Bıometrııalyq tólem júıesi: Qoldanǵanǵa yńǵaıly, qorǵalýy qalaı?
ASTANA. KAZINFORM – Bıometrııalyq tólem júıeleri kúndelikti qoldanysqa jappaı enip keledi. Bet-álpet, alaqan izi nemese kóz qarashyǵy arqyly tólem jasaý endi eshkimge tańsyq emes. Bul tásilder esep aıyrysýdy jeńildetip, ýaqyt únemdegenimen, derbes derekterdiń qaýipsizdigine qatysty kúmándi kúsheıtedi. Bıometrııa qanshalyqty senimdi júıe? Qazaqstandaǵy zańnama men álemdik tájirıbede bul másele qalaı retteledi? Kazinform tilshisi taqyrypty sarapshylarmen birge zerdeledi.
Jalpy, sońǵy jyldary elde qolma-qol aqshasyz tólem úlesi aıtarlyqtaı artty. Birqatar bankter bet-álpetti taný jáne alaqandy skanerleý arqyly tólem júrgizetin júıelerdi iske qosty. Mundaı sheshimder, eń aldymen, jyldamdyq pen yńǵaılylyqqa baǵyttalǵan: karta umyt qalsa da, telefon óship tursa da tólem jasaýǵa múmkindik bar. Alaıda tehnologııa damyǵan saıyn qaýipsizdik máselesiniń de mańyzy arta túsedi.
Bıometrııalyq derekter qalaı qorǵalady: mınıstrlik ne deıdi
Bul máselege qatysty QR Tsıfrlyq damý, ınnovatsııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Kazinform agenttiginiń resmı saýalyna jaýap berip, bıometrııalyq tólemderdiń qalaı jumys isteıtini men qalaı qorǵalatynyn túsindirdi.
Mınıstrlik málimetinshe, búginde bıometrııalyq sáıkestendirý eń aldymen bank jáne qarjy sektorynda keńinen qoldanylady, ıaǵnı azamattar shotty qashyqtan ashqanda, tólem jasaǵanda nemese mobıldi qosymshaǵa kirgende olardyń bet-álpeti arqyly tekserý júrgiziledi.
Al memlekettik qyzmet kórsetý salasynda bul úderis biryńǵaı tártipke baǵynady. Tsıfrlyq kodekske sáıkes, barlyq memlekettik organ bıometrııalyq sáıkestendirýdi tek Ulttyq bıometrııalyq aýtentıfıkatsııa júıesi arqyly júzege asyrady.
Bankter men tólem uıymdaryna arnalǵan erejeni Qarjy naryǵyn retteý agenttigi men Ulttyq bank belgileıdi. Qazir bıometrııalyq derekterdi jınaý, saqtaý jáne joıý tártibi naqty reglamenttelip jatyr.
Mınıstrlik bıometrııalyq derekterdiń derbes derekter qataryna jatatynyn atap ótti. Bul — zańmen qorǵalatyn jeke aqparat.
– Qazaqstan Respýblıkasynyń Tsıfrlyq kodeksiniń 47-babyna sáıkes, tsıfrlyq aýtentıfıkatsııa kezinde qoldanylatyn bıometrııalyq derekter derbes derekterge jatady jáne «Derbes derekter jáne olardy qorǵaý týraly» zańǵa sáıkes qorǵalýǵa tıis. Osyǵan baılanysty olardy jınaý, óńdeý jáne saqtaý tártibi qoldanystaǵy zańnama jáne normatıvtik-quqyqtyq aktilermen retteledi, – delingen mınıstrliktiń resmı jaýabynda.
Derekter Qazaqstan aýmaǵynda saqtalady, al olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – sol derekterdi paıdalanatyn uıymdardyń jaýapkershiliginde.
Eger júıege zańsyz kirý áreketi nemese kıbershabýyl anyqtalsa, tıisti uıymdar dereý áreket etýge mindetti. Olar qaýiptiń aldyn alyp, júıeniń jumysyn qalpyna keltiredi jáne qajet bolǵan jaǵdaıda qosymsha qorǵanys sharalaryn engizedi.
Sonymen qatar zań talaptaryn buzǵandarǵa jaýapkershilik qarastyrylǵan. Derbes derekterdi tıisinshe qorǵamaǵandar aıyppul tóleýmen ǵana shektelmeı, qylmystyq jaýapqa da tartylýy múmkin.
Mınıstrlik azamattardyń óz derekterine baqylaý jasaý quqyǵy bar ekenin de eske saldy. Ár adam «eGov» portaly arqyly qaı uıymdardyń onyń málimetterine qol jetkize alatynyn kórip, qajet bolsa berilgen ruqsatty keri qaıtaryp ala alady. Alaıda bul múmkindik barlyq jaǵdaıda birdeı iske asa bermeıdi: keıbir jaǵdaılarda derekterdi joıý zań talaptaryna baılanysty keıinge qaldyrylýy múmkin.
Bıometrııalyq júıelerdiń qaýipsizdik deńgeıi qandaı
Kıberqaýipsizdik salasynyń sarapshysy Gaýhar Jahmetova Qazaqstandaǵy bıometrııalyq júıelerdiń qaýipsizdik deńgeıin ázirge ortasha deńgeıde dep baǵalaıdy. Onyń aıtýynsha, bul tehnologııalar keńinen qoldanylyp jatqanymen, barlyq qaýip tolyq joıylǵan joq, tek birtindep azaıyp keledi.
— Qazirgi júıelerde derekter shıfrlaý arqyly qorǵalady, ıaǵnı arnaıy krıptografııalyq ádister paıdalanylady. Іri derekqorlarda qosymsha qorǵanys retinde bıometrııamen qatar PIN-kod nemese bir rettik parol engizilgen. Sonymen birge júıeler belgili bir merzimde tekserilip, osal tustary anyqtalyp otyrady. Degenmen, bul sharalar qaýipsizdikti tolyq qamtamasyz etedi deýge kelmeıdi, — deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, sońǵy jyldary elde derekterdiń jappaı taralý derekteri de tirkelgen.
— 2025 jyly da osyndaı jaǵdaılar boldy. Buǵan qosa, barlyq júıe birdeı tolyq tekserýden ótpegen. Bul qaýipsizdik deńgeıine áser etpeı qoımaıdy, — dedi ol.
Sarapshy bıometrııalyq derekterdiń taralýy qarapaıym paroldiń jarııa bolýynan áldeqaıda qaýipti ekenin aıtady.
— Paroldi ózgertýge bolady, al bıometrııalyq derekter — saýsaq izi, bet beınesi nemese DNQ — ózgermeıdi. Eger mundaı málimetter bóten adamdardyń qolyna tússe, olar ony nesıe rásimdeýge, jeke tulǵanyń atyn paıdalanýǵa nemese bopsalaýǵa jumsaýy múmkin. Keı jaǵdaıda derekterdiń shetelge baqylaýsyz berilýi de qaýip týǵyzady, — deıdi ol.
Onyń pikirinshe, mundaı qaýip-qaterdi azaıtý úshin naqty is-sharalar atqarylýy qajet.
— Eń aldymen, bıometrııalyq júıeler mindetti túrde tekserilip, sertıfıkattalýy tıis. Sonymen birge derekterdi qorǵaýdyń senimdi tásilderin qoldaný, oǵan qoljetimdilikti shekteý jáne birneshe deńgeıli tekserý engizý mańyzdy. Mysaly, bıometrııamen qatar qosymsha kod qoldaný qaýipsizdikti kúsheıtedi. Sondaı-aq derekterdiń taralýyna qatysty jaýapkershilikti arttyrý qajet, — dedi sarapshy.
Negizgi osal tustar: tehnıka jáne adamı faktor
Gaýhar Jahmetova bıometrııalyq júıelerdegi álsiz tustarǵa da toqtaldy. Onyń aıtýynsha, qaýiptiń eki túri bar.
— Birinshisi — tehnıkalyq sıpattaǵy qater. Mysaly, qurylǵylardy «aldaý»: saýsaq izin nemese bet beınesin qoldan jasap kórsetý, álsiz qorǵanys júıelerin aınalyp ótý. Ekinshisi — adamı faktor. Bul qyzmetkerlerdiń qateligi, qarapaıym qupııasózdi úshinshi tulǵaǵa berý jáne paıdalanýshylardyń qaýip týraly jetkilikti bilmeýi. Málimetterge qaraǵanda, azamattardyń shamamen 47 paıyzy mundaı qaýipten beıhabar, — dedi ol.
Sarapshynyń sózinshe, 2025 jyly tirkelgen kóptegen derekterdiń taralý jaǵdaıy, sonyń ishinde medıtsınalyq uıymdardaǵy oqıǵalar, dál osy adamı faktormen baılanysty.
— Sondyqtan qaýipsizdikti saqtaýda tek tehnıkaǵa ǵana súıenbeýi kerek. Júıelerdiń qorǵalýy, derekterge baqylaý, qyzmetkerlerdi oqytý jáne qosymsha tekserý tásilderi qatar júrýi tıis, — dep atap ótti ol.
Sonymen qatar ol bıometrııanyń áseri ekijaqty ekenin aıtty.
— Bir jaǵynan, mundaı júıelerdi buzý kádimgi parolderge qaraǵanda qıyn jáne olar alaıaqtyqtyń keı túrin azaıtady. Ekinshi jaǵynan, bıometrııalyq derekter saqtalatyn bazalar hakerler úshin tartymdy nysanǵa aınalyp otyr. Sońǵy jyldary bankterge, memlekettik júıelerge jáne bet-álpetti taný servısterine jasalatyn shabýyldar sany kóbeıdi. Qaýipsizdik artqan saıyn, oǵan qyzyǵýshylyq ta arta beredi, — dedi sarapshy.
Bıometrııadan bas tartýǵa bola ma?
Kıberqaýipsizdik sarapshysy Gaýhar Jahmetova Qazaqstanda bıometrııadan tolyq bas tartý is júzinde qıyn sharýa ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, bul tek tehnologııa máselesi emes, tsıfrlyq júıeniń qalaı qurylǵanyna baılanysty.
— Búginde bıometrııa memlekettik qyzmetterde de, bank sektorynda da keńinen qoldanylady. Mysaly, jeke kýálik nemese pasport alý kezinde saýsaq izin tapsyrý mindetti. Sondyqtan odan bas tartqan jaǵdaıda azamat keıbir qyzmetterge qol jetkize almaıdy, — deıdi sarapshy.
Sonymen birge ol barlyq bıometrııalyq tásil birdeı mindetti emes ekenin atap ótti. Máselen, bet-álpetti taný júıesi keı jaǵdaıda erikti túrde qoldanylady. Alaıda mundaı tehnologııalar da birtindep qalypty tájirıbege aınalyp keledi. Bul óz kezeginde erikti tańdaý men mindetti talaptyń arasyndaǵy shekarany birtindep joıyp bara jatqanyn ańǵartady.
Al zańger Baǵdat Amandosuly bul jaǵdaıdy quqyqtyq turǵydan naqtylaı túsedi. Onyń aıtýynsha, azamattyń bıometrııalyq derekterin paıdalanýǵa bergen kelisimdi keri qaıtaryp alý quqyǵy bar.
— Azamat kelisimin qaıtaryp, derekterin joıýdy talap ete alady. Alaıda zań belgili bir jaǵdaılarda derekterdi saqtaýdy talap etedi, ıaǵnı bul quqyqtyń shekteletin sátteri bolady, — deıdi ol.
Sonymen qatar zańger bıometrııadan bas tartýdyń naqty saldaryn atap ótti.
— Azamat bıometrııadan bas tartqany úshin barlyq qyzmetten shettetilmeıdi. Keıbir tsıfrlyq qyzmetterde, ásirese bankterdiń qashyqtan kórsetetin qyzmetterinde, bıometrııalyq sáıkestendirý mindetti. Demek, adam dál sol formattaǵy qyzmetke qol jetkize almaýy múmkin, — dep túsindirdi sarapshy.
Sarapshylardyń paıymynsha, bıometrııaǵa qatysty negizgi suraq — azamattyń derbes derekterin basqarý quqyǵy men tsıfrlyq ortadaǵy naqty tańdaý erkindigi qanshalyqty saqtalady degen másele.
Álemdik tájirıbe: tehnologııa bar, biraq bári birdeı sene bermeıdi
Bıometrııalyq tehnologııalarǵa qatysty alańdaýshylyq beker emes. Álemdik tájirıbe bul júıelerdiń keı jaǵdaıda qatelik jiberip, daýly jaǵdaılarǵa sebep bolǵanyn kórsetip otyr.
Máselen, AQSh-ta bet-álpetti taný júıeleri adamdardy qate sáıkestendirgen oqıǵalar tirkelgen. Sonyń saldarynan tergeý barysynda jazyqsyz azamattardyń aty atalǵan jaǵdaılar da bolǵan. Bul eń ozyq algorıtmderdiń ózi minsiz emes ekenin ańǵartady.
Al Úndistan-da iri Aadhaar júıesinde mıllıondaǵan paıdalanýshynyń derekteri taralǵan jaǵdaılar tirkelgen.
Taǵy bir ózekti másele – bıometrııalyq derekterdiń keıde adamnyń kelisiminsiz jınalýy. Mysaly, Kanadada tutynýshylardy aldyn ala eskertpesten sýsyn satatyn avtomattardyń bet-álpetti taný tehnologııasyn qoldanǵany anyqtalǵan.
Jalpy, ártúrli elderdegi tájirıbe bıometrııalyq júıelerdiń áleýeti joǵary bolǵanymen, syn-qateri de az emes ekenin kórsetedi. Ásirese derekterdiń taralýy, júıeniń qateligi jáne paıdalanýshylardyń senimsizdigi bul tehnologııanyń keńinen taralýyn tejep otyr.
Qoryta aıtqanda, bıometrııalyq tehnologııalar qyzmetterdi jeńildetip, ýaqyt únemdeýge múmkindik beredi. Alaıda onyń qaýipsizdigi men senimdiligi áli tolyq sheshilmegen másele.
