Bıylǵy qystan keıin qýańshylyq qaýpi bar ma — sarapshy pikiri
ASTANA. KAZINFORM — Ortalyq Azııanyń óńirlik ekologııalyq ortalyǵy Klımattyń ózgerýi baǵdarlamasynyń menedjeri Azamat Qaýazov jer asty sýlaryn keshendi paıdalaný tujyrymdamasy táýekelderdi tómendetýge jáne eldiń sý táýelsizdigin arttyrýǵa múmkindik beredi dep esepteıdi.
Qazaqstan biregeı sý tapshylyǵy jaǵdaıynda tur. Sý resýrstarynyń jartysynan astamy Qytaı, Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne Reseı sııaqty kórshiles elderden keledi.
— Olardyń árqaısysymen kelisimder júıesin qalyptastyrý qajet, al jaǵdaıdy klımattyń ózgerýi jıi qıyndatady. Sonyń saldarynan táýekelder artyp, sý tapshylyǵy kúsheıe túsedi. Osy turǵyda jer asty sýlaryn paıdalaný qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵýdyń tıimdi joly bolyp otyr, — dep sanaıdy sarapshy.
Azamat Qaýazovtyń aıtýynsha, jer asty sýlaryn keshendi paıdalaný tujyrymdamasy bul táýekelderdi azaıtýǵa, sýmen jabdyqtaý júıesiniń jumysyn jaqsartýǵa jáne eldiń sý táýelsizdigin arttyrýǵa múmkindik beredi.
Sarapshy sýdy únemdeý tehnologııalaryn, ásirese negizgi sý shyǵyny tıesili agrarlyq sektorda engizýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Bul 2026 jyldyń vegetatsııalyq kezeńinde boljanyp otyrǵan 1 mlrd tekshe metrge deıingi sý tapshylyǵy aıasynda asa ózekti.
— Tsıfrlandyrý men sý únemdeý tehnologııalaryn engizý — qoldanystaǵy problemalardy sheshýge baǵyttalǵan naqty qadam. Aýyl sharýashylyǵynda sýarý júıeleri arqyly sý jetkiziledi, alaıda olardyń basym bóligi betondalmaǵan, jer arnalardan turatyndyqtan, sý shyǵyny 50 paıyzǵa deıin jetedi, — deıdi Azamat Qaýazov.
Onyń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵyndaǵy problemalardyń basym bóligi sýarý tehnologııalarynyń durys qoldanylmaýymen de baılanysty. Kóptegen fermer sýdy tıimsiz paıdalanady, bul óz kezeginde birqatar ilespe máselelerdiń týyndaýyna ákeledi.
— Elimizdiń ońtústiginde maqtany kúrish sekildi bastyryp sýarý ádisimen sýaratyn jaǵdaılardy óz kózimmen kórdim. Bul baqylaýdyń joqtyǵy men sýdyń arzandyǵynan bolyp otyr. Fermerler ony únemdeýge múddeli emes. Baǵanyń tómendigi «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń qarjylandyrýdy az alýyna ákelip, sýarý jelilerin tıisti deńgeıde ustaýǵa múmkindik bermeıdi, — dep atap ótti Azamat Qaýazov.
Onyń aıtýynsha, tsıfrlandyrý shyǵyndardy baǵalaýǵa múmkindik beretin naqty esepti jolǵa qoıýǵa jáne sý resýrstaryn neǵurlym teń bólýdi qamtamasyz etýge kómektesedi.
— Máselen, maýsym kezinde sýǵa degen suranys sharyqtaý shegine jetip, barlyǵyna bir mezette sý jetpeı qalady. Jalpy alǵanda resýrstar jetkilikti, alaıda bir ýaqytta týyndaıtyn qajettilik joldaǵy kepteliske uqsas jaǵdaı qalyptastyrady. Atap aıtqanda, qarbalas sátterde júkteme júıeniń múmkindiginen asyp túsedi. Aýyl sharýashylyǵynda bul resýrstardyń ashyq emes bólinýine ákeledi, árkim sýdy ózine kóbirek alyp, azyraq tóleýge tyrysady. Sý shyǵynyn avtomatty túrde tirkeıtin eseptegishter men dıspetcherlik pýnktterdi ornatý máseleniń ýshyǵýyn azaıtyp, basqarýshylyq sheshimderdi naqty derekterge súıene otyryp qabyldaýǵa múmkindik beredi, — dep túsindirdi sarapshy.
Azamat Qaýazovtyń pikirinshe, bul problemany keshendi túrde sheshý qajet. Onyń aıtýynsha, fermerlerdi sýarý normalaryna úıretý, sýdy birkelki bólý úshin daqyldardy ártaraptandyrý jáne sý shyǵynyn naqty esepke alý mańyzdy.
— Osy sharalar engizilgen jaǵdaıda quqyq qorǵaý organdaryn tartý qajettiligi bolmaıdy, óıtkeni qazirgi tańda sý tapshylyǵyna baılanysty kóleńkeli shemalar paıda bolyp otyr. Bireýler arnalarǵa zańsyz qosylady nemese paıdalanylǵan sýdyń kólemin azaıtyp kórsetedi. Avtomattandyrylǵan júıeler bul máseleni tolyq sheshýge qaýqarly, — dep qosty sarapshy.
Onyń aıtýynsha, Úkimet tarapynan durys sheshimder qabyldanyp jatyr, alaıda olar kóbine qazirgi jaǵdaıdy retteýge baǵyttalǵan, degenmen bolashaqty da eskerý qajet. Sebebi Qazaqstanda klımattyq anomalııalardyń jıileýi baıqalady. Onyń aıtýynsha, qarastyrylyp otyrǵan stsenarıılerdiń eshqaısysynda jaýyn-shashyn kóleminiń artýy boljanbaıdy. Jańa klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelý sharalarynyń ishinde Azamat Qaýazov Soltústik Qazaqstanda sý qoımasyn salýdy erekshe atap ótip, ony óte sátti sheshim dep atady.
— Bizde jıi mynadaı jaǵdaı qalyptasady: kóktemde sý tasqyny týraly aıtylady, al birneshe aıdan keıin — qýańshylyq týraly sóz bolady. Sý qoımalary bul máseleni sheshýge kómektesedi: olar artyq sýdy jınaqtap, tapshylyq kezeńinde paıdalanýǵa múmkindik beredi. Bul Úkimet tarapynan jasalǵan durys qadam, — dedi sarapshy.
Sonymen qatar sarapshynyń pikirinshe, bıylǵy jylǵa qatysty sý tasqyny men qýańshylyq boıynsha túpkilikti boljam jasaý ázirge erte.
— Bıyl qar mólsheri ádettegiden az, sondyqtan aldyn ala baǵalaý boıynsha kóktemde aıtarlyqtaı sý tasqyny bolýy ekitalaı. Alaıda bul aldyn ala boljam: aqpannyń sońynda nemese naýryz aıynda qar jaýýy múmkin, sondaı-aq kóp nárse kóktemniń óz sıpatyna baılanysty. Qar jamylǵysy az bolǵannyń ózinde kúrt erý nemese jaýyn-shashyndy aýa raıy sý tasqynyna jaǵdaı týǵyzýy yqtımal, — dep atap ótti sarapshy.
Osylaısha, qýańshylyq qaýpi óńirlerdiń klımattyq erekshelikterine jáne jaýyn-shashynnyń ýaqtyly túsýine tikeleı baılanysty. Kez kelgen irkilis, ásirese eldiń soltústik óńirlerinde, ónimdilikke tikeleı áser etedi.
Buǵan deıin 2026 jyly 103 sýarý kanalyn avtomattandyrý bastalatynyn jazǵanbyz.
Sonymen qatar sýarý sýyn jetkizýshi monopolııalarǵa 17,8 mln teńge aıyppul salyndy.