Bıootyn - bolashaqtyń bastaýy

Babalarymyzdyń tasty tasqa uryp ot shyǵaryp, alǵashqy energııa kózin baıqaǵan kezin boljaý qıyn. Biraq osy tirshilik qubylysyn adam emes, tabıǵattyń ózi bizge syıǵa berdi. Sodan beri neshe mıllıon jyl ótse de turmystyq qajettilikti qamtamasyz etetin jasyryn kúshti tabıǵattan alyp kelemiz. Demek, sýdan alynǵan býmen parovozdardy júrgizdik, janarmaımen ushaq ushyrdyq, asfalt joldarda jeńil kólikti júıtkittik. Alyp kemeler muhıttarda oıqastady. Aıshylyq jerdi jaqyndattyq. Qysqasy, balama energııa kózderi arqyly bárin jasaýǵa múmkin ekenin dáleldedik. Ókinishke oraı, qazirgi tańda adamzattyń tirshiligi tyǵyryqqa tireldi. Tabıǵat baı ekeni anyq. Biraq, keıingi birneshe ǵasyrdaǵy óndiristiń, ónerkásiptiń órkendeýi jer qoınaýyndaǵy baılyqty sarqyp bitti. Sonymen ilese energııa kózderine degen suranys týyndady.  Sońǵy eki jylda álem ekonomıkasyndaǵy eń tartysty ýaqyt boldy. Qadiri men qasıetin, qarjysy men qarymyn qara altynnyń qamymen qamdap kelgen birqatar el munaı baǵasynyń tómendeýi saldarynan eseńgirep qaldy.

Osy tusta ǵana biz sonaý ótken ǵasyrda álemniń birqatar eli dabyl qaǵyp, bıootyn óndirisin damytyp, jańa jolǵa aýysýdyń mańyzdylyǵyn ortaǵa qoıǵan usynystyń ómirsheńdigin túsindik. Rasymen, osyndaı jaǵdaıdyń týyndaıtynyn erte sezgen Germanııa, AQSh tárizdi memleketter ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan bastap bıootyn óndirisin ońtaıly jolǵa qoıyp aldy. Búginde bıootyndy óndirý tásili barynsha keńeıip keledi. Sebebi, ýaqyt ótken saıyn ósip, damyp kele jatqan qoǵam janar-jaǵarmaıdan góri adamǵa da, tabıǵatqa da paıdaly otyn túrin qoldanǵandy durys kóredi. Ókinishke oraı, astyq óndirýde álemdegi kóshbasshy eldiń qatarynda, mal sharýa­shylyǵyndaǵy tájirıbesi tarıhtar boıy ulasqan biz baǵasyz baılyqtan baǵaly baılyq óndirýdiń jolyn meńgere almaı kelemiz. Dese de, kóz aldyda týyndaǵan qıyndyqtardy sheshý úshin bolashaqta Qazaqstan bıootyn óndirisi jáne onyń aınalymyn tereńdetýdi qolǵa almaq. Qarapaıym tilmen aıtsaq, bul - qazaq eli tek munaıdan ǵana ónim óndirip qoımaıdy, dándi daqyldardyń, astyq ónimderiniń qaldyǵyn da kádege jaratyp, odan bıootyn óndiredi degendi meńzeıdi.

Qorshaǵan ortaǵa zııansyz otyndy óndirýshi elderdiń sany jyl ótken saıyn artyp keledi jáne otyndy óndirý kólemi jyldan-jylǵa ósip otyr. Ádette bıootyn túrli ósimdikterden alynady. Aıtalyq osy otyndy eń kóp óndiretin Brazılııa qant qamysynan alsa, AQSh-ta ony júgeriden óndiredi. Árıne, atalmysh otyn túrin óndirýge degen Qazaqstannyń da ynta-yqylasy Eýropa elderinen kem emes. Qazaqstan bıoetanoldy óndirý isine eksportqa baǵyttalǵan taýar retinde basymdyq berip otyr. Sondyqtan elimiz óndirgeli otyrǵan bıootyn kózi sanalatyn bıoetanol basqa emes, kádimgi bıdaıdan alynbaq. Al as atasynyń taǵam retinde emes, otyn retinde paıdalanylýy qalyń kópshilik arasynda birshama tańdanys týdyrǵany ras. Onyń ústine bıootyn óndirýge degen suranys erekshe artatyn bolsa, nanǵa zárý bolyp júrmeımiz be degen qaýip te joq emes.

 Bul máselege buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderimen bolǵan suhbatynda Memleket basshysy: «Biz qazir bıologııalyq otyndy óndire bastadyq. Bizdiń topjarǵysh tehnologııa dep júrgenimiz osy. Biz tek osy jol arqyly ǵana aýylsharýashylyǵy salasynda úlken jetistikterge qol jetkizemiz. Eger sizder baıqasańyz­dar, sońǵy ýaqytta qanttyń baǵasy óse bastady. Óıtkeni ol qazirgi tańda bıoetanol óndirýge jumsalyp jatyr. Sondyqtan bizdiń elimizge de burynǵydaı qant qyzylshasyn óndirý isin qolǵa alý qajet. Qazir bıoetanolǵa degen suranys óte úlken. Sondyqtan da ol aýylsharýashylyq salasyn damytýdyń erekshe joly bolyp tabylmaq», - degen bolatyn.  Elbasynyń osy tapsyrmasy oblysymyzda júıeli atqarylýda. Ótken jyldan bastap oblys ákimi Amandyq Batalovtyń bastamasymen óńirde qant qyzylshasyn ósirýdiń tıimdi joldary qarastyrylyp, nátıjeli jumys atqaryldy. Ótken jyly tórt myń gektar jerge qant qyzylshasy sebilip, 120 myń tonnaǵa jýyq taza qant alyndy. Árıne, búgingi tańda bul ónimniń bir bóligi qazaqstandyqtardyń qajettiligine jumsalsa, qalǵan bóligi eksportqa shyǵaryldy. Aldaǵy ýaqyttaǵy jospar da aýqymdy. Sol qatarda qant qyzylshasyn egetin alqapty ulǵaıtý, ónimdilikti arttyrý kózdelip otyr. Al oblysymyzdaǵy qant óndirýmen aınalysatyn zaýyttyń qatary úshke artpaq. Sonyń biri - Eskeldi aýdany, Qarabulaq qant zaýyty óndirý tehnıkasyn tereń meńgerýde. Demek, jýyrda óńir turǵyndaryn qantpen qamtamasyz etýmen birge óńirimizde qant qamysynan bıootyn óndirýge de mol múmkindik ashylady degen sóz.

Dese de, kópshilik bıootyndy tek astyqtan óndiredi degen qasań qaǵıdadan arylǵany jón. Kádimgi turmystyq qaldyqtardan da energııa kózderin molynan óndirýge bolatynyn ǵylym dáleldep, damyǵan elder sol arqyly da ıgilik kórip otyr. Máselen, nemister turmystyq, japondar azyq qaldyqtaryn kádege jaratyp, bıoetanol óndirip otyrǵanyn biz búginde ańyzdaı qylyp sóz etemiz. Alysqa barmaı-aq qoıalyq, aýlasynda tórt túligi myńǵyryp júrmeıtin qytaılyqtardyń ózi maldyń qıynan kógildir otyn óndirip, kúndelikti turmys qajettiligine paıdalanyp otyr. Al biz she? Aýlamyzdaǵy kóńdi tógetin jer tappaı qınalamyz. Sony qajetke jaratýǵa nege qulyqsyzbyz dep oılanasyń keıde. Al osyndaı múmkindikterdi paıdalaný jaǵyn nege qarastyrmasqa?  Mine, osyny oılasaq, bıootyn salasyn damytýǵa qatysty memlekettik saıasatty búginnen bastap qalyptastyryp alýymyz qajet. Ol eń aldymen qoqysty óńdep, kádege jaratýdan bastalǵany jón-aq.

Osy turǵydan kelgende, qazirgi tańda óńirimizde qatty  turmystyq  qaldyqtardy qaıta óńdeý isi búgingi kúnniń talabynan shyǵyp otyr dep  aıtý áli de erterek. Sondyqtan kún saıyn shyǵatyn turmystyq qaldyqtardy arnaıy kúl-qoqys úıindileri men polıgondarda saqtaý isi qolǵa alynyp keledi. Qazir oblystyń  772 eldi mekeninde jalpy kólemi  1113,6 gektar bolǵan 513 zańdastyr­ylǵan kúl-qoqys úıindisi men  polıgonǵa jylyna 850 tonnadan asa  kereksiz zattar tasymaldanady. Bir qýanarlyǵy, keıingi jyldary óńirdegi qatty turmys­tyq qaldyqtardy joıý máselesin sheshý maqsatynda Taldyqorǵan jáne Qapshaǵaı qalalarynda qaldyqtardy qaıta óńdeý  zaýytyn  salý  Qazaqstan  Res­pýblıkasy ekologııalyq máseleler tizimine engizilgen. Sondaı-aq, oblysta 7  kásiporyn qaıtalanba  shıkizattardy, ıaǵnı qaǵaz qaldyqtary, plastıka, shyny synyqtary, medıtsına zattary, paıdalanylǵan  avtokólik  rezenkesi  jáne  akkýmýlıatorlardy  jınaý, tasymaldaý  jáne  óńdeýmen  aınalysady. Atap aıtar bolsaq, Іle  aýdany  men  Taldyqorǵan qalasynda «Intermed» JShS medıtsına  qaldyqtaryn joıýdy, Qarasaı aýdanyndaǵy «Qazaqstan qaǵazy» AQ  qaǵaz  qaldyqtaryn, Іle aýdanyndaǵy «SAF» AQ shyny synyqtaryn, Taldyqorǵan  qalasyndaǵy  «Qaınar  AKB»  JShS  paıdalanylǵan akkýmýlıatorlardy  óńdeýdi júzege asyrady. Ókinishke oraı, bul sharalar tek ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýmen ǵana shektelip otyr. Osy qaldyqtardy paıdalanyp, janama energııa kózin óndirý kenjelep tur. Kezinde japondar tamaq qaldyqtarynan benzın óndiredi, nemister munaıdan tamaq jasaıdy degenge tańyrqaı qaraıtynbyz. Sonyń shyndyǵyna búgin kózimiz jetti. Eger ózimiz erterek qolǵa almasaq, osy qaldyqtardy erteń ózge elder arzanǵa satyp alyp, daıyn ónimin eselep bizge ótkizbesine kim kepil?!

Shildeniń basynda jeke kásipker Gúlnur Maratqyzy basshylyq etetin «EkoServıs-Arman" seriktestiginiń bastamasymen Taldyqorǵanda túrli qaldyqty óńdeıtin iri qoqys zaýyty iske qosyldy. Quny 3 mıllıon 200 myń dollardy quraǵan zaýyt qondyrǵysyn seriktestik óz qarjysyna satyp aldy. Qondyrǵynyń ıdeıasy Italııanyki bolǵanymen barlyq jabdyǵy Qytaıda jasalypty. Zaýyt basshylyǵynyń aıtýynsha, qaldyqsyz ónim shyǵaratyn qurylǵy tolyq qoldanysqa ótkende kúnine 50 tonna shıkizatty óńdeıdi. Joba ınnovatsııa­lyq "Evro-4" sanatty ekologııalyq talaptarǵa saı bolǵandyqtan shıkizat qaldyqsyz shyǵady. Zaýyt rezeńke, plastık, qaǵaz, medıtsınalyq qaldyqtar, tipti mal ólekselerin de óńdep, gaz, qara maı, solıarka men benzın, tehnıkalyq kómirtegi men jartylaı koks alady. Bul ónimniń bárin qaıtalaı óndiriske qoldanýǵa múmkindik mol. Tipti,  óńdeýden keıingi kúıeniń ózi baspahana boıaýyn shyǵaratyn kásiporyndarda suranysqa ıe. Sondaı-aq, zaýyttyń óndiriske ketetin shyǵyny da kóp emes. Qyz­ǵansha ǵana az-maz kómir tutynǵany bolmasa, arnaıy peshter ózi jaqqan qaldyq zattardan shyqqan gaz arqyly jumysyn júrgize beredi. Kómirden shyǵatyn tútin men qaldyqtar janǵanda shyǵatyn zııandy zattar pesh ishindegi katalızatorda, arnaıy daıyndalǵan sý basseıninde súzilip qalady. Aýaǵa zııansyz aq tútin men bý ǵana shyǵady. Sondyqtan zaýyttyń murjasynan burqyrap shyǵyp jatqan tútin emes, densaýlyqqa zııansyz bý ekenin eskerte ketkimiz keledi. Bul qýanarlyq jaǵdaı bolǵanymen osyndaı mysal óńirimizde tym az. Demek, bıootyn óndirisine degen yqylas mol. Dese de, elde bıootyn óndirisin órkendetý úshin aldymen biz osy ispen aınalysamyn degen zaýyttardy potentsııaly myqty tehnologııamen qamtamasyz ete bilgenimiz jón.  Osydan keıin irili- usaqty bıootyn óndiretin zaýyttar legin kóbeıte alsaq, nur ústine nur bolar edi.

Ras, bıootyn óndirisin damytý bir-eki jyldyń enshisindegi sharýa emes. Biraq bul keleshegi bar joba. Búginde naryqtyń qaǵıdasyna etene sińisip úlgergen elder joqtan bar jasap, bir zatty ekeý etip uqsatýǵa ábden beıimdelgen. Sondyqtan bizge de osyndaı qasıetterdi boıǵa sińirýge umtylǵan jón. Bıootynnyń tıimdiligin moıyndap úlgergen elder óziniń ishki naryǵyna aıtarlyqtaı paıda engizýde. Baıyptasaq, sońǵy 20 jyl kóleminde álemdegi bıootyn óndirisi 12 esege deıin artqan. Taǵy da sol halyqaralyq sarapshylar álemdik munaıǵa baǵa tómendegen kezeńde bıootyn naryǵyndaǵy básekelestik ekpindeıtinin basa aıtyp júr. Taǵy bir jaǵynan bıootyn óndirý bastamasy Astanadaǵy EHRO - 2017 kórmesiniń de bas taqyrybyna saı keledi. Erekshe atap ótetin jaıt, Astananyń Halyqaralyq kórmeler bıýrosyna usynǵan taqyryby - «Bolashaqtyń energııasy» da álem elderiniń birde-birinde qozǵalmaǵan eń ózekti, tyń taqyryp. Bul Qazaqstan úshin ǵana emes, kúlli ǵalam úshin ómirlik mańyzǵa ıe bastama bolmaqshy.  Elbasy atap kórsetkendeı, EHRO - 2017 kórmesiniń «Bolashaqtyń energııasy» taqyryby eń úzdik álemdik energııa saqtaý tehnologııasyn, kún, jel, teńiz, muhıt jáne sý tárizdi búginde bar balamaly energııa kózderin paıdalanýda jańa ázirlemeler men tehnologııa qoldanýǵa múmkindik beredi. Astana osy saladaǵy eń úzdik álemdik ázirlemeler men trendter kórsetý úshin tıimdi alańǵa aınalýy múmkin. Sondaı-aq, kórme eldiń óndiristik qýaty men ǵylymı bazasyn tehnologııalyq jańǵyrtý jáne ekonomıkany júıeli ártaraptandyrýda mol múmkindikke ıe. Osy turǵydan kelgende bıootyn óndirýdiń ázirlemeleri de Astana EHRO - 2017 kórmesiniń taqyrybymen úılesim taýyp otyr.

Aıta keterligi, bıootyn óndirý memleket tarapynan  myqty qoldaý­ ǵa ıe. Aıtalyq, 2010 jyldyń 16 qarashasynda Memleket basshysy bıootyn óndirisi jáne aınalymy salasynda týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy retteýge baǵyttalǵan «Bıootyn óndirisin jáne aınalymyn memlekettik retteý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Zańda bıootyn óndirisin jáne aınalymyn damytý, bıootyn óndirisi kezinde memlekettiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselelerin retteý, sondaı-aq, qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryna baǵyttalady. Sonymen birge, qujat bıootyn óndirisi men aınalymyna qatysy bar sharýashylyq sýbektileriniń qyzmetin quqyqtyq retteýdi júzege asyrady. Zań jobasynda eń aldymen bıootyndy óndirý kezinde memlekettik azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý sharalary qamtylǵan. Demek, zań arqyly qorǵalǵan sharýanyń bolashaǵy baıandy bolary anyq. Tek jerlesterimiz qulshynsa ǵana osyndaı óndiristerdiń qatary kóbeıip, kúl-qoqyssyz, qatty qaldyqsyz, onyń ornyna shetelge jańa energııa kózin eksporttaıtyn myqty elge aınalýǵa bolady.

Resmı derekter búginde Qazaqstanda bıootyn óndiretin shıkizattar legi jetkilikti ekenin aıqyndady. Ol úshin elde júgeri, bıdaı, raps, soıa, palma maıy, qant qamysyn óndirý tehnologııalaryn damytý qajet. Qalaı desek te, búginde damýǵa umtylǵan strategııalar legi kóp. Tek solardyń ǵumyry uzaq jáne jemisti bolsyn delik.

Ańdas QAJET