Bı padıshasy - Shara Jıenqulova (1912-1991)

Qaz-qaz basqan ulttyq ónerimizdi órkendetýge otyzynshy jyldary elimizdiń túkpir-túkpirinen tabıǵı daryndar kelip bas qosty. Olar kúndelikti ómir sahnasynda tárbıelendi jáne keıingi býyndy tárbıelep, sahna sheberleriniń qataryna qosyldy.

Halqymyzdyń bulbuly Kúlásh desek, bı ónerindegi jaryq juldyzy - Shara Baımoldaqyzy Jıenqulovanyń esimi qazaq balasyna tanymal.

Kezinde uly jazýshymyz Ǵabıt Músirepov:

«Jan tebirente, tereń sezimge bóleıtin kelisti órnek Sharanyń boıynan aıqyn seziledi. Sahnanyń erkesi de, sáni de Shara! Onyń sezim sergitetin shynshyl óneri men qaıtalanbas qoltańbasy meılinshe jarqyrap kórindi. Bul daryn ıesiniń týǵan halqyna qyzmet etýiniń tamasha úlgisi, - dep maıtalman bıshiniń ónerine ádil baǵa bergen.

Mine, «júzden júırik, myńnan tulpar» degendeı, has ónerdiń shyńyna shyqqan Shara maǵynaly ǵumyrynda ıgi jaqsynyń janynda júrip, jaqsylardan kóp úırengen, zerdesine toqyǵan jan edi.

Kezinde Alataýdyń baýraıyndaǵy «Kókaıryq» degen qyrǵyz-qazaq jerindegi jaılaýda bolǵan toı-tomalaqtyń birinde orta boıly er adamnyń bı bıleýi Sharany qatty qyzyqtyrady. Sodan bylaı balań qyzyǵýshylyq pa, dombyra, syrnaı tartylsa bıleı jóneletin. Ondaıda aǵaıyn-týma «Baımoldanyń qyzy bıshi bolaıyn dep tur» dep tańdaı qaǵysatyn.

Shara Baımoldaqyzy on bes jasynda Almatydaǵy qyrǵyz-qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyna túsip, bı dástúrin jalǵastyryp, júrgen ortasyn qyzyqqa bóleıdi.

Shara apamyz «qazaqta bı bolǵan ba?» degen suraqqa erteden kóp tolǵanatyn. Keıin oqyp, zertteı júrip bir tujyrymǵa keledi. Endi sizderdiń nazarlaryńyzǵa bizdiń altyn qorymyzda saqtalǵan Shara Jıenqulovanyń bı týraly oıyn ortaǵa salamyz.

Shara: «Maǵan kóp adamdar «qazaq halqynda bı bolǵan ba?», - dep suraq qoıady. Qazaq halqynyń úlken qazynasy kúıdiń yrǵaǵy, bıdiń qımyly jáne ár kúıdiń óziniń maǵynasy bar. Sol maǵynany bıdiń yrǵaǵyna keltirip qımyl jasasaq, bı bop shyǵady. Halyqtyq qolóner - keste, kilem túrleri, oıýlar, osynyń bári bıdiń qımyldary. Meni halqym birinshi bıshi dep ataıdy, sol ataqpen qosa maǵan úlken jaýapkershilik júkteıdi. Sondyqtan men halyqtan jınap júrip neshe túrli ulttyq oıyndardyń negizinde bıdiń yrǵaǵyn oılap taýyp, solardyń bárin bı etip shyǵardym. 1936 jyly Qazaqstannyń Máskeýde ótken onkúndiginde halyq bılerimiz zańdy óziniń ornyn tapty. Sodan beri bı óneri qaýlap ósip keledi».

Sharanyń kásibı bıshilik jolyna túsýi 1928 jyly bastaldy. Oǵan sebep - Qazaq drama teatrynyń Almatyǵa kóship kelýi edi.

Teatr qaladaǵy «Orıon» klýbynyń úıinde qonys tepti. Ár ulttyń bas qosqan saýyq keshterinde Shara da bı bıleıdi. Eń alǵash sahnaǵa shyqqan sahnaǵa shyqqan kúni Sharanyń baq juldyzynyń janǵan sátteriniń biri dese de bolǵandaı. Sodan bastap Shara kópshilik qaýymǵa bıshi retinde tanyla bastady.

Al eń alǵash teatr sahnasynda Trıgerdiń «Súńgýir qaıyq» pesasyna qatysqany jaıly úntaspaǵa jazylyp alynǵan Shara apamyzdyń oıyn oqı otyrsaq:

Shara: QazPI-de oqyp júrgen kezim. Teatr Qyzylordadan kóship keldi. Sodan keıin teatrǵa baıqaý bastaldy. Kúlásh marqum bar, ekeýmiz keldik. Drama teatrynyń ártisi boldyq. Ol ekeýmiz «Súńgýir qaıyq» deıtin pesada kómir tasıtyn tıtteı balanyń rólinde oınadyq. Ala maıkany kıip alyp, kómir tasyp, betimizdi qaraǵa boıap alamyz da, sahnaǵa bir júgirip shyǵamyz. Sol roldi ekeýmiz talasyp oınaıtynbyz. Kim birinshi kelse, sol ala maıkini kıetin. Betine kúıe jaǵatyn. Sol oınap shyǵatyn. Ol kezde saǵat ta joq. «Halyq jınaldy ma, jınaldy, al bastaımyz» dep bastaıtynbyz. Men Kúláshtan buryn erte kelip otyram. Betime kúıe jaǵyp, ala maıkini kıip alyp, bar yntamyz sahnaǵa bir júgirip shyǵý».

Osydan keıin Shara Baımoldaqyzy Qazaqtyń drama teatrynda Beıimbet Maılınnyń «Maıdan», Muhtar Áýezovtyń «Túngi saryn», N.Pogodınnyń «Nan» spektaklinde kórnekti rólderdi oınady.

Sharanyń shyndap ónerge bet burýy halqymyzdyń daryndy urpaqtarynyń biri, belgili teatr aktery Qurmanbek Jandarbekovpen bas qosqannan keıin bastalǵan-dy. Ata-ananyń aq batasyn alyp, serigin tapqan Shara teatr tarlandary Qalıbek Qýanyshbaev, Elýbaı Ómirzaqov, Serke Qojamqulov jáne arqaly aqyn Isa Baızaqovpen qoıan-qoltyq aralasa bastaıdy.

Eń alǵash gastroldik saparǵa shyǵýy este qalarlyqtaı áserli edi. Ámire, Isa, Qurmanbek bastaǵan ónerli top Semeı, Aqmola, Qyzyljar, Kereký jerlerin aralap, qazaq dalasyn án men jyrǵa bólegen. Tamyljyǵan bıimen kórermen kóńilinen shyqqan sátterdiń ár mınýty qymbat edi. Sol saparda kúsh atasy Qajymuqan da óz ónerin kórsetti.

Sóıtip júrgende 1933 jyly Qazaqstan ólkelik komıtetiniń qaýlysymen mýzyka teatryn qurýǵa drama teatrynan bir top ártister bólinip shyqty. Olardyń ishinde Qanabek, Kúlásh, Qurmanbek, Manarbek, bıshilerden Shara bar edi. Jańadan teatr quryp, balet ónerin kásibı dárejege jetkizý úshin Máskeýdegi Úlken teatrdyń bıshisi ári baletmeıstri Aleksandrdy Almatyǵa shaqyrdy. Aleksandr Artemevıch teatrdaǵy barlyq ártisti sahnadaǵy qımyl-qozǵalystarǵa úıretti. Shara «Qyz Jibektegi» - «Alty qaz», «Tepeńkók» bıin, «Er Tarǵynda» - «Altynaı» bıin ásem qımyl úndestigimen bılep kórermen kóńilinen shyǵa bildi.

Bir kúni Sharanyń atyna Máskeýden telegramma keldi. Sol kezdegi Narkomnyń bastyǵy Temirbek Júrgenov bıshini kabınetine shaqyryp: «Shara, sen Londonda ótetin festıvalge qatysasyń» degen. Sóıtip basshylar qaýymy jańa baǵdarlama daıyndap, arnaıy kostıým tikkizip, Sharany alys saparǵa attandyrdy.

Shara: «Sol 1933 jyly Amerıkada bir bıshi mıllıoner bar eken, sol ólerde «endigi jyly búkil jer júziniń bıshisin jınap, toı jasańdar» dep jazyp ketipti. Ómiri Máskeýdi kórmegen adammyn. Men «Máskeýge barmaımyn, Londondy da bilmeımin» desem de bolmaı jiberdi. Onda Máskeýge deıin on eki kún júrip barady. Ustazym Aleksandr maǵan bı úıretip, vagonǵa salyp jiberdi. Artynyp-tartynyp qyzyl vagonmen kelsem, bizdiń elshi meni saparjaıda kútip tur eken. Sóıtsem, Londonda festıval ótipti, Tamara hanym barǵan eken. Bári úıdi-úıine qaıtyp jatqanda men kelippin. Birinshi ret Londonǵa baryp kelgen bıshilermen Úlken teatrdyń sahnasynda bı bıledim. Sonda Tamara hanymdy tuńǵysh kórýim».

Shara 1936 jyly Máskeýde ótken Qazaqstan óner sheberleriniń onkúndigine qatysady. Evgenıı Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» operasynda Táttimbettiń «Bylqyldaq» kúıine jeke bılep shyǵady. Máskeý halqy jyly qabyldaıdy.

1938 jyly «Qalqaman-Mamyr» baleti qoıylady. Osy qoıylymda Shara Mamyrdyń rólin sheber oınaıdy. Sol jyly qazaq kıno ónerinde alǵash «Amangeldi» fılmi túsirilip, basty roldiń biri Banýdy Shara Jıenqulova oınaıdy.

1939 jyldyń aıaǵynda Qazaqtyń opera jáne balet teatry «Qyz Jibek», «Er Tarǵyn», «Jalbyr» operalaryn Lenıngradta ótetin óner sheberleriniń festıvaline daıyndaıdy.

1940 jyly Qazaqstanda án-bı ansambli qurylady. El basyna kún týǵan sol bir jyldary maıdanǵa óz erkimen úgit brıgadalary attanady. Maıdan shepterinde «Moldabaı», «Shahter», «Búrkitshi» sııaqty qazaq bılerimen qosa álem halyqtarynyń bıin oryndap, halyqtar dostyǵyn nasıhattaıdy. Óner brıgadasy áskerı bólimsheler men gospıtaldarda qyryq bes kontsert qoıyp Almatyǵa oralady.

Shara maıdannan oralǵanda araǵa túsken ázázil áńgimeniń áserinen ómirlik joldasy Qurmanbektiń basqa adamǵa úılenip ketkenin estip, qatty qaıǵyrady. Týmysynan qajyrly da qaıratty, ór minezdi Shara ýaıymǵa salynyp, qatty qapalanǵanyn syrt kózge bildirmeı, árdaıym babynda júredi. Kıeli ónerin ári qaraı jalǵastyrady.

Shara óziniń jeke ansamblimen Qazaqstannyń, odan ári Odaq kóleminde, shetelde óner kórsetip, kópshilikke tanylady. Osyndaı uzaq jolda saparlas bolǵan ánshi sińlileriniń biri - Sara Mamytova bıshi jaıly óz oıyn bylaısha jetkizdi:

Sara: «Shara apaımen alǵash tanysqanym esimde, «Qazaqkontsertte» ansambl qurylyp jatyr eken. Ol kisi «qalqam, seni tańdap aldym, jaqsy ánderińdi daıyndap qoı, úlken qalalarǵa baramyz» degen. Sodan Shymkentten bastalǵan saparymyz Mary, Baıramalydan bastalyp, Túrikmen elderine sapar shektik. Ashhabadta jan-jaqtan qazaq halqy jınaldy. Krasnovodskide de sondaı tamasha qubylys boldy. Úlken qurmet kórip, tabyspen oraldyq.

Ekinshi saparymyz Máskeý oblysy, Kalýga, Týla, Orel, Novosıbır jerlerinde ótti. Ár ulttyń bıinen qurylǵan baǵdarlama kórermenge sondaı unady. Bizben birge eston ánshisi, kúıshimiz Ázıdolla Esqalıev saparlas bolǵan».

Qazaqta «án aıtsań da janyńdy jep aıtasyń» demeı me? Al eki janrdy bıdiń maǵynasyn baıandaý jaǵy bizdiń túsinigimizshe aqylǵa syımaıtyn dúnıe. Osy jóninde Sara Mamytova oıyn jalǵastyrady:

Sara: «Shara - tabıǵı daryn. Ol án aıta júrip bı bıleıtin. Ár bıge arnaıy kostıými bolýshy edi, Qyrǵyzdyń «Perızat-oı» ánin aıtsa kádimgi qyrǵyz qyzy aıtqandaı, «Búrkitshi» bıin bılese, qolyna búrkit ustap, tymaq, shapanyn kıip erlershe bıleıtin. Oǵan qudaıdyń bergen qasıeti osyndaı edi».

1963 jyly «Lenınshil jas» gazetinde Krasnovodsk turǵyndarynyń Qazaqstandyq óner ıelerin qalaı qarsy alǵany jaıly maqala shyqty.

«Sharanyń kontserti jurtshylyqty súısindirdi, Sahna tórinde bı erkesi atanǵan Shara qazaqtyń kúldirgi «Qyzdaraı» ánine dóńgelenip bıleı jónelgende, kórermender kóńildene qol soqty. Kontsertti júrgizýshi Bıbijamal Shegebaeva «Shara «Qazaq valsin» bıleıdi» degende zal qol soǵyp, erekshe qurmet kórsetti. Bıshi ár ulttyń ónerin kórsetýmen qatar Kýba halqynyń bıin de kóńildegideı bıledi» degeni bar.

Shara Baımoldaqyzy Polsha, Chehoslavakııa, Birikken Arab Ámirligi, Qytaı, Frantsııa, Italııa, Mońǵolııa, Úndistan, Iran, Sırııa, Lıvan sııaqty alys elderde qazaqtyń ulttyq bı ónerin nasıhattaı júrip, sol eldiń ulttyq bı úlgilerin jerlesterine jetkize bilgen has sheber.

Ol Uly Otan soǵysy jyldarynda Qazaqstanǵa jiberilgen óner qaıratkeri Galına Ýlanovadan birneshe bı úırenip, óz repertýaryna qosty. Sondaı-aq Tamarahaným, Mahmýd Esenbaevpen birge shyǵarmashylyq baılanysta bolyp, bı syryna qanyqty.

Shara Jıenqulova 1945-1961 jylǵa deıin Qazaqtyń Jambyl atyndaǵy memlekettik fılarmonııasynda, 1961-65 jyldary «Qazaqkontsert» birlestiginde kontserttik brıgadamen óner kórsetti.

Jasy elýge kelgen shaǵynda sahna ónerin qoıyp, ustazdyq qyzmetke aýysty.

1965-1975 jyldary Almaty horeografııa ýchılışesinde basshylyq qyzmet atqara júrip, shákirt tárbıesine erekshe nazar aýdardy.

1968 jyly «Qyz Jibek» spektakliniń balettik qoıylymyn jasap, Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, horeografııa ónerindegi sińirgen eńbegi úshin «Eńbek Qyzyl tý» jáne «Qurmet belgisi» ordenimen marapattaldy.

Shara Baımoldaqyzy ustazdyń eńbegi jaıly bylaı degen eken:

Shara: «Ánshi bolý úshin daýys kerek. Bıshi bolý úshin dene qurylymy durys bolý kerek. Aıaǵy, qoly túzý, moıny alma moıyn, túri jaqsy bolý kerek. Mýzykanyń rıtmin jaqsy saqtaı bilý kerek. Bir jyl boıy balalardyń qol-aıaǵyn sylap, jónge keltiremiz. Sodan keıin bilim beremiz.

Jaratylystan dene qurylymy durys bolý kerek. Ózderińiz bir kórgennen «oı, ádemi eken» deısińder ǵoı. Sahnada sulýlyq birden-bir qajet».

Mine, halqymyzdyń bı ónerine ózindik iz qaldyryp, keleshek urpaqqa irgetasyn qalaǵan, birtýar daryn ıesi - Shara Baımoldaqyzynyń ónerdegi sara joly osylaı qalyptasqan.

Ýchılışe túlekterinen qurylǵan «Almatynyń jas baleti», keıin «Memlekettik klassıkalyq bı ansambli» degen ataqqa ıe boldy. Sondaı-aq bir top daryn ıeleri Ramazan Bapov, Bolat Aıýhanov, Raýshan Baıseıitova, Gúljan Talpaqova, Botagóz Baıjumanova, Ǵalııa Toqtarbaevalar Shara apalarynyń sońynan ergen izbasarlary, bı ónerin shyńǵa shyǵarǵan sheberler.

Kezinde Sáken Seıfýllın aǵamyz Sharanyń sahnadaǵy sheberligine , onyń jalt-jult etken otty janarynyń kórermen kóńiline sáýle túsiretin áserine tańǵalyp, sulýlyqqa meıirlene shyǵarǵan «Syr sandyq» óleńiniń Sharaǵa arnalǵany aqıqat:

«Tynys kerek keıde janǵa,

Keıde janǵa án kerek,

Kúı shertýge anda-sanda

Syrlasarlyq jan kerek.

Saryarqanyń bir taýy bar,

Bir taýy bar symbattym,

Sol taýdan sen syr taýyp al,

Syr taýyp al qymbattym.

Sulý jandy sulý súıgen,

Sulý súıgen syrshylym,

Jibek taldan túıin túıgen,

Túıin túıgen túrshilim.

Syr sandyqty ashyp qara,

Ashyp qara syrlasym,

Sym perneni basyp qara,

Basyp qara jyrlasyn, - degen jyr shýmaqtary Sákenniń kóńil sezimi, júrek lúpili dese de bolǵandaı.

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

QR Mádenıet qaıratkeri,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty,

Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi.