Beıbit kelisimniń ornyna áskerı stsenarıı: Iranǵa jasalǵan soqqynyń yqtımal saldary qandaı
ASTANA. KAZINFORM — 28 aqpan kúni tańerteń Izraıl AQSh-tyń qoldaýymen Iranǵa qarsy áskerı operatsııa bastady. Osylaısha Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵys jańa kezeńge ótti. Bul oqıǵa óńirdegi ahýalǵa jáne jahandyq kúshter tepe-teńdigine qalaı áser etedi? Kazinform agenttiginiń halyqaralyq sholýshysy taldaý materıal usyndy.
Jenevadaǵy kelissózder nelikten soǵysqa yqpal ete almady
27 aqpanda Associated Press agenttigi AQSh prezıdenti Donald Trump-tyń Iranǵa soqqy berý máselesi boıynsha áli naqty sheshim qabyldamaǵanyn habarlaǵan edi. Alaıda ol Jenevada ótken kelissózderden keıin Irannyń ustanymyna kóńili tolmaıtynyn málimdedi.
— Olar bizge qajet nárseni berýge daıyn emes. Sondyqtan men buǵan qanaǵattanbaımyn, — degen bolatyn AQSh basshysy.
Negizinen áńgime Vashıngtonnyń Tegeranǵa qoıǵan ýltımatýmy týraly boldy. AQSh Irannan ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty úsh negizgi nysandy — Fordo, Natanz jáne Isfahan qalalaryndaǵy óndiristerdi jabýdy talap etken. Sonymen qatar 60 paıyzǵa deıin baıytylǵan, jalpy kólemi 400 kelige jýyq ýran qoryn AQSh-qa berýdi, zymyran baǵdarlamasynan bas tartýdy jáne Taıaý Shyǵystaǵy proksı kúshterdi qoldaýdy toqtatýdy suraǵan.
Iran óz kezeginde ýran baıytýdan bas tartýǵa daıyn bolmady jáne zymyran baǵdarlamasyn talqylaý máselesin de qarastyrýdy kózdemedi. Shyn máninde, Tegeran tarapy 2015 jylǵy ıadrolyq kelisimge uqsas stsenarııdiń qaıtalanýyna úmit artty, bálkim, ózge formatta júzege asady dep eseptedi.
Kelissózderdegi deldal — Omannyń syrtqy ister mınıstri Badr ál-Býsaıdı 27 aqpan, juma kúni CBS arnasyna bergen suhbatynda «soǵystyń aldyn alýy múmkin serpiliske qol jetkizildi» dep málimdegeni nazar aýdartady.
Onyń aıtýynsha, bul serpilis Irannyń «baıytylǵan ýran qoryn jınaqtamaýǵa kelisýimen» baılanysty bolǵan. Sondaı-aq omandyq mınıstr kelissózder kelesi aptada Venada jalǵasýy múmkin ekenin aıtqan. Alaıda buǵan deıin katarlyq «Al-Jazıra» telearnasy kelissózder barysynda Iran ıadrolyq nysandardy bólshekteýden bas tartqanyn jáne tek ýran baıytýdy ýaqytsha toqtatýǵa ǵana daıyn ekenin habarlaǵan edi.
Kútpegen áser
28 aqpan, senbi kúni tańerteń belgili bolǵandaı, tipti Venada qaıta kezdesýge ýaǵdalastyq jasalǵan kúnniń ózinde, AQSh tarapynan bul ırandyqtardyń qyraǵylyǵyn álsiretýge baǵyttalǵan taktıkalyq qadam bolǵanǵa uqsaıdy.
28 aqpanda The New York Times basylymy Izraıldegi derekkózderge silteme jasap, alǵashqy soqqynyń nysanasy Irannyń joǵary basshylyǵy ókilderi bolǵanyn jáne operatsııa kútpegen jaǵdaı ekenin habarlady.
Tegerannyń jaýaby
Múmkin, bul joly da oqıǵalardyń osyndaı kezektiligi qarastyrylǵan bolar. Mundaı stsenarıı áskerı qımyldardyń eń qolaısyz nusqasynan — Irannyń Parsy shyǵanaǵyndaǵy jáne jalpy Taıaý Shyǵystaǵy arab elderinde ornalasqan amerıkalyq bazalarǵa jaýap soqqy berýinen — qashýǵa múmkindik berer edi.
Óıtkeni AQSh-tyń áskerı nysandary Iordanııadan bastap Saýd Arabııasy, Bahreın, Qatar, BAÁ sondaı-aq Kýveıt aýmaqtaryna deıin ornalasqan.
Mundaı geografııalyq aýqym Irannyń yqtımal jaýabyn búkil óńirge taralatyn keń aýqymdy áskerı qaqtyǵysqa aınaldyrýy múmkin edi.
Bul jospardan bas tartqan sııaqty, eger ol shynymen qarastyrylǵan bolsa. AQSh dereý áskerı operatsııany bastady. Sol sebepti Iran da jaýap retinde joǵaryda atalǵan barlyq áskerı bazaǵa soqqy jasady. Jarylystar birqatar arab elderinde tirkeldi.
Osynyń nátıjesinde qaqtyǵys birden óńirlik sıpat aldy. Endi arab memleketteri qalyptasqan jaǵdaıǵa qatysty óz ustanymyn aıqyndaýǵa májbúr. Eger 28 aqpandaǵy soqqylarmen shektelip, soǵys qysqa merzimde aıaqtalsa, onda aımaq elderi buǵan deıingi tájirıbege súıenýi múmkin. Mysaly, 12 kúndik soǵys kezinde Iran Dohadaǵy amerıkalyq bazaǵa zymyranmen soqqy jasaǵanda Qatar resmı narazylyq bildirýmen ǵana shektelgen edi.
Alaıda áskerı is-qımyldar sozylyp, Iran jarııalaǵan Ormýz buǵazyn jabý josparyn júzege asyrýǵa kirisse, jaǵdaı kúrdelene túsedi. Mundaı stsenarııde Parsy shyǵanaǵy elderi, eń bolmaǵanda, teńiz joldaryn mınadan tazartý maqsatynda áskerı-teńiz kúshterin tartýǵa deıin barýy yqtımal.
Qazir basty suraq — soǵystyń qanshalyqty uzaqqa sozylatyny. Iran da, AQSh ta yqtımal stsenarıılerdiń barlyǵyn esepke alǵany anyq. Eger Tegeran amerıkalyq bazalar ornalasqan arab elderiniń kópshiligine soqqy berýdi tańdasa, onda ol Vashıngtonmen júrgizip otyrǵan kúrdeli geosaıası oıynda táýekeldi aıtarlyqtaı arttyrýǵa daıyn ekenin kórsetedi. Bul teketires Irandaǵy jappaı narazylyqtar bastalyp, keıin olar qatań túrde basylǵan kezeńnen beri jalǵasyp keledi.
Sirá, Iran tarapy AQSh qurlyqtaǵy aýqymdy operatsııasyz qazirgi bılik júıesin qulata almaıdy dep esepteıdi. Al mundaı operatsııa iri qurlyq áskerin aldyn ala shoǵyrlandyrýsyz múmkin emes. Bul 1991 jáne 2003 jyldary Irakqa qarsy soǵystar kezindegideı keń kólemdi daıyndyqty talap eter edi.
Osydan shyǵatyn qorytyndy — ırandyqtar áýe soqqylaryna tótep berýge tyrysyp, soǵysty jalǵastyrýdyń qunyn AQSh pen onyń odaqtastary úshin barynsha qymbattatýǵa umtylýy yqtımal.
Ormýz buǵazynyń faktory
Qaqtyǵystyń «quny» shynymen de óte joǵary bolýy múmkin. Eger Iran Strait of Hormuz buǵazyn japsa, munaı baǵasy kúrt ósedi. Bul óz kezeginde damyǵan elderdegi janarmaı baǵasynyń qymbattaýyna ákeledi. Parsy shyǵanaǵyndaǵy iri ekonomıkalyq jáne qarjy ortalyqtaryna jasalǵan soqqylar jahandyq saýdaǵa da áser etýi yqtımal.
Eger buǵan qosa Iemendegi hýsıtter Bab el-Mandeb buǵazynda kemelerge shabýyldaryn kúsheıtse, jaǵdaı odan ári kúrdelene túsedi.
Árıne, munda Irannyń ózi qansha ýaqyt shydaı alatyny da mańyzdy. Sebebi buǵazdyń jabylýy onyń munaı eksportynan túsetin tabysyn da qysqartady. Sońǵy aptalarda ırandyq tankerlerdiń teńizge jappaı shyǵyp, yqtımal blokadany aınalyp ótýge tyrysqany baıqaldy. Alaıda bul el ekonomıkasyn uzaq merzimde saqtap qalýǵa jetkiliksiz bolýy múmkin. Onyń ústine, Iran — Iemen emes. Iemende hýsıtter áýe soqqylaryna uzaq jyldar boıy tótep berdi, óıtkeni elde ónerkásip pen ınfraqurylym álsiz. Al Iranda aıtarlyqtaı ónerkásiptik baza bar jáne qalalardyń tirshiligi ınfraqurylymǵa tikeleı táýeldi.
AQSh pen Izraıldiń áýe keńistigindegi ústemdigi olarǵa Irannyń áskerı ınfraqurylymyn, sondaı-aq armııasy men Islam revolıýtsııasy saqshylar korpýsynyń (KSIR) baılanys jelilerin júıeli túrde joıýǵa múmkindik beredi. Eger bul soqqylar byltyrǵy 12 kúndik soǵystan uzaǵyraq jalǵassa, Iran úshin saldary óte aýyr bolýy yqtımal. Qansha zymyran men dron qory bolsa da, olar ýaqyt óte sarqylady nemese joıylady — ásirese qarsy tarap áýede basymdyqqa ıe bolǵan jaǵdaıda. Nátıjesinde Irannyń Izraıl men Parsy shyǵanaǵy elderine soqqy berý múmkindigi shekteledi.
Sondyqtan qazir bári AQSh prezıdenti Donald Trump-tyń qanshalyqty alysqa barýǵa daıyn ekenine baılanysty. Eger ol tek áýe soqqylarymen shektelse, onda túptiń-túbinde kelissóz ústeline qaıta oralýǵa týra keledi, al Vashıngton úshin Irannyń áskerı jáne ıadrolyq ınfraqurylymyn álsiretý jetkilikti nátıje bolýy múmkin. Degenmen AQSh budan da batyl qadamdarǵa barýy yqtımal.
Iran bıligi qandaı táýekelderge barýy múmkin
Qazirgi AQSh pen Izraılge qarsy teketireste Iran Islam Respýblıkasynyń tarıhynda alǵash ret senimdi «tylsyz» qalyp otyr deýge bolady. 2026 jylǵy qańtardaǵy jappaı narazylyqtar qatań túrde basylǵannan keıin bılik eldiń kóptegen qalalarynda narazylyq kóńil-kúıi bar halyqty baqylaýda ustaýǵa májbúr. Tegeran úshin bul — jańa ári kúrdeli jaǵdaı.
Árıne, bıliktiń oǵan jeterlik kúshi bar. Biraq bul tek beıbit kezeńde jáne syrtqy qaýip bolmaǵan jaǵdaıda tıimdi. Qazirgi ahýalda eń kúrdeli másele — AQSh-tyń áýe keńistigin baqylaýy. Bul Iran ishindegi kólik jáne áskerı kommýnıkatsııalardy qadaǵalaýǵa múmkindik beredi, sonyń saldarynan belgili bir qalada nemese óńirde jaǵdaı ýshyqsa, kúshterdi jedel túrde qaıta ornalastyrý qıyndaı túsýi múmkin.
Mysaly, Tegeran úshin álsiz tustardyń biri — Iran Kýrdıstany. Bul aımaq Iraktaǵy avtonomııalyq Kúrdistanmen shektesedi. 1980–1988 jyldardaǵy Iran-Irak soǵysy kezinde bul óńirde shekaralyq qaqtyǵystar jıi bolyp turǵan. Kúrd jasaqtary keıde bir, keıde ekinshi taraptyń jaǵynda soǵysqanymen, kóbine shekaranyń arǵy betinen qoldaý alǵan. 1986 jyly Iran ırandyq kúrd kúshterin talqandaý úshin 60 myń sarbaz jiberýge májbúr bolǵan. Aıta keterligi, qazirgi kezde Irak aýmaǵynda qalǵan eki amerıkalyq áskerı baza da dál Irak Kúrdistany aýmaǵynda ornalasqan.
Taǵy bir mańyzdy ári turaqsyz aımaq — Sıstan-Belýdjıstan. Bul óńirde jergilikti belýdj jasaqtary uzaq ýaqyttan beri ortalyq bılikke qarsy áreket etip keledi. Aımaqtyń basym bóligi shóleıt jáne shalǵaı aýmaq bolǵandyqtan, jol qatynasy strategııalyq mańyzǵa ıe. Eger AQSh áýe arqyly negizgi joldardy baqylaýǵa alsa, bul jergilikti ırandyq qaýipsizdik kúshteriniń áreketin álsiretýi yqtımal.
Osylaısha, syrtqy áskerı qysym men ishki turaqsyzdyq faktorlary qabattassa, Iran bıligi úshin táýekel deńgeıi aıtarlyqtaı artady.
Irannyń Parsy shyǵanaǵy jaǵalaýy men yqtımal kelissózder
Sonymen qatar, Irannyń Parsy shyǵanaǵy boıyndaǵy jaǵalaýyna nazar aýdarý qajet. Eger soǵys uzaqqa sozylsa, AQSh kemelerge jasalatyn shabýyldardy toqtatý maqsatynda Bender-Abbas aımaǵynda desant túsirýi múmkin. Buǵan tarıhtan mysal bar: 1941 jyly aǵylshyndar Irannyń ońtústigin basyp alyp, Sovet Odaǵyna júkterdi jetkizýdi qamtamasyz etken.
Tegeran úshin qıyndyq sol, eger qandaı da bir sebeptermen qala nemese aımaqqa baqylaý joǵaltylsa, onda sol jerde avtomatty túrde jergilikti ózin-ózi basqarý qurylymy paıda bolýy múmkin.
Kompromıss bolýy múmkin be
Sol sebepti qazirgi teketirestiń bir kezeńinde Iran bıliginiń bir ókili Tramppen kelissózge barýy múmkin degen logıkalyq qorytyndy jasaýǵa bolady. Bul ásirese Venesýeladaǵy pretsedentti eskergende oryndy. Amerıkandyq prezıdent úshin bul bılik júıesin táýekelge tigýden áldeqaıda tıimdi.
Sondyqtan qazirgi qaqtyǵystyń bir kezeńinde Iran bıligindegi bireý Tramppen kelisimge barýy múmkin dep boljaý qısyndy. Ásirese, mundaı precedent (mysal) AQSh prezıdenti Venesýelada jasaǵan. Bul olarǵa bılik júıesin qaterge tigýge qaraǵanda tıimdi. Sonymen qatar, Iranda kóptep dinı jetekshiler bar, mysaly, burynǵy prezıdent Hasan Roýhanı jáne aıatolla Rýholla Homeınıdiń nemeresi Hasan.
Sondyqtan alǵashqy qarqyndy urys kezeńinen keıin, ol birneshe kúnnen eki aptaǵa deıin sozylýy múmkin — shamamen 12 kúndik soǵys sııaqty — taraptardyń kelissózge kelý yqtımaldyǵy joǵary. Oǵan qosymsha, osy ýaqytqa deıin raketalar men raketalyq óndiris sııaqty negizgi daýly máselelerdiń kóp bóligi ózekti bolmaı qalady.
Qoryta aıtqanda, soǵystyń alǵashqy kezeńinen keıin kelissózderge barý Iran úshin logıkalyq ári qaýipsiz jol bolýy múmkin.