Beıbit atom, agrokeshen, ІT: Serbııamen seriktestik qaı baǵytta damıdy
ASTANA. KAZINFORM – Serbııa Prezıdenti Aleksandr Výchıchtiń Qazaqstanǵa sapary máresine jetti. Eki kúnge sozylǵan kelissózder barysynda 10-ǵa jýyq qujatqa qol qoıyldy. Onyń ishinde saýda-ekonomıka, qorǵanys, medıtsına, tsıfrlandyrý, kólik-logıstıka salalaryna qatysty jobalar bar. Kazinform-nyń analıtkalyq sholýshysy eki kúnniń nátıejesin taldady.
Іskerlik baılanys ilgerileıdi
Serb delegatsııasynyń quramyna Іshki jáne syrtqy saýda mınıstri ıAgoda Lazarevıch, halyqaralyq ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytý mınıstri Nenad Popovıch jáne Elektrondyq úkimet jáne aqparattyq tehnologııalar basqarmasynyń dırektory Mıhaıl Iovanovıch kirgen. Olar Serbııa prezıdentinen buryn elge kelip, Qazaqstan–Serbııa Іskerlik keńesine qatysty.
Alǵashqy otyrysta ekonomıkalyq usynystar aıtylǵan. Taraptardyń sózine sensek, aldaǵy ýaqytta saýda kólemi ulǵaıýy yqtımal, eksport-ımporttaǵy taýar túrin ártaraptandyrýǵa da kóńil bólinbek.
Mysaly, qazir Qazaqstan Serbııaǵa metaldar, astyq, munaı-hımııa ónimderi, mıneraldy tyńaıtqyshtar men azyq-túlik eksporttaıdy. Al Serbııadan mashına jasaý ónimderi, dári-dármek, azyq-túlik taýarlary jáne tehnologııalyq sheshimder ımporttalady eken. Keleshekte agroónerkásip, mashına jasaý, IT, logıstıka, «jasyl» energetıka jáne farmatsevtıka boıynsha joba ázirleýge josparlanyp otyr.
Saıasattanýshy Janat Momynqulovtyń aıtýynsha, Qazaqstan úshin iskerlik keńes keleshek saýda tarıfterin anyqtaýǵa jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq mehanızmine beıimdelýge kómektesedi.
Serbııaǵa da kómegi kóp. Qazir Eýrazııadaǵy logıstıka ózgerýde. Al «Orta dálizdiń» róli kúsheıip, Qazaqstandaǵy ınfraqurylym damyp keledi. Eýropa men Azııa arasyndaǵy mańyzdy tranzıttik torapqa aınalýymyz serb kompanııalarynyń qazaqstandyq seriktestermen jumys isteýine jol ashady.
Sarapshy osy oraıly sátti saýda aınalymyn ártaraptandyrýǵa paıdalanýǵa bolady degen ustanymda.
– Eki memleket te shıkizatqa táýeldilikten bas tartýǵa bekinip otyr. Qazaqstan ındýstrııalyq saıasat aıasynda munaı-hımııa jáne metallýrgııany óńdeýge, mashına jasaý men qurylys materıaldaryn óndirýge, agroónerkásip ónimderin eksporttaýǵa, eksporttyq protsedýralardy tsıfrlandyrýǵa basymdyq beredi. Serbııa farmatsevtıka, IT, aýyl sharýashylyǵy tehnologııalary jáne tamaq ónimderin qaıta óńdeý salasyn basym baǵytqa aınaldyrǵysy keledi. Sondyqtan kún tártibinde endi shıkizat tasymaly emes, birlesken kásiporyndar men óndiristerdi lokalızatsııalaý jáne tehnologııalyq alıanstardy qurý jıi talqylanýda, – dedi spıker.
Saıasattanýshy serb ınvestorlary qyzyǵýshylyq tanytatyn tórt baǵytty bólip kórsetti: tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt, densaýlyq saqtaý jáne farmatsevtıka, agrarlyq ǵylym men tuqym sharýashylyǵy, agroónerkásiptik keshen jáne qaıta óńdeý.
– Aldymen, Serbııa IT-sektoryn belsendi damytyp, ózin aımaqtyq ortalyq retinde qalystastyrǵysy keledi. Osy oraıda aýqymdy tsıfrlyq reformaǵa qadam basqan Qazaqstan Serbııanyń IT-kompanııalary úshin Ortalyq Azııadaǵy basty seriktes bola alady.
Ekinshiden, serbterdiń farmatsevtıkalyq kompanııalary EAEO naryǵyna shyǵýǵa kópten qumar. Qazaqstan sol naryqqa shyǵýǵa jáne lokalızatsııa múmkindigin usyndy dep oılaımyn.
Úshinshiden, Serbııada júgeri men kúnbaǵys tuqymyn ázirleýge arnalǵan úzdik selektsııa mektebi bar. Qazaqstan úshin egin kólemin arttyrý jáne klımattyq tez ıkemdeletin ónim alý strategııalyq mánge ıe. Sol sebepti qaıta óńdeý men eksporttyq hab qurý boıynsha birlesken jobalar júzege asýy múmkin, – dep tarqatty sarapshy.
Іskerlik keńes nátıjeli bolǵanyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta atap ótti.
- Qazaqstan-Serbııa iskerlik keńesiniń otyrysy ótti. Otyrys nátıjesine oń baǵa beremin. Ol eki eldiń saýda-ekonomıkalyq ári ınvestıtsııalyq baılanystaryn jandandyrýǵa yqpal etetindigine senemin, — dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Agrokeshen men IT shıkizatty almastyra ma?
Qazaqstan–Serbııa Іskerlik keńesinde Grotska mýnıtsıpalıtetiniń jobalyq koordınatory Rade Ivetıch balalar taǵamy men jemis botqasyn shyǵaratyn óndiris ashylatynyn aıtty. Bul eki eldiń birlesken jobasyna aınalady. Qazaqstandyq ınvestorlar Serbııa ekonomıkasyna qarjy quısa, jýyq arada Grotska ónimi el naryǵyna jetkiziledi degen sóz.
Aıta keteıik, Grotska – Serbııadaǵy jemis-jıdek óndirisimen tanymal shahar. Munda birneshe iri kooperatıvter bar, al jalpy 24 gektar jemis baǵy balalar taǵamy men botqasyn óndirýge tolyq jetedi.
L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń saıasattaný kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Álııa Tursynbektiń paıymdaýynsha, agrosektordaǵy baılanys eldegi azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kómek beredi.
– Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy, ásirese júgeri men kúnbaǵys selektsııasy baǵytyndaǵy yntymaqtastyq erekshe nazar aýdarýǵa laıyq. Qazaqstan klımaty turaqsyz, azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi ózekti. Eger agroortalyqtar qurylyp, genetıkalyq materıaldar men tehnologııalar almasý júzege assa, utarymyz kóp. Tek eskeretin jaıt, osy jobanyń jalǵasy retinde tuqym óndirisin lokalızatsııalaý, jasandy ıntellekt negizindegi tsıfrlyq agrojúıe men analıtıkalyq platformalardy engizýdi qolǵa alýymyz shart, – dedi Álııa Tursynbek.
Keıingi jyldary aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy selektsııa, tuqym daıyndaý máselesi jıi kóterilip júr. Maqsut Narikbayev University oqytýshy professory Tımýr Qoǵabaev Serbııamen seriktestik osy olqylyqty sheshýge septesedi degendi aıtty.
Onyń sózinshe, agrarlyq ǵylym men tuqym sharýashylyǵy – Serbııadaǵy eń jetilgen baǵyttyń biri. Onyń ústine Serbııa tarapy burynnan otandyq agro sektordy ilgeriletýge nıetti eken.
– Ekijaqty yntymaqtastyqtyń tarıhı tájirıbesi bar. Máselen, Qazaqstandyq kompanııa «Býdan» JShS men Serbııanyń «Zemýn Pole» ǵylymı-zertteý ınstıtýty 30 jyldan astam ýaqyttan beri birlesip atqaryp kele jatqan joba bar. Olar júgeriniń gıbrıdti tuqymyn óndiredi. Sonymen qatar serb mamany Lazar Koıch Qazaqstandaǵy tuqym óndirýshilermen jarty ǵasyrǵa jýyq jumys istep keledi. Maman júgeri selektsııasynyń negizin qalaýǵa atsalysty: 2007 jyldan beri jemdik qospalar óndirisiniń 70%-yna qosylatyn soıa selektsııasy boıynsha jumystar júrgizýde. Aldaǵy ýaqytta serb ǵalymdarymen birlesip otandyq agro sektordy ilgeriletý múmkindigi zor. Oǵan egis kólemi men áleýet jetkilikti, – dedi Tımýr Qoǵabaev.
Belgili bolǵandaı, qazirgi tańda qos memleket selektsııa, tuqym sharýashylyǵy jáne bıopestıtsıdter óndirisi salasyna qatysty jospar ázirleýde. Ásirese, otandyq kásipkerler Serbııadaǵy aýyl sharýashylyǵyna qajetti zamanaýı tehnıkalardy alýǵa umtylyp otyr, al serbııalyq Mambikom agrar kompanııasy Qazaqstanda muzdatylǵan ónimder shyǵaratyn zaýyt ashýǵa nıetti.
Shıkizat eksportyn yǵystyratyn endigi sala tsıfrlandyrý bolmaq. Ekijaqty taýar aınalymyn jandandyrý úshin IT-jobalardy kóbeıtý usynysy aıtylýda. Serbııa men Qazaqstan kelissóziniń negizgi ózegi de osy taqyrypqa arnaldy.
Bul umtylys Qazaqstanǵa ne úshin kerek? Osydan 10 jyl buryn ІT-sektory Serbııanyń JІÓ-niń 3,5%-yn quraıtyn, qazir bul deńgeı 13%-ǵa jetti – úlken ósim. Biz úshin kórsetishtiń qalaı kóterilgenin, qandaı tásilder qoldanylǵanyn bilý ári ony praktıkada qoldaný óte mańyzdy ekeni túsinikti.
Professor Tımýr Qoǵabaevtyń boljamynsha, Qazaqstandaǵy jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq tehnologııalar áleýeti áli tolyq ashylǵan joq. «Tsıfrlyq Qazaqstan» ulttyq strategııasy qolǵa alynǵanymen, atqaratyn jumys kóp: Jasandy ıntellekt úshin quqyqtyq baza qalyptastyrý, tehnoparkter qurý kerek. Statıstıkaǵa qarasaq, Serbııa Eýropada IT-kompanııalardy tartý jáne derekter salasyndaǵy bilikti damytý boıynsha kóshbasshy sanalady. Sondyqtan dostas eldiń tájirıbesin ıgerý asa mańyzdy bolyp otyr.
– Birneshe baǵytta qadam basýymyz shart. Birlesken startap-jobalardy júrgizýmen shektelý tıimsiz. Máselen, AgriTech salasyndaǵy serb tehnologııasyna qol jetkizý jaqsy nátıjege jetkizedi, sebebi bizde agrarlyq salada qıyndyq kóp. Sondaı-aq jasandy ıntellekt salasynda kadrlardy daıarlaý boıynsha yntymaqtastyq ornatatyn kez keldi. Ásirese, Sıngıdýným ýnıversıteti «QS Europe Rankings 2025» reıtıngi boıynsha Eýropadaǵy eń úzdik 600 ýnıversıtettiń qataryna enedi jáne TEDQUAL halyqaralyq sertıfıkatyna ıe. Muny ońtaıly paıdalanýǵa bolady, – dep qosty Tımýr Qoǵambaev.
Ǵalymnyń sózinshe, Serbııada tsıfrlandyrý salasyndaǵy tehnologııalar saýda men óndiristiń barlyq satysyn jeńildetedi. Aýyl sharýashylyǵynda qoldanylatyn «aqyldy» júıeler ónimdi arttyrsa, logıstıka men keden rásimderin tsıfrlandyrý tasymal ýaqytyn azaıtady. Sondaı-aq kıberqaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq júıelerdiń aqaýsyz jumys isteýine kómek beredi.
Osy oraıda Astana Hub Іskerlik keńes aıasynda Serbııa kompanııalarymen memorandýmdarǵa qol qoıdy. Onyń ishinde Tsıfrlyq transformatsııa ortalyǵy, SEE UP akseleratory jáne Belgrad ǵylymı-tehnologııalyq parki bar. Qazaqstannyń Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy da serbııalyq Bio4 kampýsymen memorandým jasasty.
Energetıka salasyndaǵy seriktestik
Energetıka men ınfraqurylym salasyndaǵy yntymaqtastyq jalǵasady, tipti serb kásipkerlerine quqyqtyq múmkindik beretin ózgeristerge kýá bolýymyz múmkin. Bulaı deýge Balqan túbegindegi eldiń Qazaqstandaǵy JEO-ny jańǵyrtý jumysyna nıet bildirýi sebep bolyp otyr. Sondaı-aq qurylys jáne ınfraqurylymdyq jobalarǵa degen ynta basym.
L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń saıasattaný kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Álııa Tursynbektiń pikirinshe, serb kompanııalary eldegi ınfraqurylym jobalaryna arnalǵan tenderlerge qatysýy múmkin. Onyń ústine qos tarap tsıfrlyq basqarý, Big Data júıelerin qoldaný arqyly birlesken óndiris pen logıstıkalyq ortalyq qurý múmkindigi qarastyrylýda.
– Ekonomıkalyq is-qımyldyń mańyzdy elementi, árıne, kólik-logıstıka salasy bolyp qala beredi. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń damýy jáne Qazaqstannyń «Jibek joly» bastamasyna qatysýy Eýrazııadaǵy tranzıttik hab retindegi mártebemizdi bekite tústi. Muny Serbııa tarapy da jaqsy túsinedi ári ónimderin Qazaqstannyń logıstıkalyq arnalary arqyly Ortalyq Azııa men Qytaı naryǵyna shyǵarýǵa beıil. Al Qazaqstan Balqan baǵyty jáne Serbııanyń Ońtústik-Shyǵys Eýropadaǵy saýda-logıstıkalyq múmkindigin paıdalanyp, Eýropa naryǵyna qol jetkizbek, – dep túsindirdi ǵalym.
Búginde Serbııada qazaqstandyq kapıtal qatysqan 44 kompanııa men 73 jeke kásipker tirkelgen bolsa, elimizde 60-qa jýyq serb kompanııasy jumys istep jatyr. Serbııa tarapy óz naryǵyna qazaqstandyq qurylys kompanııalary men ınvestorlardy shaqyrýda.
«Altyn qyran»: Aqordadaǵy marapat
Búgin Memleket basshysy Serbııa Prezıdentin Aqordada qarsy aldy. Kelissózderden keıin kóshbasshylar BAQ ókilderine arnalǵan birlesken málimdeme jasap, josparlardy jarııalaǵan bolatyn. Onyń ishinde asa mańyzdy mıneraldar, beıbit atom energetıkasy boıynsha tájirıbe almasý, qorǵanys ónerkásibi, júk tasymaldaıtyn jańa baǵyttar ashý taqyryptary qozǵaldy.
Prezıdent Aqordada Aleksandr Výchıchti eń joǵary nagrada – «Altyn qyran» ordenimen marapattady. Serbııa Prezıdenti mundaı marapatty ıelený zor mártebe ekenin aıtyp, eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty odan ári nyǵaıtýǵa yqylasty ekenin jetkizgen edi.
– «Altyn Qyran» ordenin erekshe qurmetpen qabyl aldym. Bul marapat maǵan ózara baılanystarymyzdy arttyrý jáne beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý jolyndaǵy ortaq iste zor jaýapkershilik júkteıdi. Keleshek urpaqtyń ıgiligi úshin Serbııa men Qazaqstannyń dostyǵy nyǵaıa berýine tilektespin, – dedi Aleksandr Výchıch.
Eýropadaǵy strategııalyq seriktes
Qasym-Jomart Toqaev Aleksandr Výchıchpen keńeıtilgen quramdaǵy kelissózder barysynda saýda-sattyq da artyp kele jatqanyn erekshe atap ótti.
- Serbııa biz úshin Eýropadaǵy mańyzdy strategııalyq seriktes. Qarym-qatynastarymyzdy odan ary tereńdetýge, yntymaqtastyǵymyzdy ártúrli baǵyttarda damytýǵa ázirmiz, — dedi Prezıdent.
Aıta keteıik, Serbııa Prezıdenti Qazaqstanǵa sapary barysynda Silk Way telearnasyna eksklıýzıvti suhbat berdi