Bıoalýantúrlilik — qaýipsizdik máselesi: Prezıdent Toqaev Erevanda qandaı bastamalar kóterdi
ASTANA. IKAZINFORM — Qazaqstannyń Erevanda ótken bıoalýantúrlilik máseleleri jónindegi kóshbasshylar sammıtine (COP17) qatysýy elimizdiń tabıǵatty qorǵaý máselesin ekonomıkalyq turaqtylyqpen, sý qaýipsizdigimen jáne halyqaralyq yntymaqtastyqpen ushtastyrýǵa umtylysyn kórsetti. Qazaqstannyń Erevanda kótergen bastamalaryn jekelegen ekologııalyq jobalardan tabıǵı resýrstardy basqarýǵa baǵyttalǵan júıeli dıplomatııaǵa kóshý qadamy retinde qarastyrýǵa bola ma? Tolyǵyraq Kazinform tilshisiniń sholý maqalasynda qamtyldy.
Ekologııa memlekettik saıasattyń bir bóligine aınaldy
BUU-nyń Bıologııalyq ártúrlilik týraly konventsııasy taraptarynyń 17-konferentsııasy (COP17) qarsańynda Erevanda ótken sammıtte Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıoalýantúrlilikti saqtaý — órkenıettiń ómir súrý máselesi ári bolashaq urpaq aldyndaǵy ortaq jaýapkershilik ekenin atap ótti. Qazaqstan tarıhynda alǵash ret ekologııalyq mádenıet Konstıtýtsııada memlekettiliktiń negizgi qaǵıdattarynyń biri retinde bekitildi. Al «Taza Qazaqstan» aktsııasy jaı ǵana naýqan emes, qoǵamnyń ómir saltyn ózgertýge baǵyttalǵan jalpyulttyq ıdeologııaǵa aınaldy.
Sońǵy jyldary Qazaqstan birqatar mańyzdy nátıjege qol jetkizdi. 2003 jyly 21 myń bolǵan kıik sany búginde 4,7 mıllıonǵa jetti. Qar barysynyń sany artty. Turan jolbarysy 70 jyl úzilisten keıin tabıǵı ortaǵa qaıta jersindirildi. Sonymen qatar Qazaqstan eýropalyq seriktestermen birge Prjevalskıı jylqysyn tabıǵatqa qaıtarý baǵytynda jumys istep jatyr. Bul jetistikterge ǵalymdardyń, memlekettik organdar men halyqaralyq uıymdardyń júıeli jumysynyń arqasynda qol jetkizildi.
Qazaqstannyń bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Vera Voronovanyń pikirinshe, elimizdiń ekologııalyq saıasatynda 2026–2035 jyldarǵa arnalǵan bıoalýantúrlilikti saqtaý jónindegi ulttyq baǵdarlamanyń róli erekshe. Baǵdarlama tabıǵı mekendeý ortasyn qalpyna keltirýge, sırek kezdesetin túrlerdi qorǵaýǵa jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar jelisin keńeıtýge baǵyttalǵan.
Sarapshynyń aıtýynsha, uzaqmerzimdi baǵdarlamada bekitilgen júıeli tásil Qazaqstanǵa ishki mindetterdi sheship qana qoımaı, halyqaralyq ekologııalyq kún tártibine de eleýli úles qosýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar ǵylymnyń, memlekettiń jáne qoǵamnyń ózara is-qımylyna negizdelgen turaqty model qalyptastyrýǵa jol ashady.
— Bul tujyrymdama ártúrli memlekettik organdardyń kúsh-jigerin biriktirip, keshendi ekologııalyq mindetterdi sheshý úshin salaaralyq ózara is-qımyldy jolǵa qoıýǵa múmkindik beredi. Osyndaı qujattyń arqasynda tozǵan jerlerdi qalpyna keltirýden bastap sý ekojúıelerin saqtaýǵa deıingi sharalardy biryńǵaı memlekettik saıasat aıasynda úılestirýge bolady, — dep esepteıdi sarapshy.
Ulttyq kún tártibinen halyqaralyq deńgeıge
Alaıda búginde ekologııalyq qaterlerdi eńserý ulttyq deńgeıdegi mindettermen ǵana shektelmeıdi. Jerdiń tozýy, sý tapshylyǵy jáne bıoalýantúrliliktiń azaıýy jahandyq aýqymdaǵy syn-qaterlerge aınaldy. Olardy bir eldiń kúshimen eńserý múmkin emes.
Sondyqtan Qazaqstan halyqaralyq bastamalardy belsendi túrde usynyp, memleketterdi planetanyń bolashaǵy úshin ortaq jaýapkershilik tóńireginde biriktirýge umtylyp keledi. Sırek kezdesetin túrlerdi qorǵaý jáne bıoalýantúrlilikti saqtaý jónindegi halyqaralyq qor qurý bastamasy tabıǵı murany qorǵaý men osal ekojúıelerdi qoldaý jolynda memleketter men halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerin biriktirýge baǵyttalǵan.
Halyqaralyq jasyl tehnologııalar jáne ınvestıtsııalyq jobalar ortalyǵynyń basqarma tóraǵasy Sáken Qalqamanovtyń pikirinshe, bul qor halyqaralyq yntymaqtastyqtyń, sonyń ishinde turaqty qarjylandyrý modelin qalyptastyrýdyń naqty tetigine aınalýy múmkin.
— Qor memleketter men halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerin biriktirýge, tabıǵı murany qorǵaýǵa, janýarlardyń sırek kezdesetin túrlerin saqtaýǵa jáne asa osal tabıǵı keshenderdi, eń aldymen, Kaspıı teńiziniń ekojúıesin turaqtandyrýǵa arnalǵan kópjaqty alań retinde qarastyrylyp otyr. Qordyń qurylýy tabıǵatty qorǵaý máselesine qoǵamnyń nazaryn aýdarýǵa jáne osy saladaǵy qaıyrymdylyq mádenıetin damytýǵa yqpal etýi múmkin, — dedi ol.
Almatyda Bıologııalyq ártúrlilik týraly konventsııa hatshylyǵynyń óńirlik keńsesin ornalastyrý bastamasynyń da mańyzy zor. Ekologtardyń pikirinshe, bul qadam Ortalyq Azııa elderine, sonyń ishinde Kýnmın–Monreal jahandyq bıoalýantúrlilik sheńberlik baǵdarlamasy sııaqty halyqaralyq bastamalarǵa tikeleı qol jetkizýge múmkindik beredi. Sondaı-aq turaqty ǵylymı tájirıbe almasýǵa jol ashady.
— Qazaqstan Kýnmın–Monreal jahandyq bıoalýantúrlilik sheńberlik baǵdarlamasynyń maqsattaryna sáıkes keletin eleýli nátıjelerge qol jetkizdi. Atap aıtqanda, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar jelisi júıeli túrde keńeıip keledi (3-maqsat). Kıik pen basqa da iri sútqorektilerdi qosa alǵanda, sırek kezdesetin janýarlar sanynyń qalpyna kelýinde ilgerileý bar (4-maqsat). Jabaıy janýarlar dúnıesi nysandarynyń zańsyz aınalymyna qarsy kúres jáne jabaıy túrlerdi turaqty paıdalaný tetikterin damytý da mańyzdy baǵytqa aınaldy. Bul 5 jáne 9-maqsattarǵa sáıkes keledi, — deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, atalǵan jetistikter Qazaqstannyń ekologııalyq saıasaty júıeli sıpatqa ıe ekenin jáne elimizdiń bıoalýantúrlilikti saqtaý jónindegi jahandyq kúsh-jigerge úles qosyp otyrǵanyn kórsetedi.
Sonymen qatar Qazaqstan ekojúıelerdi baqylaý jáne ekologııalyq qaterlerdi boljaý úshin tsıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini paıdalanýdy usynady. Astanadaǵy Jasandy ıntellekt jónindegi halyqaralyq ortalyqty birlesken zertteýler júrgizýge, bıoalýantúrlilik týraly derekterdi taldaýǵa jáne erte eskertý júıelerin ázirleýge arnalǵan alań retinde paıdalaný usynylyp otyr.
Tsıfrlyq monıtorıng elderdiń is-qımylyn úılestirýge kómektesedi
Mundaı monıtorıng memlekettiń ekologııalyq syn-qaterlerge den qoıý múmkindigin tikeleı arttyrady. Qazaqstanda Kaspıı teńizin saqtaý men Kaspıı ıtbalyǵyn qorǵaýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Sońǵy júz jylda bul janýardyń sany tórt ese azaıǵan.
Qazaqstan Ortalyq Azııa jáne basqa da memleketterdiń sý qaýipsizdigin nyǵaıtý jolyndaǵy kúsh-jigerin biriktirý úshin BUU júıesinde Halyqaralyq sý uıymyn qurý bastamasyn kóterdi.
Alaıda «Eko Mańǵystaý» qoǵamdyq birlestiginiń dırektory Kırıll Osınniń atap ótýinshe, dál osy tsıfrlyq monıtorıng pen erte eskertý júıeleri Kaspıı mańyndaǵy barlyq memleket arasynda turaqty ári úılestirilgen zertteýler júrgizýdiń negizgi quralyna aınalyp otyr.
— Kaspıı ıtbalyǵy — osy óńirdegi jalǵyz teńiz sútqorektisi. Onyń taǵdyry Kaspııdegi ekologııalyq syn-qaterlerdiń sımvolyna aınaldy. Buryn kásiptik aýlaý onyń popýlıatsııasyna orasan zor zııan keltirdi. Al qazirgi qaýip-qaterler — balyq aýlaý torlary, kóbeıý oryndarynyń joıylýy, lastaný jáne muz jamylǵysynyń azaıýy — bul túrge túsetin qysymdy odan ári kúsheıtip otyr, — dep eske salady ekolog Kırıll Osın.
Onyń aıtýynsha, qabyldanatyn sharalar keshendi bolýy kerek. Atap aıtqanda, ıtbalyqtardyń tynyǵatyn jáne kóbeıetin oryndaryn qorǵaý, olardyń balyq aýlaý torlaryna túsip qyrylýyn azaıtý, qaraýsyz qalǵan aýlaý quraldaryn joıý, sondaı-aq janýarlardyń jappaı qyrylý jaǵdaılaryn tergep, onyń nátıjelerin ashyq jarııalaý qajet.
Bul problemalyq aýmaqtardy anyqtap, olarǵa der kezinde den qoıýǵa múmkindik beredi. Osyndaı formattaǵy halyqaralyq monıtorıng jaı ǵana baqylaý quraly emes, barlyq múddeli memlekettiń is-qımylyn úılestirý tetigine aınalady.
Osylaısha, Erevandaǵy sammıt ekologııalyq problemalardy sheshýde jahandyq tásilderge kóshýdiń qajettigin kórsetti. Qazaqstan usynǵan bastamalar elimizdiń ulttyq jetistikterdi álemdik ekologııalyq kún tártibimen ushtastyrýǵa umtylatynyn ańǵartady.
Sırek kezdesetin janýarlar sanyn qalpyna keltirý men Kaspııdi qorǵaýdan bastap halyqaralyq qorlar qurý jáne tsıfrlyq monıtorıngti engizýge deıingi bastamalar ekologııalyq strategııany halyqaralyq yntymaqtastyqtyń naqty tetigine aınaldyrýǵa baǵyttalǵan.
