilgenin aıtady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Soltústik Qazaqstannyń tabıǵaty qandaı ásem, qalyń ormanǵa, ózen-kólge baı bolsa, bul jerdiń tarıhy da, meken etken adamdarynyń, qoǵamdyq-saıası qurylysynyń memlekettik tarıhy óte qyzyq. Zarqyn Taıshybaı munyń árqaısysyn jeke-dara zertteý kerektigin aıtady, zerttep te keledi.
«El Táýelsizdik alǵanǵa deıin óńir tarıhy zerttelmegen, tekserilmegen. Jergilikti ólketanýshylar «Soltústik Qazaqstan», «Soltústik Qazaqstannyń qaqpasy», «Aqqaıyńdar ólkesi» degen dep atalǵan eńbekteriniń bárinde birde-bir qazaqtyń atyn atamaıdy. Sonda bul jerde buryn qazaq turmaǵan sııaqty. SQO-nyń tarıhy 1752 jyly áýlıe Petr bekinisiniń ornaýynan bastalmaıdy. Bul - baıyrǵy qazaqtyń ulan-ǵaıyr, shuraıly jerleriniń qundy, qasıetti bir bóligi bolyp tabylady. Sondyqtan da jat jurttyqtardy qyzyqtyryp, dál osy aradan sondaı bekinis salynýynyń ózi bizdiń tabıǵı erekshelikterimizge baılanysty. Sodan bergi tarıh bir bólek, oǵan deıingi tarıh bir bólek, sony astastyra, qabattastyra zertteý máselesi osy ýaqytqa deıin áli de kenje jatyr. 1917 jyldan bastap bul óńirde qazaq turmaǵandaı áser berdi, tek arakidik Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, keıinde Maǵjandy ǵana aıtyp kele jatyrmyz. Shyn máninde zertteýge turatyn jaǵdaılar kóp», - deıdi Zarqyn Taıshybaı.
SQO-da oryssha atalǵan jer-sý ataýlary kóp. Óńirge alǵash aıaq basqan adamnyń baıqaıtyny - jol boıyndaǵy oryssha atalǵan eldi mekenderdiń ataýlary. Ólketanýshynyń aıtýynsha, shyn máninde osy jerlerdiń báriniń ataýy bolǵan. Osydan 2-3 jyl buryn jaryq kórgen «Atameken ataýlary» degen monografııasyna Zarqyn Taıshybaı 2,5 myń toponımıkalyq ataýlardy engizgen. Qyzyljar óńirindegi jer-sýdyń ataýlary, ózen-kólderdiń, tipti, tomarlardyń, qamystarǵa deıin attary bolǵan eken.
«Bul umytylǵan ataýlardy qazir qaıtalaýdyń, jaryqqa shyǵarýdyń qandaı mańyzy bar degen bireýler pikir aıtady. Sonda biz rýhanı jańǵyrý dep memleket boıynsha bir silkinis jasap, rýhanı jańǵyryp jatqan kezde, qazirgi urpaqqa qazaq dalasyndaǵy jer astyndaǵy altyn-kúmisi qandaı qymbat bolsa, jerdiń ústindegi rýhanı baılyq bolyp tabylatyn jer-sý attary, olardyń kóbi kisi attarymen atalǵan. Mysaly, tek antroponımder - kisi attaryna baılanysty qoıylǵan jer ataýlarynyń ózi 700-den asady. Máselen, Aqbaıdyń jary, Qasenniń qudyǵy, Jabaıdyń kóli, Qadirdiń qumy degen sııaqty antroponımder ol bir jaqtan kelgen kisilerdiń aty emes, sol jerde týyp-ósken, osy SQO aımaǵynda turyp, osy jerdi kórkeıtken, osy jerde tirlik etken ata-babalarymyzdyń esimderi. Al qazir osy oblysta qazir eńbek etip jatqan azamattar - solardyń urpaqtary. ıAǵnı, jer-sý ataýlary tarıhpen tyǵyz baılanysty.
Astyq kerek, ken kerek, alaıda qazir rýhanı baılyq kerek bolmaı qaldy. Men - saýatty, kózi ashyq, oń-sol qolyn tanıtyn, keleshegin oılaıtyn, bilimge jany ashıtyn azamattardy osyǵan kóńil aýdartar edim», - deıdi professor.
Soltústik Qazaqstan oblysynyń jeri - ormandy-dalaly alqap, aǵashy kóp, sondyqtan jer-sý attary kóbine aǵashtyń túrlerine baılanysty Aqqaıyń, Shoqqaıyń, Besqaıyń bolyp keledi. Ólketanýshynyń aıtýynsha, mundaı ataýlar basqa óńirlerde, aıtalyq Túrkistan oblysynda, Almaty oblysynda joq.
«SQO-nyń qazirgi aýmaǵynda 3 myńǵa jaqyn kól bolsa, sonyń 2 myńǵa jýyǵy qysy-jazy tartylmaıdy. Osy kólderdiń erekshelikterine baılanysty Uzynkól, Tuşykól, Tereńkól jáne taǵy da antroponımdik - kisi attaryna qoıylǵan: Hasenkól, Ahmetkól, Ybyraıkól jáne t.s.s. Jer-sý ataýlaryn zerttegende jańa birtalaı ataýlar shyqty. Mysaly, Býrabaı deımiz ǵoı, ol Býrabaı emes - Qaraǵaıly degen kól eken. Osydan 1830-1840 jyldardyń ózinde Qaraǵaıly dep atalǵan. Al onyń janyndaǵy Şebache degen kólimiz, qaǵaz-qujattarda tur - Kókshetaýdyń Shalqary dep atalǵan. Al Şýche kóli ol kezde Shortan atanypty» - deıdi ólketanýshy.
SQO-nyń, Ombynyń jáne Almatydaǵy ortalyq memlekettik arhıvterin qoparǵan Zarqyn Taıshybaı jer-sý ataýlaryna baılanysty basqa da kóptegen qyzyqty derekterdi taýyp otyr.
«Jer-sý ataýlary halyqtyń aınalysqan kásibine de baılanysty týady. Qoı kóp ósirgen eken sol kezde, qoı, qozymen baılanysty ataýlar osy jerdiń ekonomıkasynyń tarıhyna jeteleıdi. Bir qyzyǵy, osy Qazaqstannyń soltústiginde túıe kóp bolǵan. Sol túıeniń atyna baılanysty, Túıelisaı, Túıeqyrǵan, Botaly, Aqtúıe, Aqbýra, Kókbýra taǵy sol sııaqty ataýlar kóp.
Taǵy bir eskeretin jaıt, kendir degen ósimdik bar ǵoı. Sol kendirge baılanysty ataýlardyń kóptigine nazar aýdardym. Qystaýlardyń ataýlary, buryn qazaqtar jerdi qazyp, orystyń úlgisi me, odan erterekte bolǵan, sodan úı istegen eken. Jáne ony qazǵan dep emes tesken dep ataǵan, soǵan baılanysty Qasentesken, Omartesken degen sııaqty jer ataýlary kezdesedi», - dedi ol.
Onyń aıtýynsha, qazaqy ataýlar 1752 jyly bekinis salynǵannan keıin ózgertile bastaǵan. Tipti, bul jaıynda qujat ta tabylypty. «Bulardy tezirek ıgerý úshin ózgertip otyrý kerek. Mysaly, Aqkól bolsa, ony Beloe dep ózgertý, Qarakóldi Chernoe dep jazyńyz degen sııaqty. Oryssha ataýlardyń da tarıhy qyzyq. Olar taǵdyr aıdap syrttan kóship kelgen halyq qoı. Sodan tileý tilep, qonysymyz qutty bolsyn dep derevnıalaryn shirkeýmen, dinmen qatystyryp qoıǵan. Mysaly, ıAvlenka ataýy Bogoıavlennoe, Sovet Úkimeti kezinde «bogo»-syn alyp tastaǵan. Sergeevka degen de Sergeı emes, qasıetti Sergıı, Nıkolaevka degen de sol sııaqty áýlıe Nıkolaıdyń atyna qoıylǵanyn anyqtadym. Kelgen ýaqytyna baılanysty da sol kezdegi merekelerge qatystyryp el-sý attaryn qoıǵan», - deıdi qyzyqty maǵlumatpen bólisken ólketanýshy.
«Atameken ataýlary» óte az tırajben shyqqan. Sol sebepti kópshilik oqyrmanǵa jetken joq. «Bul - halyq úshin, el úshin istelinip jatyr. Qarjy tabylyp jatsa, sózdik te shyǵarar edim, óńir tarıhynan syr sherter ınternet-portal da ashýǵa bolady», - deıdi sózin qorytyndylaǵan Zarqyn Taıshybaı.
