Bilim alý - uzaq merzimdi ınvestıtsııa

1993-2003 jyldarda Қazaқ radıosynda aқparattyқ habarlardy jәne «Gүldený jolyndaғy әriptestik» jәne «Dıplomatııa өneri» avtorlyқ baғdarlamalaryn jүrgizdi. Bұl habarlarғa әrtүrli elderdiң elshileri men halyқaralyқ ұıymdardyң өkilderi қatysty. Habarlar halyқaralyқ baıқaýlarda da joғary baғaғa ıe bolyp, 2001 jyly Қazaқstan Jýrnalıster odaғynyң Әnýarbek Baıjanbaev atyndaғy syılyғynyң, 2002 jyly «Eýrazııa beldeýi» Jastar aқparattyқ қorynyң laýreaty atandy.

 - Өziңiz, otbasyңyz jөninde aıtyp өtseңiz. Sizdiң өmiriңizde қandaı oқıғanyң mәni zor boldy?

 - Men Almaty қalasynda týyp-өstim. 1995 jyly aғylshyn tilin tereңdete oқytatyn №12 қazaқ mektebin үzdik bitirdim. 1988 jyly irikteý konkýrsynyң қorytyndysymen beıbitshilik jәne bүkil әlemdegi halyқtar arasyndaғy dostyқ týraly tұңғysh «Әlem bүldirshinderi» қazaқstan-amerıkan mýzykalyқ festıvaline қatystym. Ol kezde, «қyrғı-қabaқ soғys» kezeңinde saıası teris tүsinikterge қaramastan, amerıkandyқ jәne қazaқstandyқ mektep oқýshylary men rejısserler ortaқ til tabysyp, birlesken kүsh-jigermen ұmytylmas spektakl қoıdy. Osyndaı aýқymdy sharaғa қatysý maғan үlken әser қaldyryp, kөzқarasymnyң қalyptasýyna yқpal etti. 1995 jyly Әl-Farabı atyndaғy Қazaқ ұlttyқ ýnıversıtetiniң halyқaralyқ қatynastar fakýltetine tүstim.

 Sirә, meniң jýrnalıst mamandyғyn taңdaýyma, өmirimniң kelesi kezeңderime tүp-tamyrym yқpal etken bolýy kerek. Meniң arғy atam - aқyn әri jýrnalıst Mұhamedjan Seralın, alғashқy қazaқ jýrnaly - «Aıқaptyң» negizin қalaғan adam. 1998 jyly Қazaқ radıosynda konkýrstyқ irikteýden өtip, 2003 jylғa deıin aқparattyқ habarlardy jәne avtorlyқ baғdarlamalardy jүrgizdim. «Beıbitshilik jolyndaғy әriptestik» jәne «Dıplomatııa өner» avtorlyқ baғdarlamalaryma әrtүrli elderdiң elshileri jәne halyқaralyқ ұıymdardyң өkilderi қatysty. Bұl habarlar Қazaқstan Jýrnalıster odaғynyң syılyғymen atalyp өtti  jәne birneshe mәrte halyқaralyқ konkýstardyң joғary baғasyn aldy. BҰҰ Bas hatshysy  Kofı Annan myrzanyң Қazaқstanғa resmı sapary kezinde BҰҰ Damý baғdarlamasynyң Astanadaғy shtabynyң baspasөz ortalyғyna jұmysқa shaқyryldym (2002 j.). AҚSh Memlekettik Departamentiniң shaқyrýymen әrtүrli memleketterdiң 19 өkilimen birge «Amerıkandyқ BAҚ jәne saıası naýқandar» baғdarlamasyna қatystym; AҚSh-tyң eks-prezıdenti Bıll Klıntonmen, osy eldiң bұrynғy Memlekettik hatshysy Madlen Olbraıtpen kezdesýlerde jүzdesý mүmkindigine ıe boldym.

2003 jyldan bastap 2005 jylғa deıin ҚR Parlamenti Senaty Apparatynyң parlamentaralyқ baılanystar jәne Protokol bөliminde jұmys jasadym. Parlamenttik delegatsııa құramynda EҚYҰ Parlamenttik Assambleıasynyң sessııalaryna қatystym, Senat spıkerimen ҚHR-ғa, Reseıge jәne Belgııaғa resmı saparlar shektim tәjirıbe almasý maқsatymen Ұlybrıtanııaғa jәne Frantsııaғa baryp қaıttym. Bұdan keıin ҚR Үkimeti jәne ҚR Ұlttyқ banki janyndaғy Ұlttyқ taldaý ortalyғynda jobalar jetekshisi bolyp қyzmet atқardym.

2008 jylғy jeltoқsannan beri «Arna-Medıa» Ұlttyқ aқparattyқ holdınginde jұmys istep kelemin.

 - Shetelde oқyғan jyldaryңyz Sizdiң өmiriңizdegi eleýli kezeң boldy. Shet jerde alғan bilimiңiz ben tәjirıbeңizdi elimizde қalaı paıdalanbaқsyz? Batystyқ bilim jүıesiniң otandyқ bilim berý үrdisinen aıyrmashylyқtary қandaı? Shetelde oқý Sizge bilimnen basқa ne berdi dep oılaısyz?

 - 2004 jyly basқa 17 қazaқstandyқpen birge AҚSh-ta oқý үshin ҚR Prezıdentiniң «Bolashaқ» stıpendııasyna ıe boldym. 2007 jylғy mamyrda oқýdy oıdaғydaı aıaқtaғannan keıin Dıýk Ýnıversıtetiniң halyқaralyқ ekonomıkalyқ damý baғdarlamasy boıynsha magıstri dәrejesin aldym.

Bilim alý - ұzaқmerzimdi ınvestıtsııa bolyp tabylady, өıtkeni ol adamnyң bүkil ғұmyry boıyna қyzmet etedi, jaңa ıdeıalardyң, belgili bir ұstanymdardyң, kәsibı damýdyң kez kelgen bөliginde shyңdalyp, қalyptasýғa jәrdemdesedi.

Amerıkandyқ taңdaýly joғary oқý oryndarynyң birinde alғan bilimim maғan қashan da kүndelikti jұmysymda kөmegin tıgizýde. Men Dıýk Ýnıversıtetinde alғan bilim men daғdylaryma әrkez sүıenip otyramyn.

Maғan, әsirese professorlardyң stýdenttermen қarym-қatynasy ұnady. Olar stýdentke әriptesi retinde қaraıdy, өzderiniң ataқ-daңқtary men құrmetti mәrtebesine қaramastan, teң dәrejede pikir alysyp, әңgimelesedi. Bizdiң joғary oқý oryndary stýdentteriniң de professor-oқytýshylar құramymen yntymaқtastyқ ahýaly bolғanyn қalaımyn, stýdent өzin jaıly sezine bilse, alynbaıtyn қamal joқ, Aıtalyқ, ondaғy kampýs ınfraқұrylymy stýdentterdiң barlyқ talaptaryna jaýap beredi (kitaphanalar, kompıýterlik bөlimsheleri, kөlikpen қamtamasyz etý, tamaғy jәne basқalar). Professorlar әlemdegi soңғy saıası, ekonomıkalyқ өzgeristerge oraı өzderin қamshylap otyrady.  Mәselen, stýdentter rөlderde oınap, әrtaraptyң ұstanymdary men mүddelerine taldaý jasaıdy, әr tarap үshin oңtaıly sheshimder қabylaýdy үırenedi, әrtүrli toptardyң mүddeleriniң  yқtımal қaқtyғystary týyndaғan jaғdaıda, ony biliktilikpen retteýdiң daғdylaryna jattyғady.  Mұndaı taktıka bizdiң oқý oryndarynda da қoldanylady ғoı dep oılaımyn. Bizdiң bilim berý jүıemizde de oқytýdyң қoldanbaly sıpaty barlyқ jerde de jүzege asyrylyp, oқytý үderisiniң ajyramas bөligine aınalsa, ұtarymyz kөp. Oқý barysynda alғan baғa jetkisiz tәjirıbe meniң bilimim men oı-sanamdy tereңdete tүsýmen қatar, adamdarmen қarym-қatynasty jәne syndarly pikirsaıys өnerin, praktıkalyқ daғdylardy boıyma siңirdi.

  - Batystyң bedeldi joғary oқý oryndarynyң dıplomdaryna ıe bolғan «Bolashaқ» tүlekteriniң bir bөligi memlekettik қyzmetke barғysy kelmeıdi jәne өzderin қoғamnyң artyқshylyқty bөligi retinde sanaıdy degen pikirlerge қalaı қaraısyz?

  - Iә, soңғy kezderi osyndaı әңgimeler jıi estilip қalady. Degenmen osy jerde birden basyn ashyp alaıyқ. Eger bakalavrғa oқyғan tүlekterge қatysty aıtar bolsaқ, olar үshin memlekettik қyzmet tartymsyz bolýyna tүsinbeımin. Olar tәjirıbe jınaқtap, өz bilimderin paıdalanyp, өz eliniң tәjirıbesin is jүzinde zerdeleýi tıis қoı. Al eger magıstratýra baғdarlamasyn bitirgender bolsa, Үkimet janynda, mınıstrlikter men vedomstvolar janynda әrtүrli kөptegen aktsıonerlik қoғamdar құrylyp jatқandyқtan, tүlekterdiң eңbekaқysy joғary kүlsheli jerlerge ұmtylýyn tүsinýge bolady, өıtkeni olarda қajetti bilim қory men belgili bir tәjirıbe de bar, sondyқtan da өziniң baғasyn arzandatқysy kelmeıdi. Өkinishke oraı, elordada jұmys istep өziңdi қamtamasyz etýge, қolaıly tұrmys shegýge memlekettik қyzmettiң mardymsyz jalaқysy jetpeıdi. Onyң үstine қoljetimdi tұrғyn үı jaғy da қınaıtyny ras. Sondyқtan da memlekettik қyzmetke қabyldanғan tүlekterdi tұrғyn үımen қamtamasyz etýdiң әleýmettik baғdarlamasyn oılastyrғan dұrys shyғar. Өıtkeni, «Bolashaқ» tүlekteriniң shetelderde bilim alýyna memleket edәýir қarjy jұmsaғanyn eskeretin bolsaқ, olardy memlekettik қyzmette paıdalaýғa, eң aldymen bılik organdary mүddeli bolýy tıis. Sonda «Bolashaқ» baғdarlamasy boıynsha bitirip shyққan tүlekter memlekettik қyzmetke kөptep baratyn bolady. Sonymen birge, әrtүrli sebeptermen bizdiң memlekettik қyzmette kadrlyқ aýys-tүıis jıi bolyp tұratyny da belgili.   

 - Eger patrıottyқ sezimder jaıly aıtatyn bolsaқ, shynyңyzdy aıtyңyzshy, shet jerde jүrgende onyң қasıet-қadiri oılandyra ma, jasyratyny joқ, taңdaýly tүlekterge ol jaқta bedeldi jұmystar da ұsynylyp jatady emes pe? Taғy bir sұraқ. Tıimdi memlekettik apparat құrý үshin, eң aldymen bolashaқ қyzmetkerlerdi қalaı oқytý kerek, dep oılaısyz?

  - Men shetelge Otanyma, týystarym men jaқyndaryma, ұlttyқ құndylyқtar men dәstүrlerge sүıispenshilik sezimderi әbden қalyptasқan tұsta bardym. Meniң pikirimshe, қaıta elden shalғaıda jүrgende patrıottyқ sezim kүsheıe tүsedi. Biz tipti Dıýkte oқyғan  alғashқy jyldary ýnıversıtette Қazaқstan mәdenıeti kүnderin өtkizdik. Oғan tilek bildirgenderdiң bәrin (professorlardy, kýrstastardy jәne dostarymyzdy) shaқyryp,  Power Point formatynda tanystyrylym өtkizdik, ұlttyқ taғamdarymyzdan dәm tattyrdyқ, қazaқ kүılerin, әnderi men bılerin oryndap, shaғyn kontsert baғdarlamasyn әzirledik. Keıbireýleri Қazaқstan týraly alғash ret estigen bolyp shyқty jәne bizdiң baı tarıhymyz ben dәstүrlerimizge taңdaı қaқty. Bұl oraıda қaıta, kөzқarastary әli tolyқ қalyptaspaғan, jas shaғynda bakalavrıat baғdarlamasy boıynsha oқýғa attanғandardyң taғdyryna kөbirek alaңdaımyn. Bұғanasy қatpaғan jastar әsershil, elikkish keledi.  Sondyқtan da men mұndaı stıpendıattardyң sanyn azaıtyp, onyң ornyna joғary oқý oryndarynan keıingi  baғdarlama boıynsha  (PhD) bilim alғysy keletinderdi barynsha yntalandyrý kerek dep sanaımyn.

«Bolashaқ» baғdarlamasynyң әrbir tүlegi optımıst bolýy tıis. Әrıne, ekonomıkasy damyғan baқýatty elden oralғannan keıin kөptegen nәrselerge jaңasha қaraı bastaımyz, keıbir keleңsiz problemalar kөzge ұryp tұrady, sondyқtan da eldiң өrisin ұzartýғa jan aıamaı jұmys jasaý қajet. Memleketke tұtynýshylyқ kөzқaraspen қaraýdan arylyp, өziңdi shyңdaı tүsip, elge paıda keltirýdi oılaý қajet. Memleketimiz bizge senim artty, shetelde bilim alýdyң tamasha mүmkindigin jasady. Bizdiң mindentimiz - elimizdiң үmitin aқtaý. 

Memlekettik apparat, eң aldymen halyққa қyzmet etetinin aıқyn tүsiný қajet. Әrbir organ қoғam aldynda ashyқ bolyp, ne istelip, ne қoıylғanyn, bolashaқta ne isteletinininen habardar etip otyrýy tıis. Sheshimderdi қabyldaý үderisine azamattyқ қoғam belsene aralasýlary қajet. Halyқtyң arman-mүddesi үdesinen shyғa bilgende ғana, memlekettik apparattyң қyzmeti tıimdi bolmaқ.