Byltyr 11 aralda bar edi, bıyl ekeýinde ǵana: Kaspııdiń tartylýy ıtbalyqqa qalaı áser etip jatyr
AQTAÝ. KAZINFORM – Kaspıı ıtbalyǵy - Qazaqstandaǵy jalǵyz teńiz sútqorektisi. Bul janýar tek Kaspıı teńizinde mekendeıdi jáne endemık túr sanalady. Sońǵy jyldary teńiz deńgeıiniń tómendeýi, qorshaǵan ortanyń lastanýy, aýrýlar men adam áreketi ıtbalyqtardyń tirshiligine áser etip otyr.
Kaspıı ıtbalyǵynyń minez-qulqyn, taralýyn jáne popýlıatsııasyna áser etetin faktorlardy zerttep júrgen ǵalymdardyń biri — Ásel Baımuqanova. Ol 11 jyl ishinde 25-ten astam ekspedıtsııaǵa qatysyp, tórt jyldyq baqylaý barysynda ıtbalyqtardyń 60-tan astam minez-qulyq áreketin anyqtaǵan. Zertteýshi jyl saıyn kóktemde jáne kúzde Soltústik-Shyǵys Kaspııdegi araldarda birneshe apta boıy dalalyq jumystar júrgizedi. Ásel Baımuqanova Kazinform tilshisine bıylǵy ekspedıtsııa barysynda júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjesi týraly aıtyp berdi.
— Bıyl Kaspıı ıtbalyǵyn zertteý maqsatynda ótken ekspedıtsııa barysynda qandaı nátıjelerge qol jetkizdińizder?
— Bıylǵy ekspedıtsııa Aqtaýǵa túngi saǵat birde ushyp kelgennen keıin-aq bastaldy. Tańǵy saǵat beste qaıyqpen Tıýlenı araldary arhıpelagyna jolǵa shyqtyq. Maqsatymyz — onda ıtbalyqtardyń bar-joǵyn anyqtaý. Araldarǵa 23 naýryzda jetip, eki kún jumys istedik. Negizinen ólekselerdi zerttep, qyrylǵan janýarlardan synama aldyq. Sonymen qatar dron arqyly monıtorıng júrgizdik. Sol kezde alańdatarlyq jaǵdaıǵa kóz jetkizdik: byltyr ıtbalyqtar 11 aralda shoǵyrlansa, bıyl jańadan paıda bolǵan nebári eki aralda ǵana jatqany anyqtaldy. Mundaı kúrt ózgeristiń sebebin áli de zertteý kerek.
26 naýryzda Qarajanbas aýmaǵyna kóship, teńizdiń soltústik-shyǵys bóligin uzaq ýaqyt boıy baqylaýǵa daıyndaldyq. Alaıda úsh kúndik daýylǵa baılanysty kútýge týra keldi. 29 naýryzda eki qaıyqpen teńizge shyǵyp, 7 sáýirge deıin taıaz soltústik-shyǵys bólikte jumys istedik. Itbalyqtardyń basym bóligi dál osy aýmaqta shoǵyrlanady.
Biz jańa araldardyń qaı jerde paıda bolǵanyn, sý qaıtyp, burynǵy jatyn oryndarynyń qalaı ózgergenin baqyladyq. Keı jerlerde sý deńgeıiniń tómendeýinen eski jatyn oryndar tym keńeıip ketken. Sonyń saldarynan ıtbalyqtar jańa paıda bolǵan qaırańdarǵa qaraı yǵysqan. Árbir shoǵyrdy sýretke túsirip, olardyń sanyn eseptedik, ólim-jitimge de monıtorıng júrgizdik. 7 sáýirde aýa raıy tynyqqan soń Tıýlenı araldaryna qaıta bardyq. Itbalyqtar kóbeıedi degen úmit bolǵan, biraq kerisinshe, olardyń sany odan ári azaıǵanyn baıqadyq.
Keıin birneshe kúnge sozylatyn qatty jel boljanyp, araldaǵy lagerdi sý basý qaýpi tóngendikten, Qarajanbasqa qaıtýǵa týra keldi. Odan keıin Kendirlige baryp, jańadan paıda bolǵan aralda nebári eki ıtbalyqty tirkedik. Osylaısha dalalyq ekspedıtsııa aıaqtaldy.
Sonymen qatar Túpqaraǵan jaǵalaýynda ólim-jitimge monıtorıng júrgizgen jeke top jumys istedi.
— Zertteý kezinde ıtbalyqtardyń jalpy jaǵdaıy qandaı boldy? Burynǵy ekspedıtsııalarmen salystyrǵanda qandaı ózgerister baıqadyńyzdar?
— Eń basty ózgeris — Tıýlenı araldarynda ıtbalyqtar kúrt azaıyp ketken. Byltyr 11 aralda ıtbalyqtar jatsa, bıyl tek ekeýinde ǵana bar. Budan bólek, jyldar men maýsymdardy salystyrǵanda Kaspııdiń taıyzdanyp bara jatqanyn anyq baıqaýǵa bolady. Mysaly, 2022 jyly Prorva aýmaǵy shaǵyn ǵana qumdy qaırań bolatyn. Sý kóterilgen kezde ol tolyǵymen sý astynda qalatyn. Al bıyl teńizdiń taıyzdanýyna baılanysty aral aıtarlyqtaı úlkeıip, biz sol jerde birneshe kún turdyq. Bir maýsym ishinde mundaı ózgerister asa baıqalmaýy múmkin. Biraq birneshe jyldy salystyrǵanda ıtbalyqtardyń jatyn oryndary ornalasqan geografııanyń túbegeıli ózgerip jatqanyn kórip otyrmyz.
— Qazir Kaspıı ıtbalyǵynyń popýlıatsııasyna qatysty naqty qandaı málimetter bar? Sońǵy jyldary olardyń sany qalaı ózgerip keledi?
— Bul jerde bir mańyzdy jaıtty atap ótken jón. Ǵylymı ortada Kaspıı ıtbalyǵynyń naqty sany boıynsha áli ortaq pikir joq, ár zertteýde ártúrli kórsetkishter keltiriledi. Biraq tarıhı turǵydan alǵanda popýlıatsııa sanynyń aıtarlyqtaı azaıǵany daýsyz. Qarqyndy kásiptik aýlaý kezeńinde túrdiń sany keminde 90 paıyzǵa azaıǵan. 1867 jyly Kaspııde shamamen 1-1,6 mıllıon ıtbalyq bolsa, 2005 jylǵa qaraı olardyń sany shamamen 100 myńǵa deıin azaıdy.
Qazir biz Soltústik-Shyǵys Kaspııdegi araldyq jatyn oryndarda kóktemgi jáne kúzgi áýe sanaǵyn júrgizemiz. Máselen, 2020 jyldyń kókteminde 59 642 ıtbalyq tirkelse, 2022 jyldyń kókteminde bul kórsetkish 62 105 boldy. Al 2023 jyldyń kúzindegi esepte 44 573 ıtbalyq tirkeldi. Munda tek jalpy san emes, janýarlardyń taralý qurylymy da ózgerip jatyr. Úsh jyl ishinde 900-den astam ıtbalyq shoǵyrlanatyn iri jatyn oryndardyń úlesi 95 paıyzdan 73,6 paıyzǵa deıin azaıǵan. Al ortasha kólemdegi jatyn oryndardyń úlesi 26,1 paıyzǵa deıin ósken.
— Itbalyqtardyń jappaı qyrylýy jaǵdaılary jıilegeni ras. Ǵylymı zertteýler mundaı ólimniń negizgi sebepteri týraly ne kórsetedi?
— Qazirgi jaǵdaıdy bir ǵana sebeppen túsindirý múmkin emes. Kaspıı ıtbalyǵy birneshe faktordyń qysymynda tur. Birinshiden, vırýstyq aýrýlar úlken qaýip tóndiredi. Mysaly, 1999-2000 jyldary ıt obasynyń vırýsy — CDV 30 myńnan astam ıtbalyqtyń ólimine sebep boldy. Qazirgi zertteýler bul vırýstyń popýlıatsııada áli de aınalymda ekenin kórsetedi.
Ekinshiden, klımattyń ózgerýi men teńizdiń tartylýy áser etip jatyr. Itbalyqtar tarıhı mekendegen jerlerinen aıyrylyp, jańa aýmaqtarǵa yǵysýǵa májbúr. Al bul jerlerde adam men óndiristik nysandardyń áserine tap bolý qaýpi joǵary. Antropogendik faktordyń áseri de anyq baıqalady. Mysaly, 2018 jyldyń kúzinde Kendirlidegi jatyn orynda qaıyqtardyń júrýi men sý qustaryna ańshylyq jasaý kúsheıgen kezde, ıtbalyqtar bul aýmaqtan is júzinde tolyqtaı ketken.
Taǵy bir másele — balyq aýlaý torlaryna kezdeısoq túsý. 2008-2009 jyldardaǵy bir maýsymda 1200-den astam osyndaı jaǵdaı halyqaralyq zertteýshiler toby tarapynan qujattalǵan. Al 2019-2023 jyldary biz zerttegen ólekselerdiń 9,4 paıyzynan balyq aýlaý toryna túskenin kórsetetin izder anyqtaldy.
Úshinshiden, teńizdiń lastanýy. Kaspıı ıtbalyǵynyń ulpalarynda aýyr metaldar, pestıtsıdter men kómirsýtekterdiń joǵary kontsentratsııasy anyqtalǵan. Bizdiń gıstologııalyq zertteýlerimiz de janýarlardyń ómirlik mańyzdy múshelerinde patologııalyq ózgerister bar ekenin kórsetedi.
— Kaspıı teńizi deńgeıiniń tómendeýi ıtbalyqtardyń tirshiligine jáne olardyń kóbeıýine qanshalyqty áser etip jatyr?
— Áseri óte úlken. Muny ár ekspedıtsııa saıyn óz kózimizben kórip júrmiz. Jaqynda jarııalanǵan zertteýimizge sáıkes, 1995-2023 jyldar aralyǵynda Soltústik Kaspııdegi teńiz deńgeıi 2,28 metrge tómendegen. Jaǵalaý syzyǵy orta eseppen 44-164 shaqyrymǵa, keı jerlerde 175 shaqyrymǵa deıin batysqa qaraı shegingen. Al araldardyń jalpy aýmaǵy 15 eseden astam qysqarǵan. Jaǵalaýdyń sheginý jyldamdyǵy jylyna 23 shaqyrymnan asqan.
Munyń barlyǵy ıtbalyqtardyń tirshilik etý ortasyna tikeleı áser etedi. Іri jatyn oryndardyń úlesi azaıyp, janýarlar shaǵyn ári bir-birinen alshaq ornalasqan aýmaqtarǵa bólinip jatyr. Itbalyqtar batysqa qaraı yǵysyp keledi. Bul óz kezeginde munaı ónerkásibi men adamnyń sharýashylyq qyzmetimen qaqtyǵysý qaýpin arttyrady.
— Itbalyqtardyń qorektik bazasy — balyq qorynyń jaǵdaıy qandaı? Balyq sanynyń azaıýy olardyń tirshiligine áser ete me?
— Biz Kaspıı ıtbalyǵynyń qoregin naqty zerttep kelemiz. 2015-2022 jyldar aralyǵynda jınalǵan nájis synamalarynan alynǵan 8600-den astam balyq otolıtin taldadyq. Tipti osy otolıtter arqyly ıtbalyq jegen balyqtyń uzyndyǵyn anyqtaý ádisin de usyndyq.
Zertteý nátıjesinde ıtbalyqtardyń qoreginiń 79,34 paıyzyn buzaýbas balyqtar, 15,99 paıyzyn aterınalar quraıtyny anyqtaldy. Sonymen qatar maıshabaq, maıshabaq tuqymdas usaq balyqtar, tuqy jáne kefal tuqymdastary da kezdesedi.
— Teńizdiń munaı ónimderimen, plastıkpen jáne basqa da qaldyqtarmen lastanýy ıtbalyqtarǵa qandaı qaýip tóndiredi?
— Teńizdiń ónerkásiptik jáne aýyl sharýashylyǵy qaldyqtarymen lastanýy urǵashy ıtbalyqtardyń uryqtaný qabiletiniń tómendeýimen de baılanysty. Bul — popýlıatsııanyń kóbeıýine tikeleı qaýip. Plastık pen teńizdegi qoqys máselesin de bes jyl boıy, 2019-2023 jyldary zerttedik. Teńiz jaǵalaýy men Túpqaraǵan túbeginde, sondaı-aq Tıýlenı araldaryndaǵy Qulaly, Podgornyı, Rybachıı jáne Morskoı araldarynda qaraýsyz qalǵan balyq aýlaý torlary men qoqystardy jınadyq.
Bes ekspedıtsııa barysynda tek qaraýsyz qalǵan balyq aýlaý torlarynyń ózinen 17 tonnaǵa jýyq qaldyq jınaldy. Al jalpy kólemi shamamen 40 tonna túrli qoqys shyǵaryldy. Mıkro jáne makroplastıktiń teńiz jaǵalaýy men akvatorııasyn lastaǵanyn anyqtadyq. Plastık toǵyz túrli balyqtyń asqazan-ishek jolynan tabyldy. Al jaqynda ıtbalyqtyń asqazanynan plastık paket taptyq. Bul — biz úshin jaı ǵana boljam emes, naqty derektermen dáleldengen úlken qaýip.
— Ekspedıtsııa barysynda jaraqattanǵan, álsiz nemese aýrý ıtbalyqtar kezdesti me? Olardyń jaǵdaıy neni kórsetedi?
— Iá. Osyndaı jaǵdaılardyń biri meniń ómirimdi túbegeıli ózgertti. 2015 jyly Kendirli shyǵanaǵynda alǵash ret sýǵa túsip, ıtbalyqtardy kameraǵa túsirýge múmkindik aldym. Bir kezde balyq aýlaý toryna shyrmalyp qalǵan ıtbalyqty kórdim. Alǵashynda ony ólip qalǵan shyǵar dep oıladym. Biraq ol qozǵala bastady. Tunshyǵyp jatty. Meni qatty tolǵandyrǵany — onyń janynda taǵy eki ıtbalyqtyń ketpeı turǵany. Olar qınalyp jatqan týysyn tastap ketpegen.
Ony qutqarý múmkin bolmady. Men onyń tiri qalmaıtynyn túsindim. Osy jaǵdaıdan keıin birneshe kún uıyqtaı almadym. Sol kezde men jaı ǵana kamera ustap, syrttaı baqylaýshy bolǵym kelmeıtinin túsindim. Bul janýarlarǵa kásibı maman retinde kómektesip, olardy saqtaýǵa naqty úles qosqym keldi. Qazir de aýrý jáne álsiregen ıtbalyqtardy kezdestiremiz. Jatyn oryndarda kózi aýyryp, tipti soqyr bolyp qalǵan janýarlar bar. Keıbiri qatty álsirep, aryqtap ketken.
— Kaspıı ıtbalyǵy Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen. Ony qorǵaý úshin qazirgi sharalar jetkilikti me?
— Sońǵy jyldary Kaspıı ıtbalyǵyn zertteýge jáne qorǵaýǵa kóńil bólinip kele jatqany qýantady. Biz 2017 jyldan bastap memlekettik tabıǵı rezervat qurý týraly usynys aıtyp keldik. 2024 jyly Memleket basshysynyń bastamasymen «Kaspıı ıtbalyǵy» memlekettik tabıǵı rezervaty quryldy. Al 2025 jyly Qazaqstan Úkimeti túrdi saqtaý jónindegi jospardy bekitti. Budan bólek, rezervat aýmaǵynda ońaltý ortalyqtaryn qurýdy jáne keme qatynasyna shekteý engizýdi usyndyq. Bul usynystardyń bir bóligi naqty sheshimderden kórinis tapty.
— Kaspıı ıtbalyǵynyń bolashaǵyna qatysty ǵalymdar qandaı boljam jasap otyr? Popýlıatsııany qalpyna keltirýge múmkindik bar ma?
— Shynymdy aıtsam, qazir birjaqty optımıstik boljam aıtý qıyn. Degenmen janýarlardy saqtap qalý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaımyz. Meni erekshe alańdatatyn kórsetkishtiń biri — Kaspıı ıtbalyǵynyń ómir súrý uzaqtyǵy. Qazir olardyń eń uzaq ómir súretin jasy 32 jylǵa áreń jetedi. Al buryn 50 jasqa deıin ómir súrgen daraqtar bolǵan. Bul janýarlardyń burynǵydaı uzaq jasqa jetpeıtinin kórsetedi. Demek, popýlıatsııa bir rettik emes, uzaq ýaqyt boıy jınaqtalǵan sozylmaly qysymdy bastan ótkerip jatyr. Sonymen birge popýlıatsııany qalpyna keltirý múlde múmkin emes dep aıta almaımyn. Bizdiń zertteýlerimiz ben usynystarymyz naqty ózgeristerge yqpal etti. Qazaqstan Úkimeti men Memleket basshysy da popýlıatsııanyń jaǵdaıyna alańdap otyr.
Memlekettik tabıǵı rezervat qurylyp, túrdi saqtaý jónindegi Úkimet jospary bekitildi. Biraq jaǵdaıdy túbegeıli ózgertý úshin jekelegen sharalar jetkiliksiz. Toksıkologııa, aýrýlardy zertteý, popýlıatsııa sanyn anyqtaý, minez-qulqyn baqylaý jáne teńizdiń lastanýyn zertteýdi biriktiretin uzaq merzimdi ǵylymı baǵdarlama qajet. Óıtkeni ıtbalyqtardyń mezgil-mezgil jappaı qyrylýynyń sebepteri áli tolyq anyqtalǵan joq. Al onyń naqty sebepterin bilmeı turyp, popýlıatsııa mindetti túrde qalpyna keledi dep aıtýǵa áli erte.
Sonymen qatar ǵylymı zertteýlermen qatar adam áreketinen túsetin qysymdy azaıtý da asa mańyzdy. Ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵynyń teńizge tıgizetin áserin tómendetip, jaǵalaý men teńiz akvatorııasyn qoqystan tazartý jumystaryn turaqty júrgizý kerek.
Buǵan deıin Mańǵystaýda ıtbalyqtar men bekire tuqymdas balyqtardyń óleksesi tabylǵanyn habarlaǵan edik. AShM túsindirýinshe, Kaspııdegi ıtbalyqtardyń qyrylýy búkil teńiz akvatorııasynda bolyp jatyr.
