BESІNShІ JOL

                                                  *              *              *                       

  HHІ ғasyrdyң basy, әlemdik tәrtiptiң jaқsarýyna degen үmitke қaramastan, қaterler men synaқtarғa toly boldy, olardy jalpy өrkenıettik daғdarys retinde belgileýge bolar edi. Bұl daғdarys jүıelik bolyp tabylady, өıtkeni biz өndiristik, energetıkalyқ, ekologııalyқ, azyқ-tүliktik, әleýmettik, tipti әskerı-saıası daғdarystardyң bir merzimdegi belgilerin kөrip otyrmyz. Biraқ ta bәriniң negizinde jaһandyқ қarjy-ekonomıkalyқ daғdarys jatyr, ony әlemdik valıýta-қarjy arhı­tektýrasynyң aқaýlary týyndatty. Sodan da biz jaһandyқ daғdarystyң basty sebebin, soқtasyn joıғanғa deıin onyң keleңsiz kөrinisteri asқyna beredi.

       Daғdarys bastaýlary jәne ony saýyқtyrý joldary

    Jaһandyқ daғdarystyң basty sebebi, әlemdik rezervtik valıýtalardyң genetıka­lyқ aқaýlary bolyp tabylady. Үstimiz­degi jylғy aқpannyң basynda "Ros­sııs­kaıa gazetada" jarııalanғan "Daғdarystan shyғý kilti" atty maқalamda men osynaý aқaýlyқty anyқtaý әreketin jasadym. Bұl aқaý mynada, әlemdik valıýtalardyң қalyptasқan emıssııa tәrtibi men aı­na­lymy zaңdylyқtyң, demokratııalyқtyң, bәsekelestiktiң, tıimdiliktiң, valıýtalardy paıdalanýshylar tarapynan baқylaýdyң jәne sol sııaқtylardyң eshқandaı өlshem­derine saı kelmeıdi.

      Osynyң bәri basty, alғashқy aқaý­lar­dyң birimen zaңdy tүrde baılanysty: әlem­niң barlyқ valıýtalary құndy ıl­lıýzııalyқ tұrғyda baғalaýdyң әldeқashan eskirgen құraldar sanatyna jatady. Bү­ginde rezervtik valıýtalardyң birde-biri taýarlar men қyzmetterdiң shynaıy құ­nyn naқty baғalaı da өlsheı, aıyrbastaı da kөshire almaıdy.

        Jaһandyқ daғdarystan shyғýdyң mәni osynaý өzderin әldeқashan tүgesip bolғan әlemdik valıýtalardan jaңa sapadaғy jaңa қarjy құraldaryna: taýarlar men қyzmet­terdiң құnyn naқty өlsheýishterge әlde­қashan pisip jetilgen, sөzsiz kөshýde bolyp otyr. Tek osy jaһandyқ geoқar­jy­lyқ ınno­vatsııa ғana jaңa maқsattar, құndylyқ­tar, paıymdar bazasynda әlemdi birtindep tүbegeıli jaңartýdy bastaýғa jol ashpaқ.

       Әlemdik valıýtalardyң jaңa sanaty sөzsiz engiziletini jәne bүkil aldyңғy қa­tar­ly adamzattyң қyzmetine zaңdy қa­byl­danatyny kүmәn týғyzbaıdy. Erte me, kesh pe ony әlemniң өrleý үstindegi қarjy elıtalary men geoқarjylyқ ın­no­vatsııalardy endirýdegi barynsha ozyқ elder қajet etetin bolady. Progress se­kil­di bұl үderisti de eshkim toқtata almaıdy.

        Alaıda, әzirge әlemdegi barlyқ kүshter birdeı өziniң bolashaғyna degen mұndaı kөzқaraspen kelisýge әzir emes. Bұl әbden tүsinikti de tabıғı nәrse. Sondyқtan da daғdarystan shyғýdyң ұsynylyp jatқan daýa­lar spektri bүginde aıtarlyқtaı keң aýқymda. Ol қazirgi әreket үstindegi, oқıғalar arenasynan sөzsiz ketetin қarjy elıtalarynyң mүddelerin қorғaýdyң әr­қıly әdisterinen bastap olardy aýys­ty­rýғa kele jatқandardyң, jaңa sanattaғy valıýtalardyң ұltүstilik emıssııa orta­lyқtaryn sөzsiz құratyndardyң mүdde­lerin iske asyrýғa deıingi aralyқta kөsilip jatyr. Bүgingi dүnıede, әlemdik jәne ұlttyқ elıtalardyң tүrli topta­ryn­da қazirdiң өzinde jaһandyқ daғdarysty emdeý daýalarynyң әrқıly nұsқalary baı­қap kөrilip, әzirlenýde. Solardyң arasynan, meniңshe, daғdarystan shyғý­dyң kem degende bes negizgi joly aıқyn sұlbalanyp қaldy.

BІRІNShІ JOL:

"Tүpke jetýdi қımylsyz baғý"

        Emdeýdiң kөne bұl daýasy eski aınalyp soғatyn daғdarystar jaғdaıynda әbden қoldanýғa bolarlyқ edi. Ol bүgin de keңinen paıdalanylady. Biraқ ta osy jolғy jaһandyқ daғdarysty emdeýge қanshalyқty keler eken? Өıtkeni, bұl daғdarystyң sıpaty қaғıdattyқ tұrғyda basқashalaý.

Bұl - negizgi gendik kody barlyқ өsý resýrstaryn әldeқashan taýysқan, san mәrte aқaýly, өzin әldeқashan tүgesken әlemdik rezervtik valıýtalar ınstıtýty negizinde құrylғan bүkil әlemniң jүıelik daғdarysy. Sondyқtan da, daғdarystyң shynaıy "tүbi" құldyraýdyң aıaқtalýy men өsýdiң bastalýy emes, onyң basty sebebin tolyқ joıý bolmaқ.

        Mұndaı "daýanyң" қorytyndysyn bol­jaý қıyn emes. Biz eshteңeni өzgert­peı­miz, sөıtip, "tүpke" deıin құlaýdy қı­mylsyz kүtip, bir-birimizben esep aıy­ry­sýda dollardy (nemese eýrony) paıda­la­nýdy jalғastyramyz. Jaһandyқ daғda­rystyң ekinshi nemese үshinshi tolқyny әlemniң rezervtik valıýtalaryn da, bizdiң elderimizdiң kөp bөliginiң aktıvterin de nөlge aınaldyrýy mүmkin. Al bұl bizdiң ұlttyқ өnerkәsiptik-tehnologııalyқ jүıe­lerimizdiң ydyraýyna ғana emes, sonymen birge ұlttyқ ınfraқұrylymdardyң kүı­reýine de, әleýmettik kүızelisterge jәne solardan týyndaıtyn saıası apattarғa soқtyrýy mүmkin.

       "Tүpke jetýdi" қımylsyz kүtýdiң mұn­daı daýasy қarapaıym tilde aıtsaқ bylaı bolyp shyғady: "Biz әzirge jaңa derttiң mәnin bilmeımiz, biraқ ta sizge ony eski derttiң dәrisimen emdeýdi ұsy­namyz". Mұndaı daýa daғdarystyң basty, tereңde jatқan sebebin joıa ma, gendik kodty өzgerte me? Әrıne, joқ. Onda ony қanshalyқty қoldanýғa bolady, ol emdeı ala ma jәne құtқara ala ma? Naқty "sý­dyң tүbin" daғdarystyң tүbegeıli sebep­terin joıýdy bastap қana sezýge bolady. Bүgingi "tүbine jetý" men "shyғa bastaý" týraly tүıdek-tүıdek pikirler shyғý ıllıýzııasyna negizdelgen bolýy kerek.

EKІNShІ JOL:

"Valıýtalyқ svoptar"

          Valıýtalyқ svop - bұl valıýta ryno­gyna қatysýshylardyң bir eldiң aқsha birliginiң kelisilgen somasyn өzge eldiң valıýtasyna aıyrbastaý jөnindegi eki қarama-қarsy konversııalyқ mәmilelerdiң kombınatsııasy ekeni belgili. Қazir bizdiң keıbir kөrshilerimiz Azııadaғy, Eýropa men Amerıkadaғy өz әriptesterimen mәmilede daғdarystan shyғýdyң osynaý taktıkalyқ jolyn belsene paıdalanýda.

Bұl, shynynda da, daғdarys ezgisin jeңildetý үshin jaman nұsқa emes. Alaıda, ol strategııalyқ tұrғyda nemese eң bol­ma­ғanda ortasha merzimdik tұrғyda қan­sha­lyқty tıimdi? Al mұndaı joldyң ortasha merzim қorytyndysyn boljaý қıyn emes. Biz valıýtalyқ svoptarғa kөshýdi bastap, bir-birimizdiң valıýtalarymyzda jұmys isteýdemiz. Biraқ ta daғdarystyң ekinshi ne­mese үshinshi tolқynynan keıin әlem­niң jetekshi elderi aman қalýғa, sonyң ishinde basқalardyң ұlttyқ valıýtalaryn kүıretý esebinen aman қalýғa ұmtylatyn bolady. Kүshti әrdaıym osaldyң esebi­nen, әsirese, өzi apattyқ jaғdaıda kүshinen aıyrylyp bara jatқanda osaldyң esebinen aman қalýғa ұmtylady. Bұl - қazirgi tұrғydaғy djýnglı zaңy.

        Nәtıjesinde, valıýtalyқ svoptar teh­nologııasy қoldana almaýshylyққa deıin қı­yndaıdy. Sonda bizge өzara saýda-sattyқ­ty saқtaý үshin, ne bөgde bireýdiң aқaý­ly ұlttyқ valıýtasyn қabyldaýғa, ne barterge kөshýge týra keletini sөzsiz. Al mұnyң өzi biz­di 1-Joldyң "tүbine jetýdi" kүtý jө­nin­degi қaıғyly jaғdaıyna jetkizetini kәmil.

"Valıýtalyқ svoptardyң" bұl joly jaһandyқ daғdarystyң eң tereң sebep­terin, onyң "aқaýly" gendik kodyn joıa ala ma? Nemese bұl joldyң eң bolmaғanda қandaı da bir jaңalyғy bar ma? Әlbette, joқ. Valıýtalyқ svoptar - bұl is jүzinde osy zamanғy oramdaғy orta ғasyrlyқ valıýtalar barteriniң, geoқar­jy­lyқ ınnovatsııanyң dөreki tүrinen basқa eshteңe emes.

        Bұl daýanyң қarapaıym tilge aýdarmasy bylaı bolyp shyғady: "Biz bұl derttiң tereңde jatқan mәnin bilmeımiz, biraқ ta sizge ýaқytsha aýrýdy sezinbeý tә­silin ұsynamyz". Bұl jergilikti қarjy­lyқ anestezııa daғdarystyң keıbir ezgisin jeңildetip, bizdi eski jүıeniң soңyna қa­raıғy jolda ýaқytsha tynyshtandyrady. Alaıda, bұl jүıeniң genetıkasyn eshқan­daı da өzgertpeıdi jәne onyң gendik kodyna eshқandaı jaңalyқ engizbeıdi. Jәne eski әlemdik valıýta jүıesiniң kүıreýi jaғdaıynda өziniң aýrýdy sezdirmeý tıimdiligin tez joғaltady.

ҮShІNShІ JOL:

"Dollar ıdeıalarynyң өңin aınaldyrý"

        Bұl jol bәzbir ұlttyқ valıýtalardyң birin өңirlik, kontınenttik nemese әlemdik rezervtik valıýtaғa aınaldyrýda bolyp otyr.

Bүginde әlemniң birқatar elderiniң jetekshileri osyndaı nıetteri týraly mә­limdeýde. ıAғnı is jүzinde "dollar ıdeıa­syn", biraқ ta өz ұlttyқ valıýtasynyң "kos­tıýmimen" қaıtalap iske asyrý týraly mәlimdeýde. Basқasha aıtқanda, өzine jәne өziniң ұlttyқ valıýtasyna ұltүstilik valıýtanyң shamasy jetpes taңғajaıyp mıssııasyn jәne onyң қaıғyly jolyn taңғajaıyptyқpen қaıtalaýdy jүkteýde.

"Dollar ıdeıalarynyң өңin" jergilikti kıimmen өңirlik, kontınenttik nemese jaһandyқ deңgeıde aınaldyrý da apatқa ұryndyrady jәne bұl ıdeıany ұsynýshy eldiң ғana emes, sonymen birge bұl valıýta pýlyna kirgen elderdiң de ұlttyқ eko­nomıkalaryn kүıretýi mүmkin. "Dollar ıdeıasyn" kөshiretin mұndaı "daғdarystan shyғý" daýasynyң қorytyndysyn eseptep shyғý қıyn emes - sol daғdarys, biraқ endi jaңa құrylғan valıýtalyқ birlestik (odaқ) sheңberindegi daғdarys bolmaқ.

        EýrAzEҚ nemese ShYҰ-da bizdiң birimizdiң ұlttyқ valıýtamyz negizindegi memleketaralyқ ұltүstilik қatynastardy құrғan jaғdaıda biz elderdiң biriniң ұlt­tyқ aқshasyn әlemdik valıýta rөlinde paı­dalaný sebebine baılanysty týynda­ғan jaһandyқ daғdarys shemasyn қaıta­laı­tynymyz sөzsiz. Bұғan қosa osy rette өңirlik қaıshylyқtardy bәzbireýdiң ұlt­tyқ valıýtasyn ұltүstilik valıýta retinde paıdalaný arқyly sheshýdiң mүmkin emes­tigi sekildi өzimizdiң өңirlik daғdarysy­myz­dy týғyzamyz. ıAғnı, jaһandyқ daғ­da­rystan ishinara bolsa da shyғýғa қol jetkizip қoımaımyz, қaıta ony keңeıte tүsemiz. Mұnyң өzi bizdi 2-Joldyң jara­қatty izine, nemese 1-Joldyң қaıғyly қorytyndysyna aparatyny sөzsiz.

       "Dollar ıdeıalarynyң" mұndaı өңin aınaldyrý әlemdik қarjy jүıesiniң tereңde jatқan aқaýly gendik kodyn joıa ala ma? Әrıne, joқ. Kerisinshe, ol osynaý eski gendik kodty өңirlik, kontınenttik jәne әlemdik aýқymdaғy jaңa valıýta-қarjy tetigine salyp, ony jergilikti valıýtalyқ "kostıýmdegi" markamen kө­beıte tүsedi.

TӨRTІNShІ JOL:

"Ұltүstilik emıtent"

        Jaңa ұltүstilik valıýtany қandaı da bir ұltүstilik emıtenttiң kүshimen emıs­sııalaý ıdeıasynyң jaқtastary birtindep kөbeıip keledi. Onyң bastamashylary­nyң kөp bөligi қandaı da bir sıntetı­kalyқ valıýtanyң ғana nemese қazirgi bar valıýtalardyң қorjynynan құrylғan SDR ­­­­- HVҚ-nyң қaryz alýdyң arnaýly құқyғy tұrpatty esep aıyrysý-tөlem birliginiң әrқıly nұsқalaryn aıtyp otyrsa da solaı bolyp tұr. Soғan tıisinshe SDR қorjynynyң kez kelgen ara­lastyrylýy ­- bұl daғdarystan "shy­ғýdyң" is jүzinde eshқandaı da naқty shyғý bolyp tabylmaıtyn aқaýly joly.

Bұl jaғdaıda biz bұrynғy birden-bir әlemdik valıýtanyң aldyn ala aқaýly emıtentiniң ornyna bұrynғyғa қaraғanda aқaýlyғy kem emes әlemdik valıýtanyң "jaңa" toptyқ emıtentin alamyz. Bұl әlem­dik rezervtik valıýta (SDR) da onyң қorjynyn құraıtyn (eger bәzbireýlerge altyndy қosý mүmkin bolsa, sodan basқa­lary) barlyқ valıýtalar sekildi құndy ıllıýzııalyқ baғalaýdyң құraly bolyp қalady.

       Aқaýly jәne dimkәs ұltүstilik emı­tentin құrýdyң mұndaı daýasy eski valıý­ta jүıesiniң bәzbir týabitti genetıkalyқ aқaýyn joıa ala ma? Onyң tereңde jatқan gendik kody osyndaı jolmen өzgere me? Eger әңgime SDR tұrpatty құraldar týraly bolyp otyrsa, onda joқ ekendigi әbden aıқyn. Bүginde bұl jolda keıbir salamatty ıdeıalar bar bolsa da solaı bolyp tabylady. Solardyң biri ­- SDR-dyң tөrt valıýta қorjynyn oғan қosym­sha, mәselen, ıýandi, rýbldi jәne altyndy қosý jolymen modıfıkatsııalaý.

SDR-dyң mұndaı modıfıkatsııalanғan қorjynynda endigi jerde jaңa sapadaғy valıýtanyң ­- taýarlar men қyzmetterdiң shynaıy құnynyң naқty өlshegishiniң alғashқy өskinderi paıda bolýy mүmkin. Al onyң өzi әlemniң jaһandyқ daғdarys­tan shyғýy үshin alғashқy naқty "kөpir" құrylysy bastaýynyң ataýly elementi bola alar edi.

     Osynaý tөrtinshi joldyң basқa nұs­қa­lary da bar. Mәselen, Latyn Amerı­ka­sy elderinde ALBA toby әzirlegen solardyң biri iske asyrý kezeңinde tұr. Osynaý bes eldiң aıryқsha ұltүstilik emıssııa ortalyғy emıtetteıtin jaңa ұltүstilik elektrondyқ esep aıyrysý-tөlemniң "sýkre" birligin 2010 jyldan bastap aınalymғa engizý josparlanyp otyr. Parsy shyғanaғy elderiniң toby әzirlegen osyndaı basқa bir nұsқa 2011 jyly iske қosylady dep mәlimdengen.

     Jaңa salamatty ұltүstilik emıtent құra bastaýdyң mezgili jetken taғy bir pers­pektıvaly өңir bar. Bұl - Shanhaı yntymaқtastyқ ұıymynyң elderi. Bizdiң elderimizdiң ұltүstilik daғdarystan shyғýyn bizdiң bәrimiz үshin biryңғaı elektrondyқ esep aıyrysý birliginiң ұltүstilik emıssııalyқ ortalyғyn құrý jolymen ғana naқty bastaýғa bolady. Men mұny ShYҰ boıynsha әriptesterime ұsyndym. Mұndaı ұltүstilik elektrondyқ esep aıyrysý-tөlem birligi қalyptasқan valıýtalyқ jүıelerdi өzgertpeıdi, қaıta tolyқtyra otyryp ұzaқ merzimdi ınfra­құrylymdyқ ınvestıtsııalaýdy da, aғym­daғy tranzaktsııalardy da jүrgizýge mүm­kindik beredi. Ol ShYҰ-nyң barlyқ elderiniң jәne tұtastaı Eýrazııanyң ұzaқ merzimdi ұlttyқ, өңirlik jәne jaһandyқ mүddelerine emıtatsııalanýy tıis.

     Jaңa ұltүstilik emıtentti құrý үshin taғy bir өңir, naқtylap aıtsaқ kontınent - bұl әrıne, Azııa. Nobel syılyғynyң laýreaty Djozef Stıglıts Bangkoktaғy, ESKATO ғımaratyndaғy kөpshilikke arnalғan jýyrdaғy lektsııasynda Azııa elderin jaңa ұltүstilik bүkilәlemdik rezerv jүıesin құrýғa shaқyrdy jәne bұl үderisti is jүzinde bastaýdyң orny retinde tikeleı Azııany kөrsetti.

Bұl ıdeıaғa, mәselen, AӨSShK - Azııa­daғy өzara yқpaldastyқ jәne senim sharalary jөnindegi Keңestiң kүshimen aıtýly қoldaý bildirýge bolady. Osy ұıymғa kiretin Azııanyң jetekshi 20 eli, Azııanyң үlken jıyrmalyғynyң, A-20-nyң taıaýdaғy sammıtinde-aқ Azııanyң ұltүstilik elektrondyқ eseptesý birligin әzirleý jөnindegi jұmys tobyn құrý týraly sheshim қabyldaı alar edi. Bұl әlemdik ekonomıkanyң salamattyқ bөlikterin damytýdyң zaңdy үderisi retinde A-20 elderiniң өңirlik valıýtalyқ-esep aıyrysý birlikterin (ekıý, eýro, akıý, dınar, sýkre, afro) құrýdyң birtұtas әlemdik trend arnasyndaғy absolıýttik tabıғı қadamy bolar edi.

     Salamatty ұltүstilik emıtent құrýdyң mұndaı 4-Joldyң қorytyndysyn boljaý қıyn emes. Osy arealdardyң әrқaısy­syn­da өzderiniң ұltүstilik elektrondyқ esep aıyrysý-tөlem birligi әzirlenýde. Jәne aınalymғa өzderiniң ұltүstilik esep aıyrysý-tөlem odaқtarynyң kүshterimen engizilýde. Osylaısha, bұl өңirler ıllıý­zııalyқ tұrғyda emes, birtindep jәne қa­dam-қadammen jaһandyқ daғdarys aıma­ғynan shyғarylýda. Odan әri қaraı өz қa­damdaryn basқa ұltүstilik valıýta­lardyң emıssııalyқ ortalyқtarmen үılestire oty­ryp, өziniң aıryқsha bүkilәlemdik emıssııalyқ ortalyғy bar birtұtas әlem­dik valıýtany әzirleýge joldar izdestirýde.

Mұndaı ұltүstilik bүkilәlemdik emı­tent құrýdyң өzekti қajettiligin jýyrda eң bedeldi ұltүstilik organ - BҰҰ-nyң saý­da jәne damý jөnindegi konferen­tsııa­sy (UNCTAD) da қýattady. Osy baıanda­ma­da jүıe valıýtalar men kapıtaldarғa қatysty jaһandyқ ekonomıkany tıimsiz basқarғany jәne қarjylyқ jәne ekono­mıkalyқ daғdarystardyң basty sebebi bolyp tabylatyny týraly қorytyndy ja­saldy. Sondyқtan da jaһandyқ rezerv­tik valıýtanyң қazirgi bar jүıesi toly­ғynan қaıta қaralýy tıis. UNCTAD-tyң bұl baıandamasy - eң bedeldi bүkil­әlemdik ınstıtýttardyң biriniң 4-Jol boıynsha alғashқy aıtýly қadamy.

       Mұndaı 4-Jol ýaқyt өte kele bizge jaңa әlemdik valıýta jәne ony paıda­lanýshylardyң ұltүstilik pýlynyң қataң baқylaýymen әreket etetin jaңa tұrpatty emıssııalyқ ortalyқ құrýғa shyғýdyң perspektıvaly jolyn beretini anyқ. Bұl әlemdegi jaһandyқ daғdarystardyң jıiligin kүrt tөmendetetini, al ýaқyt өte kele olarғa mүlde ұrynbaý mүmkindigin beretini aıdan anyқ.

Құқyқtyқ, қarjylyқ, ұıymdyқ jәne tehnıkalyқ mәseleler men mұndaı ұlt­үstilik elektrondyқ esep aıyrysý birlik­terin endirý shyғyndary bizdiң elderimiz jaһandyқ daғdarystan "bir-birlep" jәne "eski әdispen" jalғan da ıllıýzııalyқ құtylý jaғdaıynda shegýi mүmkin қarjy-ekonomıkalyқ, saıası jәne geosaıası zardaptarmen salystyrýғa kelmeıdi.

     BESІNShІ JOL:

"Jaңa sanattyң valıýtasy"

         Bұl jol қaғıdattyқ tұrғyda jaңa sanattaғy ұltүstilik esep aıyrysý-tөlem biriligin (sodan keıin valıýtany da) әzirleý jәne aınalymғa endirý jөnindegi jaқyn nıettes elder tobynyң kүsh-jigerin biriktirýden tұrady.

Bұl joldyң tүbegeıli jaңalyғy құn­dy ıllıýzııalyқ baғalaýdyң eski valıý­ta­lyқ birliginen taýarlar men қyzmetterdiң shynaıy құndylyғyn naқty baғalaýdyң jaңa құraldaryna sanaly da maқsat­ker­likpen kөshýde bolyp otyr.

Eski valıýtalardyң ornyn basýғa ke­l­e­tin өңirlik jәne әlemdik қarjy құral­dary­nyң jaңa sanatynyң әldeқaıda keң anyқtamasy mynadaı jeti өlshemdi қamtıdy:

         Birinshiden, bұl - eski, zaңғa deıingi neme­se tipti zaңsyz әlemdik rezervtik valıýtaғa қaraғanda jaңa zaңdy әlemdik valıýta bolady.

          Ekinshiden, bұl - bir eldiң қarjy ortalyғy adamdardyң shaғyn tobynyң mүddesi үshin emıtatsııalaıtyn eski tota­lı­tarlyқ valıýtaғa қaraғanda bүkil adam­zattyң mүddesi үshin jaңa demokratııalyқ emıssııalyқ ortalyқ emıtatsııalaıtyn jaңa demokratııalyқ valıýta bolady.

          Үshinshiden, bұl - jalғan құndy eski ıllıýzııalyқ baғalaýғa қaraғanda shynaıy құndy naқty өlsheýdiң құraly.

         Tөrtinshiden, bұl ­- baқylaýsyz қor­lanýdyң eski құraldaryna қaraғanda paı­da өndirisin baқylaýdyң jaңa қarjylyқ құraly.

         Besinshiden, bұl - өzimshildikke, dүnıeқorlyққa jәne ashkөzdikke қyzmet etetin bәsekelestik pen paıda tabýdyң emes, elderdiң, halyқtardyң, әlem men adamzattyң birtұtas ұzaқ merzimdi damý maқsattaryna қyzmet etetin bәsekelestik pen paıda tabýdyң tұtas, mүddeles, jaңa қarjylyқ құraly.

    Altynshydan, bұl - barlyқ arқaýlyқ dәstүrli құndylyқtardy қıratatyn құn­dylyқtardan tys bәsekelestik pen paıda tabý emes, elderdiң, halyқtardyң, әlem men adamzattyң damýynyң ortaқ құndy­lyқ­taryn nyғaıta tүsetin maқsatқa ba­ғyt­talғan bәsekelestik pen paıda tabýdyң jaңa қarjylyқ құraly.

            Jetinshiden, bұl - mәn-maғynasyz dүnıe jııýshylyқ pen tұtynýshylyқtyң eskirgen құraldaryna қarsy tұratyn, el­der men halyқtardyң, әlem men adamzat­tyң damýynyң asқaқ mұrattaryna toly paıymdalғan paıda tabýdyң, bәseke­lestik pen damýdyң jaңa қarjylyқ құraly.

         Қaғıdatty tүrde osyndaı jaңa sapaғa ıe valıýtany oılastyrý men engizý adam­zatty jaһandyқ daғdarystan kepildi tүrde alyp shyғýdyң aıқyn da senimdi joly bolyp tabylatyndyғy talas týdyrmasa kerek. Mұndaı jol әlemdik valıýta-қarjy jүıesiniң gendik kodynyң өzin tүbegeıli tүrde өzgertedi әri osy daғdarystyң tereң sebep-saldarlaryn joıýғa kepildik beredi.

Jaңa tұrpatty valıýtany oılastyrý men engizý kezegi jetken, naқty jүzege asy­rýғa bolatyn әri pragmatıkalyқ min­det. Adamzat mұnan da kүrdeli mindetterdi tabysty sheshken bolatyn. Әýel basta osy jaңa valıýtany bolashaқta қoldanýshy­lar­dyң nıeti men erik-jigeri jetip jatyr. Sondaı-aқ osy nıet pen erik-jigerdi bұl mindetti қadam-қadamymen, is jүzinde iske asyrýdy bastaıtyn birtұtas ұıymғa resimdeý қajet. Әlem elderi BҰҰ aıasynda UNCTAD-tyң taıaýdaғy baıandamasy negi­zinde қazirdiң өzinde bұl baғytta alғashқy қadamdy jasaýғa mүmkindik alyp otyr.

                 Әlemdik progress tosyndyғy

       Osy zamanғy ınnovatıkaғa bajaılap, jүıeli tүrde қaraý ınnovatsııanyң қazir­she jұrt onsha ajyrata қoımaıtyn tүbirli үsh tobyn kөrýge mүmkindik beredi. Bұl, birinshiden, elder men әlemniң damýynyң, tehnologııalyқ jөn-josyғynyң negizine alynғan tehnıkalyқ-tehnologııalyқ ınnovatsııalar. Bұl, ekinshiden, ilgeri da­mýy elder men әlemniң valıýta-қarjylyқ jөn-josyғynyң almasýyn aıқyndaıtyn valıýta-қarjylyқ ınnovatsııalar. Bұl, үshinshiden, elder men әlemniң әleýmet­tik-saıası jөn-josyғynyң almasýynyң negizine alynғan әleýmettik-saıası ınnovatsııalar.

Innovatsııalardyң osy үsh "қabat­taryn" naқpa-naқ aıyryp alý jaһandyқ daғdarystyң mәni men odan shyғýdyң joldaryn aıқyndaý үshin өte maңyzdy. Өıtkeni, onyң mәni әrbir el men tұtas әlemniң tehnologııalyқ, valıýta-қarjy jәne әleýmettik-saıası jөn-josyқtary­nyң damýynyң қarқyny men deңgeıi ara­syndaғy sheshilmeıtin қarama-қaıshy­lyқ­tardyң tүıinderin tarқatýғa tireledi. Nemese, basқasha sөzben aıtқanda, әlem­dik tehnıka-tehnologııalyқ қarjylyқ jәne әleýmettik-saıası ınnovatsııalardyң engizilý қarқyny arasyndaғy aıқyn kөri­netin әri baıaғyda-aқ pisip-jetilgen қa­rama-қaıshylyқtardyң tүıinine tireledi.

         Jaһandyқ daғdarystyң bizge aıқyn kөrsetip otyrғanyndaı, tehnıka-tehnolo­gııalyқ jөn-josyқ bүgingi taңda el men әlemniң өrkendeýi үshin negizgi nәrse emes. Қaıta jaһandyқ daғdarystyң basty kөzi men tүıindi sebebi dәl osy tehnıkasy men tehnologııasy joғary damyғan elder bolyp shyқty. Anyғyraқ aıtқanda, ol elderdiң өzi emes, sol elderdiң valıýta-қar­jylyқ jәne әleýmettik-saıası ınno­vatsııalardy engizýdiң қarқynyn tehno­lo­gııalyқ ınnovatsııalar deңgeıine jetkizýge құlyқsyzdyғy nemese sony jasaı almaýy.

Mәsele әlemdik әleýmettik-saıası jөn-josyқtyң өzegi қazirgi taңda, joғaryda aıtқanymyzdaı, әldeқashan tozyғy jetken valıýta deңgeıi bolyp tabylatyn әlemdik valıýta-қarjylyқ jөn-josyққa basy ashyқ tүrde negizdelip otyrғan­dy­ғynda. Mine, jarty ғasyrdaı ýaқyttan beri ınnovatsııa kөrmegen әleýmettik-saıası jөn-josyқtyң valıýta-қarjylyқ өzegi talaıdan қatyp-semip tұr, irgesi seti­nep, jaһandyқ daғdarys barysynda kүırep jatyr. Odan shyғý үshin biz osy өzekti tүbegeıli tүrde saýyқtyryp, ja­ңar­týғa tıispiz. ıAғnı, ony bүkil adam­zattyң mүddesi үshin tүbegeıli jәne tereң ınnovatsııalarғa ashyp, jaıyp tastaýy­myz kerek. Daғdarystan shyғýdyң basқa joly tipti joқ.

Mұny tүbegeıli tүrde, tez әri jedel at­қarýғa bizge kim jәne ne kedergi kel­tire­di? Әlemdik қarjylyқ ınnovatsııalardy engizý jolyndaғy basty kedergi - әlem­dik valıýta-қarjylyқ jүıeniң өzi jәne sol jүıemen baılanysty, әldeқashan eskirgen құraldarғa tastaı jabysyp otyr­ғan әlemdik elıtalar. Ony demo­kratııalyқ, ıaғnı ony paıdalanýshy­lar­dyң basym kөpshiliginiң mүddesi үshin bas­қarýғa kөnetin dep sanaýғa bola ma? Bola қoımas. Eger ol demokratııalyқ bolmasa, paıdalanýshylardyң basym kөpshiliginiң baқylaýynan tys is-әreketter etse, solaı ekeni қazirdiң өzinde anyқ, onyң tabıғaty totalıtarlyқ bolғany ғoı? Olaı bolsa, әlemdik demokratııanyң aldyңғy қatarly jasaғy osyғan deıin mұnshama basy ashyқ әri қaғıdatty қarama-қaıshylyқtardy baıқamaғanymen қoımaı, өzi de sonyң alғashқy құrylysshysy men қorғaý­shysyna aınalғany қalaı?

Sonda ғasyrlar boıy saıası demo­kratııa jolynda kүrese jүrip adamzat demokratııanyң kishigirim belgileriniң өzi­nen atymen ada әlemdik totalıtarlyқ va­lıý­ta-қarjylyқ jүıeniң қalaı jasalғa­nyn da baıқamaғan bolyp shyғady. Mine, mұnyң өzi әlemdik progrestiң adam aıtsa nanғysyz әri dramaғa toly tosyndyғy jәne jaһandyқ daғdarystyң bizge berer basty қatal taғylymy. Әlemniң elderi men halyқtary jaңa, shynaıy demokra­tııa­lyқ әlemdik valıýta-қarjy jүıesin jasamaıynsha, bұl paradoks bizdi pro­gress jolynan syrtқa қaraı ұdaıy sүıreı beretin bolady.

         Shynaıy demokratııa men erkindiktiң өlshemderi

      Jaһandyқ daғdarys - jaһandyқ mәse­leler қordalanatyn jәne daғdarys­tan shyғý joldaryn izdeıtin kez ғana emes. Bұl әri әlem men adamzattyң bola­shaққa baratyn jolyn jaһandyқ aýқymda taңdaýdyң da ýaқyty. Eң aldymen, bұl әlemdik valıýta-қarjy jәne әleýmettik-saıası jөn-josyқty taңdaýdyң, jeke tұlғanyң, halyқtyң, eldiң, adamzattyң jәne tұtastaı әlemniң damý құraldary­nyң tүrleri men sapasyn taңdaýdyң biregeı ýaқyty.

       Қazirgi taңda әlemde adamzattyң ja­һan­dyқ daғdarystan shyғýynyң joғaryda keltirilgen kem қoıғanda bes joly aıқyn kөrinip үlgerdi. Daғdarys әr halyқ pen әr elge өziniң tөl bolashaғyn taңdaýғa sırek mүmkindik berip otyr. Bұl taңdaý bүgingi taңda ınnovatsııalardy elder men әlemniң valıýta-қarjylyқ jүıesi әreket etetin tүrleri men tұrpattaryn taңdaýғa tireledi, mұnyң өzi adam, otbasy, halyқ, el, әlem jәne bүkil adamzat өmir sүrýdi қalaıtyn әleýmettik-saıası jәne tehnıka-tehnologııalyқ jөn-josyқtyң arқaýlyқ өzegi bolyp tabylady.

      Jaһandyқ daғdarys bizge әr el үshin jәne tұtastaı alғanda bүkil әlem үshin naғyz demokratııa sәtiniң biregeı mүm­kin­digin berip otyr. Әrbir el men әrbir ha­lyқ өziniң bolashaғyn taңdaýdyң naғyz demokratııalyқ jәne erkin taңdaýdyң tarıhı қadamyn jasaýdyң naқty mүmkin­digine ıe bolyp tұr. Өziniң daғdarystan shyғýynyң nұsқasyn tek halyқ қana taңdaı alady jәne solaı etýge tıis. Bүkilhalyқtyқ taңdaýdyң demokratııalyқ aktinen (mysaly, referendým jolymen) keıin ғana el basshylyғy is-әreketke kө­shý құқyna ıe bolady. Al el elıtasy ha­lyқ belgilegen sol baғytpen alғa jүrýdiң әdis-tәsilderin oılastyrý құқyna ıe bolady.

Bұl oraıda taңdaýdyң naқty erkindigi bүkilhalyқtyқ daýys berý tizimine daғdarystan shyғýdyң joғaryda aıtylғan barlyқ, kem degende bes jolyn tүgel engizýmen kepildendiriledi. Naқty bostandyқ pen halyқtyң өz bolashaғyn taңdaýdaғy shynaıy demokratııanyң osynaý eki қarapaıym өlshemi halyқ pen eldiң jıyrma birinshi ғasyrdyң қater­lerine қarsy tұra alý қabiletiniң shama-sharқy men deңgeıin naқty is jүzinde baғalaýғa mүmkindik beredi. Tүptep kel­gen­de, bұl taңdaý dәl Besinshi joldy taңdaý bolyp shyғady dep senemin jәne solaı bolatynyna kүmәndanbaımyn.

            («Egemen Қazaқstan».  Қyrkүıektiң  23-i)