Bes júz teńgeden bastalǵan bıznes... - óńirlik baspasózge sholý

...Jaryq kórgenine 90 jylǵa jýyqtaǵan oblystyq «Syr boıy» gazeti óńirdiń shejiresi ispettes. Shilde aıynyń alǵashqy kúnderi jaryq kórgen basylymnyń qamtyǵan taqyryptary da sanalýan. Jýrnalıstiń Bódene baqqan Bektaev  atty maqalasynda memleketten shaǵyn nesıe alyp sharýasyn dóńgelete bilgen jan týraly bir úzik syr shertedi.

...Áreket bar jerde, bereket qashyq emes. Qashannan da solaı. Degende, naryqtyq qatynas barysynda kúnbe-kún izdenip, eseli eńbek etpeı tabysqa jete almasyń anyq. Baıqaı bilgenge, rasynda, qazir de jumystyń kózi kóp, beınet ete júrip, dáýletin arttyrýdyń joly da san taraý. Tek, shydamdylyqpen erinbeı jumys isteı bilgenniń, birge birdi jańylyspaı qosa alǵannyń bási artyq. Memleket te shaǵyn jáne orta bıznes­pen aınalysqandarǵa qamqorlyq jasap, sanany damytýǵa múddelilik tanytyp otyr. Osyndaı qoldaýdyń arqasynda óz jolyn jańylyspaı tapqandardyń biri - jańaqorǵandyq Qýanysh Bektaev esimdi azamat. Iá, keıipkerimiz neni kásip etedi, isiniń barysy qalaı?

- Ekologııalyq jaǵdaılardyń áseriniń saldary bolar, aramyzda túrli naýqasqa shaldyǵýshylar qatary azaımaı otyr. Atalarymyz buryn atyn estimegen qant dıabeti, asqazan, ishek aýrýlarynyń qaýipti keseline ushyraýshylar ókinishke qaraı aramyzda kezigip jatady. Medıtsınalyq dárilerdiń moldyǵy óz aldyna, al joǵaryda atalǵan keselderge kádimgi bódeneniń jumyrtqasy myń da bir em, - deıdi jańa kásip ıesi.

Pikirlesý barysynda bilgenmiz, bul qustyń oımaqtaı ǵana jumyrtqasy egde kisilerdiń qan qysymyn qalypty ustaýyna paıdaly kórinedi. Jýyrda demikpesi bar bir azamat ta ony emdik maqsatta paıdalanyp, saýyǵypty. Onyń bódene ósirip, jumyrtqasyn óndirgen Qýanyshqa alǵysy sheksiz.

Ázirge Bektaevtyń baǵymynda júzge tarta bódene bar, aldaǵy kúnderi qus sanyn úsh esege arttyrýdy kózdep otyr.

Qýanyshtyń bir qýanyshy - ýaqyt ótken saıyn tutynýshy sany artyp keledi. Tipti Jańaqorǵan túgili alys aýyldardan, kórshi aýdandardan da arnaıy at basyn buryp, bódenesiniń jumyrtqasyna qolqa salýshylar qatary kóbeıe túskendeı. Bódeneni alǵash qolǵa úıretip, qus sharýashylyǵynyń qataryna alǵash qosqan Japon memleketi eken. Alys aral turǵyndary onyń jumyrtqasyn taǵam mázirine qosyp, rahatyn kórip júrgenine de biraz ǵasyr bolypty. Olar onyń eti men jumyrtqasyn halyq medıtsınasynda qoldanady. Belogy mol osy bódene jumyrtqasy mektep oqýshysynyń tańerteńgi as mázirine de kirgizilgen. Bódeneniń eti men jumyrtqasyn daıyndaý - barynsha qarqyndy damyǵan salanyń biri. Onda jylyna 19 mıllıardqa jýyq bódene jumyrtqasy óndiriledi. Qaı sharýasyn da esepshotqa qaǵyp, paıdasy men zııanyn tez aıyratyn elde bul baǵytta arnaıy baǵdarlama jasalynǵan. Arnaıy ǵylymı-zertteý ortalyqtary jumys isteıdi. Osy oraıda, jańaqorǵandyq kásipker Qýanysh Bektaevtyń bódene sharýashylyǵyn qolǵa alýy quptarlyq is. Talapty jigitke árdaıym sáttilik serik bolsyn delik.

Qazalylyq kásipkerdiń "Bıznestiń jol kartasy - 2020" baǵdarlamasy aıasynda memleketten qarjy alyp sharýasyn jolǵa qoıa alǵany týraly jýrnalıst shaǵyn maqalada aıtyp ótken. Maqalanyń aty «Nesıe alyp, nesibesin kóbeıtti».

...Osydan bir jyl buryn Qazaly aýdanynyń turǵyny, zeınetker K.Amanov memlekettik qoldaý aıasynda qurylys materıaldaryn shyǵaratyn shaǵyn zaýyt ashty. Óziniń kásipkerlik qyzmetin keńeıtý maqsatynda "Damý" qorynyń 50 paıyz kepildendirýimen "Bank Tsentr Kredıt" AQ-dan nesıe rásimdegen. Bank qarajat gazbeton bloktaryn óndirýge arnalǵan jańa qural-jabdyqtar satyp alýǵa jumsaldy. Qazirgi tańda shaǵyn tsehtyń óndiristik qýattylyǵy jylyna 250 myń dana gazbeton shyǵarýǵa jetkilikti.

Kásipker K.Amanov: "Bizdiń kompanııa Qazaly aýdanynda alǵash bolyp gazbeton óndirisin qolǵa aldy. Osy ýaqytqa deıin muny tek iri kásiporyndar atqarsa, qazirgi kezde jańa zamandyq shaǵyn zaýyttar satyp alyp, kishigirim óndiris ornyn ashýǵa bolady. Men osy múmkindikti jiberip almaı, qajetti barlyq qural-jabdyqtardy nesıege alyp, búginde qurylys kompanııalary men aýdan turǵyndary arasynda úlken suranysqa ıe, ári myqty, ári únemdi gazbeton materıalyn shyǵarýdy jolǵa qoıdym", - deıdi. Aıta keteıik, jeke kásipker bıznespen aınalysýdy zeınetke shyqqan soń qolǵa alǵan. Qyryqjyldyq tájirıbesi bar ınjener óziniń bilimin qurylys buıymdaryn shyǵarý óndirisine jumsap, kásipkerlikti óristetip keledi.

"Bıznestiń jol kartasy - 2020" bıznesti qoldaý men damytýdyń biryńǵaı baǵdarlamasy aıasynda K.Amanov nesıe alyp, bir jyldyń ishinde óz josparyn sátti júzege asyrdy. Jańa óndiriste 7 jumys orny ashylyp, oǵan jergilikti turǵyndar tartyldy.

Oblystyq máslıhattyń hatshysy Naýryzbaı Baıqadamovtyń sońǵy ýaqyttary qoǵamda bolyp jatqan túrli oqıǵalarǵa baılanysty halyq pen bılik arasynda ózara senim men sabyr kerektigin aıtyp  «Eldigimiz úshin sabyr saqtaıyq» atty maqalasynda ózindik baılamdar jasaıdy.

...Qaı kezde bolsa da jańa­shyldyq pen etimiz úırengen eskiliktiń taıtalasta júretini ómir zańy. Qoǵamdabolyp jatqan jaǵdaılardy jan-jaqty túsinýden góri bar kináni bas-kózsiz ózgeristerge jaba salý árqashanda kezdesip turady.

Qalamyzda ótken jerge qatysty kózqarasty, pikirdi ortaǵa salý úshin jınalǵan qaýymnyń is-áreketin osy maǵynada túsinemin.

Qazaq úshin jer óte ótkir ta­qyryp. Konstıtýtsııanyń ózi «Baıyrǵy Qazaq jerinde ....», dep bastalady. Astymdaǵy atym­­­dy alsań da, jerde haqyń bolmasyn dep tárbıelengen Uly Dalanyń urpaǵymyz. Jı­­nal­ǵan adamdardyń keıbir usy­­nystary osybaǵytta boldy.

«Zań qabyldarda nege ha­lyqpen keńespedi? Nege jer­di saýdaǵa salýǵa májbúr bol­dyq? Osyndaı áreketke barmaı-aq kún kórip jatyrmyz ǵoı... Jerdi jalǵa alatyn sheteldikterge kvota bola ma? Keıin olardy elden shyǵara almaı qalmaımyz ba? Qytaı qaptamaı ma? Ádildik,teńdik kerek» degen sıpattaǵy qoıylǵansuraqtar. Qoıylǵan suraqtardyń jaýaptaryna eshkim qulaq aspaıdy. Tyńdaýǵa tózim, sabyrlylyq jetpeı jatty. Jınalǵandar bir-birin túsinbeı álek.

Halqymyzdyń zańǵar jazýshysy, aýzy dýaly qaı­ratkerimiz Ábish Kekilbaıuly «Búgingi otanshyldyq - tózim, búgingi erlik - sabyr, búgingi eldik - tynyshtyq», - dep jazǵan eken. Qazaqtyń ata-baba jerine ıeligi onyń eldigimen kórinis tabady. Shynyna kelsek, kókeıimizdi tesip júrgen ádildik te, teńdik te azat elimiz barda ǵana ornaıdy. Azattyqtyń tiregi birlik pen tynyshtyq. Ony saqtaý úshin júıeli sózge toqtaı biler jurt bolýy tıis. Aqyl aıtqansyp, bilgishsinip, ókpe-nazyn ulttyq múddeden joǵary qoıyp, elge iritki salý sekildi áreketterdi salıqalyqpen baǵamdaı alatyn jurt kerek. Aqyldy sóz aıtqandardyń bárin aqyldy deý, qolyna balta ustaǵannyń bárin usta eken dep oılaýmen birdeı. Aqymaqtyń bergen aqyly qajetsiz nársege uryndyratyny aqyldy adamǵa belgili. Keshegi jınalǵan azamattardyń kóbisi áýelgide el, jer dep sóılese, arty jekesharýasyna aýysty. Ózińdi oılaý durys, degenmen, ózińdi elden joǵary qoıý qısynsyz. Óz pikirińmen úılese qoımaǵan jaǵdaılarǵa bola óz elińdi ózeginen teýip, ushpaqqa jete almasymyz da aıdan anyq. Onyń ústine «olaı bolypty, bylaı bolypty, organdar zańsyz qamaýda» degen ártúrli arandatý aqparattar da taratyldy. Muny halyqty jalǵan jolǵa salý dep qabyldaımyn.

Sonymen qatar, úkimettik mekemeler de jalpy halyq múddesine qatysty qabyldarda jan-jaqty saraptap, elmen oılasyp atqarǵany durys degen keshegi jurttyń pikirin qostaımyn. Ókpe-renish, kóńildegi kirbiń birtindep ashý-yzaǵa aınalady. Osy jerde Muhtar Áýezovtiń «Halyq soıyl soǵysqanda birge bolady, bóliske kelgende qum asaıdy» degen sózi esime túsip otyr. Oılanbaı qabyldanǵan sheshim úshin qarsylyq bildirýge jurt birigemin dese oǵan saıası uıymnyń, oppozıtsııanyń qajeti joq ekenin kórdik. «Ashý tasysa, aqyl tógiler» degen sóz osydan shyqqan bolar.

Al aqyldy ashýǵa jeńdir­gennen shańyraq shaıqalsa, keler urpaq aldynda bılik te, halyq ta aıyqpas aıypty bolady.

Elbasy N.Á.Nazarbaev árbir másele jóninde túsin­dirý jetpeı jatqanyn beker aıtyp júrgen joq. Zańnyń iske asýyna qajetti normatıvtik qujattardy daıyndaý barysynda elden túsken barlyq usynystardy zerdeleı otyryp, eskerýimiz kerek. Árbir is-qımylymyzdyń quqyqtyq jaýapkershiligin naqtylaý qajet. Halyq «búgingi bıliktiń sheshimine birshama ýaqyttan keıingi bılik ókilderi kepildik bere ala ma?» degen suraqtardyń jaýabynyń naqty bolǵanyn suraýda. Eger qajetbolsa, zańnyń kúshine ený ýaqytyn ózgertý týraly usynysty eskerý kerek shyǵar. Bári ýaqyt enshisinde. Ol úshin sary altyndaı sabyr, senim kerek. Halyq pen bılik arasyndaǵy ózara senim ǵana turaqtylyqtyń kepili.

Gazet tilshisi óńirge belgili kásipkermen suhbat quryp bıznestiń ósip-ónýiniń syrlaryn ashýǵa tyrysady. Syr-suhbatqa «Bes júz teńgeden bastalǵan bıznes» dep sátti taqyryp qoıa bilgen.
...Syr óńirinde «Akvalaın» taza sýyn shyǵaryp, halyqqa usynǵan isker azamat, qalalyq máslıhat depýtaty Ǵalymbek Jaqsylyqov jetistikke qalaı jetti? Tolaǵaı tabysynyń kilti nede? Osy týrasynda keıipkerimizben áńgimelesken bolatynbyz. Kásibin kishkentaı nárseden bastap, búginde elge tanymal iskerge aınalǵan keıipkerimiz áńgime ústinde aǵynan jaryldy.

- Halyqaralyq IKEA kompanııasynyń negizin qalaýshy Ingvar Kamprad jastaıynan sirińke, qaryndash satqan eken. Al, aǵylshyndyq Fulham klýbynyń qojaıyny Shahıd Han ydys jýyp kún kóripti. Qarap otyrsaq, kez-kelgen kásipkerdiń bıznestegi alǵashqy qadamynyń qyzyǵy men shyjyǵy mol bolyp keledi. Siz de bıznesti nólden bastaǵan adamsyz. Osy rette, eń birinshi bıznes josparyńyzdy eske alyp ótesiz be?

- Sózińizdiń jany bar. Kásipti bastaý ońaı, biraq ekiniń biri qolǵa alǵan jumysyn jalǵastyryp kete almaıdy. Alǵashynda kópshilik káýápty súıip jeıdi ǵoı dep óz qolymmen jasap sattym. Syrtkózge ońaı kóringenmen, bul kásiptiń qyr-syry men mashaqaty mol eken. 1999 jyly Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetin bitirip, qolyma dıplom tımesten osy bıznesti bastap kettim. Qalalyq jaǵajaıdan jalǵa jer telimin alyp, jazǵy kafe uıymdastyrdyq. Ózim káýáp daıyndap, pisire almaımyn. Áýeli káýáp ázirleýdiń tásilin biledi-aý degen dosyma qolqa salyp, on keli etimdi marınadtatyp aldym. Ertesine azanda etti jaǵajaıǵa aparyp, betin ashyp qalsam, ıistenip ketipti. Sóıtsem, ol jigittiń ózi de onsha bilmeıdi eken. Sosyn káýáp pisirýdiń has sheberi bolǵan bir kisimen kelisip, aqysyn tólep, úırenip aldym. Sonymen jaz boıy káýáp pisirip sattyq. Paıdaǵa kenele almadyq. Kerisinshe shyǵynǵa battyq.
- Qalaısha?
- Sol jyly jazda kún salqyndaý bolyp, darııaǵa sýǵa túsýge adam az keldi. Jel, jaýyn-shashyn kóp boldy. Biraq biz jazǵy maýsym aıaqtalǵanǵa deıin jumys istedik.
- Bilýimshe, bıznes ashyp, sátsizdikke ushyraý - zańdy qubylys. Eń bastysy, sol sátsizdikterdi jeńe bilýde emes pe?
- Árıne, álemge tanymal Bıll Geıts, Stıv Djobs sekildi mıllıarderlerdiń alǵashqy kásip kózderi sátsiz aıaqtalǵan. Bularmen meniń shaǵyn kásibimdi salystyrýǵa kelmes, desek te túsinik retinde, tájirıbe retinde aıtyp, úlgi alýǵa bolady. Bıll Geıtstiń áriptesi Poll Allenniń: «Qaladaǵy keptelisti joıýǵa septesetin Traf-O-Data qurylǵysyn oılap taptyq. Ol - bizdiń bıznestegi birinshi qadam edi. Biraq qurylǵy nashar boldy. Bul sátsizdik qundy tájirıbe boldy, sebebi ol birneshe jyldan keıin Microsoft kompanııasyn qurýǵa jasalǵan daıyndyq edi», - degeni bar. Sol sekildi «Akvalaın» brendin qalyptastyrýda burynǵy sátsizdikter men tájirıbeler paıdasyn kóp tıgizdi. Men naǵyz kásipker retinde oılanýdy, qıyndyqqtarǵa tótep berýdi úırendim. Mysaly, jaz boıy káýáp pisirip satyp, tabys taba almasam da salym sýǵa ketpedi. Sol jyly kúzde úılenip, otaý qurdym. Artynsha, Qyzyljarmada 14-shi qoǵamdyq kóliktiń sońǵy aıaldamasy mańynan shaǵyn dúken ashtym. Endi jumysqa saq qarap, ári ózime senimdilikti kúsheıttim. Bazardan eń alǵash 500 teńgege qurt, pıknık, albenı, saǵyz sııaqty zattar ákep, dúkenshiktiń bir terezesin ashyp qoıyp sattyq. Kúndiz kishigirim saýdamen, keshke karatemen aınalystym. Dúkende kelinshegim de, inilerim de kezektesip turatyn. Eki-úsh aı ótkende 800 teńgege zat ákep satatyn jaǵdaıǵa jettik. Bara-bara 1000-ǵa kóbeıttik. Yntalana tústik. Alǵash ret kúni 1200 teńgeniń ónimin ótkizgende qýanyshymyzda shek bolmady. Bul biz úshin úlken jetistik bolyp kórindi. Keıin dúkenge zat syımaı ketti.
- Olaı bolsa, «kásipke 500 teńgemen qadam basqanmyn» deýińizge bolady eken ǵoı...
- Iá, solaı desek bolady. Óıtkeni, dúkenniń saýdasy jaqsy júrdi. Bizge ol tarlyq etkesin, úlkeıtýdiń qamyna kiristik. Qurylys materıaldarynyń barlyǵyn birdeı satyp alýǵa qarajat jetpedi, sondyqtan qaryzdanýǵa týra keldi. Qam kirpishti ózim bastym. Arasynda aǵalarym qol ushyn sozdy. On úsh jarym myń kirpish bastyq. Qurylystyń basy-qasynda ákem júrdi. Dúken men shaǵyn kafeni áýpirimdep júrip bitirip, jańa jylǵa qarsy ashtyq. Al bir jyl ótkennen keıin baryp, dúkenniń saýdasy óz arnasyna tústi. Dúkenniń atyn ákem «Tentek» dep qoıdy. Keıin ony budan da úlken etip salý kerek boldy. Sóıtip, 2012 jyly dúkendi buzyp, qaıta turǵyzdyq.
- Búginde «Akvalaın» sýy aımaǵymyzda, ózińiz aıtqandaı, brendke aınalǵany belgili. Jalpy, sýdy súzip, tazartyp satý ıdeıasy qalaı týdy?
- Sý - tirshilik nári. Sýy taza eldiń densaýlyǵy da, tirshiligi mardymdy bolmaq. Bul talaı jyldardan bergi zertteý nátıjesi. «Akvalaın» seriktestiginiń jumysy 2003 jyly bastalǵan edi. Ol kezderi taza sýdyń aǵzamyz úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin bile bermeıtinbiz. Dárigerler bizdiń óńirimizde búırek, baýyr aýrýlarynyń órship turǵandyǵy týraly jıi aıtyp, dabyl qaqty. Men alǵash ret óńirimizdegi aýyzsýdyń tazartylǵannan keıingi óńin kórgenimde kádimgideı tańqaldym. Sol ýaqytta respýblıkamyzda Qyzylorda men Atyraý óńiriniń sý sapasy syn kótermeıtin. Sýdy súzip, tazalap satý týraly alǵash oılaǵanda paıdadan góri halyqtyń densaýlyǵy alańdatty. Óńirimizdegi taza sýǵa degen suranysty alǵashqy bolyp «Akvalaın» qalyptastyrdy desem qatelespeımin.
- Bastapqyda qara sýdan tıyn quraý qıyn bolǵan shyǵar?
- Kásipkerlerden aqyl-keńes suraı barǵanda kóbisi qoldaı qoımady. «Qyzylordada sýdy kim satyp alar deısiń», - dep kásibimniń keleshegine kúmánmen qarady. Endi bireýler: «Sender bara-bara aýa satatyn shyǵarsyńdar», - dep mazaq keleke qyldy. Buǵan meniń taýym shaǵylmady. Óıtkeni, bıznesti bastamas buryn naryqty tyńǵylyqty zerttedim. Óz-ózime senimdilikti arttyrǵannan keıin «ózgelerdiń kúmándi pikiri men úshin shyndyqqa aınalmaýy tıis» degen oı qoryttym.
- Sonda ony qalaı jarnamaladyńyz?
- Bıznesti bastaǵan ýaqytta mekemede tórt qyzmetker jumys istedi. 2005 jyly úlken kólemde bankten nesıe aldym. Ol kezde nesıe alýdyń ózi uzaq ta qıyn jumys edi. Sodan keıin «nesıeni tóleı almaı qalsam qaıtemin?» degen oıdy ózimnen aýlaq ustadym. Abyroısyzdyqqa tap bolmas úshin tynym tappaı eńbek ettim. Ol jyldary «Akvalaın» sýynan qyzylordalyqtar beıhabar. Tek jumys keńsemiz ǵana bar, qalǵany joq desek te bolady. Jıhaz, orgtehnıka degendi oılaǵanmen alýǵa shama joq boldy. Jarnamaǵa da qarajat joq. Sondyqtan, eki tilde qazaqsha-oryssha jarnamalyq mátin jazyp, kserokstan kóbeıtip, adam kóp jınalatyn jerge shyrttaı kıinip baryp, tarattyq. Kún saıyn osylaı taban tozdyrdyq. Jarty jyl ótkende tókken terimiz aqtala bastady. Shyndyǵyna kelsek, alǵashqy eki-úsh nesıeden qutylý úshin jumys istedim. Bıznes tabandylyqty qajet etedi. Kásip bastaǵanda ol birden gúldenip ketpeıdi. Ystyǵy men sýyǵyna shydaý kerek. «Akvalaın» úsh jyl degende aıaqqa turdy.
- Aqshany únemdeý árbir adam, ásirese kásipker úshin qaı kezde de ózekti emes pe? Bul týraly ne aıtasyz?
- Dinde de «Sarań bolma, ysyrap ta etpe!» degen sóz bar. Únemshilmin, biraq shyq bermes shyǵaıbaı emespin. Áleýmettik jobalarǵa, qaıyrymdylyq sharalarǵa ún qosýdy adamdyq boryshym dep sanaımyn. Jalpy, qarajatty ornymen jumsaýǵa jastaıymnan ózimdi baýlyǵanmyn. Mysaly, bıznes bastaǵanǵa 1995-97 jyldar aralyǵynda óńirlik «Temirhan.TV» telearnasynda qylmystyq isterdiń, tártip buzýshylyqtardyń ashylýynyń basy-qasynda júrip, jýrnalıstik reportajdar jasadym. Ol kezde stýdentpin. Keıde ýnıversıtetten kesh shyqqanda qala ortasynan Qyzyljarmaǵa jaıaý tartatynmyn. Jolaqy 15 teńge sol ýaqytta, qaltada ol da bolmaıtyn. «Bir aıda bir ózime qansha shyǵyn ketedi eken, sosyn men sondaı tabys tabýym kerek» degen oı keldi de, shyǵyndardy jazyp otyratyn jýrnal arnadym. Sol jýrnal áli kúnge deıin úıde saqtaýly. Sóıtip, telearnaǵa qylmys hronıkasy týraly telejoba usynyp, abyroı bolǵanda, ony basshylyq maquldap, jumysqa qabyldandym. Aptasyna bir ret qaladaǵy nashaqorlyq, oqýshylar arasyndaǵy jappaı tóbeles sekildi másele jaıly habar túsirdim. Telearna nebári eki-aq jyl jumys istep, jabylyp qaldy.
- Sosyn ne istedińiz?
- Bir jyldaı qoǵamdyq kólikte kondýktor boldym.
- Telearnadan kórinip júrip, avtobýsta kassır bolýǵa namystanbadyńyz ba?
- Kóz kórgender, syrttaı tanıtyndar avtobýstan kórgende, tesilip qarap qalatyn. Solaı nazar salǵandardy sezip tursań, óz-ózińnen qysylyp ketesiń. Biraq barynsha mán bermeýge tyrystym. Óıtkeni, adal eńbek etýden arlaný - sasyq namys.
- Bıznestegi ustanymyńyz qandaı?
- Bıznes adaldyqty qalaıdy. Eger men adal bolsam, halyq senedi. Árbir iste adaldyqty tý etkenniń arqasynda tolaǵaı tabysqa toly talaı tirlik tyndyryldy. Mekememizde jumysshylardyń qatary 60 adamǵa jetti. Jyl sanap qyzmet kórsetý sapasyn da ilgeriletip kelemiz. Respýblıkalyq «Altyn sapa» baıqaýynda Elbasymyzdyń «Alǵys hatymen» marapattaldyq. Bul biz úshin úlken mártebe, eńbegimizdiń esh ketpegeni.
- Al jumysshylarǵa qoıar talabyńyz qandaı?
- Adaldyq, shynaıylyq jáne yntalylyqty talap etem. Bárin biletin adamnan góri, yntasy bar adamdy jumysqa qabyldaǵan tıimdi.
- Siz karate-dodan qara belbeýdiń ıegerisiz. Sporttyń bul túrin qalaı meńgerip júrsiz?
- Ákemniń kún saıyn erte turyp, júgiretin ádeti bar edi. Onyń ústine, ol kisi kezinde bokspen de shuǵyldanǵan kórinedi. Sodan meniń sportqa degen qyzyǵýshylyǵym oıandy. Ásirese, karatege qatty qyzyqtym. 1990 jyldardyń bas kezi «Tıtov» qystaǵynda mektepte karate úıretedi degendi estip, izdep bardym. Alǵashqyda aqsha bolmaı, aılyq jarnany tóleı almaǵandyqtan jattyqtyrýshym Baqbergen Álimbetov talabymnyń zor ekenin sezip, meni tegin qatystyrdy. Sodan bastaldy da ketti sporttyq mansabym. Ózim de shákirt tárbıeledim. Jattyqtyrǵan sportshylarym oblystyq, respýblıkalyq, halyqaralyq jarystarda top jardy. 2001 jyly qara belbeýge qol jetkizdim. 2009 jyly jattyqtyrýshylyqty qoıdym. Ýaqyt tapshy boldy. Biraq 2005 jyldan beri oblystyq karate-do jáne kúres óneri federatsııasyn basqaryp kelemin.
- Sportqa qaıta oralýyńyz múmkin be?
- Múmkin. Sebebi, sportty saǵynamyn. Shákirt tárbıeleý - eń izgi is. Júregim sodan jaı taýyp, rahatqa bólenedi. Karate-do sporty adamnyń jan dúnıesin baıytyp, jat qylyqtardan ada qylady. Bolashaqta sport zal salý oıymda júr. Ol kúnge de Qudaı jetkizer.
- «Úsh kúndigin oılamaǵan áıelden bez, úsh jyldyǵyn oılamaǵan erkekten bez» degen. Siz ózińizdi keleshekte qandaı bıikten kórgińiz keledi?
- Jaqynda stýdenttermen jolyqtym, olardan kúndelikti josparyn jáne «bolashaqtyń kúntizbesin» suradym. Ókinishtisi, basym kópshiligi jospar qurmaıdy eken. Josparly isi bolmaǵandyqtan adamnyń ýaqyty bosqa ketedi. Mańyzdy isti keıinge qaldyratyn adam janyqqanda «bir-aq sekirip minem dep, bir-aq sekirip túsem» (Abaı) dep qysqa ýaqytta oryndaýǵa umtylady, tamyr-tanys izdeıdi, shala búlinedi. Mundaılar keıin ókinishte qalýy múmkin. Eń jamany sol. Maqtanǵandyq emes, óz basym jospar quram. Negizgi úlken maqsatyma jetý úshin joldaǵy kishigirim maqsattardy ýaqytyly baǵyndyryp otyrýǵa tyrysamyn. Josparly sharýany oryndasam, ýaqyt ta, qýat ta bosqa ketpeıdi. Al josparsyz isterdi, kezdeısoq tabyla ketetin sharýalardy eskerip, olardy da eńserip otyrǵan jón. Ómirde de, bızneste de bul qaǵıda aýadaı qajet. Eger kásipkerlik jaǵynan kelsek, ózim birneshe iri óndiris ashqym keledi. Budan qanshama adam turaqty jumys tabady. Bir sózben aıtqanda, Qazaqstannyń ekonomıkasynyń óristeýine eldiń azamaty retinde úles qosqanym bolar edi. Osyndaı bıik maqsatym bar.
- Jańa kásip bastaǵandarǵa qandaı keńes beresiz?
- Tabys tússe, ony kásipti órge súıreýge jumsańyz der edim. Keıbireýler qaltasy sál qampaısa, qymbat shetel kóligin alyp, kottedj salyp kókiregin kerip júredi. Al onyń bıznesi keıin turalap qalady. Nege? Sebebi, kólik janarmaısyz júre almaıtyny sekildi, bıznesti ustap turý úshin tapqan tabysty qaıta quıyp otyrmasa, ol adam baıaǵy taz qalpyna qaıta túsedi. Sonymen qatar, jetistikke jetken adamǵa qyzǵanyshpen emes, úlgi pozıtsııasynan qaraý kerek. Áıtpese, adam kásibı turǵyda óspek túgili rýhanı mesheý bolyp qalady. Ár adamda eshkimge uqsamaıtyn jaqsy qasıeti bolady, sony baıqap, úlgi ala bilýimiz kerek.
- Áleýmettik jelide belsendiligińiz joǵary. Bázbireýler qusap, ishken-jegenińizdi aıtpaı, oblystaǵy, qoǵamdaǵy, kásipkerlik salasyndaǵy ózekti máselelerdi kún saıyn jazyp, oı tastap otyrasyz...
- Meniń jumysym halyqpen tikeleı baılanysty. 2012 jyldan qalalyq máslıhattyń depýtaty bolǵaly Qyzyljarma saılaý okrýgynyń áleýmettik-ekonomıkalyq turǵyda ósip-órkendeýine qal-qadirimshe yqpalymdy tıgizýdemin. Osy kezge deıin eldimekenniń, odan qaldy kásipkerlik salasyndaǵy kúrdeli máselelermen, bıýrokratııalyq kedergilermen betpe-bet kelip, tyǵyryqtan shyǵar jol tabýǵa kúsh-jigerimizdi jumsap jatyrmyn. Kásipker jáne depýtat retinde eldiń ıgiligi úshin ashyq túrde aıanbaı jumys isteýge mindettimiz. Osy turǵyda áleýmettik jeli óz oıymyzdy ortaǵa salatyn alań. Negizi depýtat retinde ár aı saıyn bir ret qoǵamdyq qabyldaý ótkizýim kerek, biraq men oǵan qaramaı saılaýshylardyń ótinish-tilekterin tyńdaý úshin birneshe márte kezdesip turamyn. Qazirgi zamannyń jaǵdaıynda keıbireýlerdiń qabyldaýǵa kelýge ýaqyty bola bermeıdi. Al olar meni áleýmettik jeliden tabady. Keıde osylaı saılaýshylardyń saýalyn, muń-muqtajyn áleýmettik jeliden oqyp, oǵan nazar salyp, laıyqty jaýap berýge, qoldan kelse sheshýge yqpal etemin.
- Kásipkerler palatasynyń Óńirlik keńesine múshesiz. Aıtyńyzshy, Syr elinde iskerlik tap qalyptasyp kele me?
- Іsker azamattardyń qataryn kóbeıtýde kásipkerlik palatasynyń róli joǵary. Palata halyqtyń kásipkerlik salasynda saýatyn ashýǵa kómektesedi. Onyń naqty nátıjesin kózben kórip otyrmyn. Buryn biz nesıe alý úshin, qujattardy rásimdeý úshin birneshe mekemeniń tabaldyryǵyn tozdyratynbyz. Túrli qıynshylyqtarǵa tap bolatynbyz. Al qazir mundaı keleńsizdikterge uryna qoımaısyz. Bızneske baılanysty barlyq máseleni osy palataǵa kelip sheshýge múmkindik bar. Tipti, búginde aýdan, aýyl kásipkerlerine de qol ushyn berip jatyr. Osy qarqynmen kete berse, bolashaqta oblysta kásipkerler qatary artyp, iskerlik tap buqaralyq sıpat alatyny anyq. Sonda ekonomıkamyz qýattanyp qana qoımaı, sybaılas jemqorlyq ta azaıady. Óıtkeni, naǵyz biliktilik pen iskerlik júrgen jerde ádildik ornaıdy..

«Igiliktiń ınnovatsııalyq joly» atty maqalady maman óńirimizdegi agrarlyq sala boıynsha ınnovatsııalyq jobalardyń tıimdiligi men bolashaǵy týrasynda jan-jaqty óz oıymen bólisipti.

...Elbasy N.Nazarbaev elimizdiń agroónerkásip salasy aldyna 2020 jylǵa qaraı 4 esege arttyrýdy, al ishki rynoktyń 80 paıyzyn otandyq azyq-túlik taýarlary esebinen qamtamasyz etý jóninde naqtyly mindetter qoıǵany belgili. Úkimetke astyq salasyn uıymdastyrý jáne qurylymdaý, mal sharýashylyǵy¬n, jem-shóp óndirisi men shalǵaıdaǵy jaıylymdyq jerlerdi ıgerý jónindegi baǵdarlamalardy jasap, onyń oryndalýyn qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Osyǵan oraı, aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa baǵyttalǵan otandyq jáne sheteldik tıimdiligi joǵary tehnologııalar men ǵylymı ázirlemelerdi óndiriske jedeldete engizip, olardy paıdalaný tájirıbesin óńirlerge taratý maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi AÓK salasynda bilim taratý ortalyqtaryn qurý jónindegi jobany júzege asyryp keledi. Osy joba aıasynda, Y.Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty bazasynda osydan 4 jyl buryn «Qyzylorda» bilim taratý ortalyǵy resmı ashyldy. Ortalyq sala mamandary men fermerlergeoqytýshylyq jáne tá­ji­rıbelik bilim berýmen aınalysyp keledi. Bul jańa tehnologııalarmen jumys isteýdi, sol arqyly óndiris tıimdiligin arttyrýǵa jáne Úkimettiń qoldaýymen iske asyrylyp jatqan jobany oblys­ta júıeli túrde iske asyrýǵa atsalysatyn jańa qurylym.

Búginge deıin atalǵan ortalyqta uıymdastyrylǵan semınarlarǵa myń­nan astam aýyl sharýashylyǵy salasynyń mamandary qatysyp, óz biliktilikterin joǵarylatty. Ótki­zilgen semınarlarǵa taldaý jasasaq, negizinen kúrish ósirý tehnologııasy jáne sharýashylyqta ınno­vatsııalyq tehnologııalardy qoldaný, egin sha­rýa­shylyǵyn ártaraptandyrý ba­ǵyt­tarynda uıymdastyryldy. Oǵan kúrish óndirýmen aınalysatyn sharýashylyqtardyń agronomdary, sýshylarymen qatar jeke qo­ja­lyqtar basshylary qatysyp, tyń aq­pa­rattar aldy. Naqty kezeńde óńi­rimizdi kókónis-baqsha, jemis-jıdek daqyldarymen qamtamasyzdaý baǵytynda birshama jumystar at­qa­rylýda. Búgingi kúni bul salamen negizinen jeke qojalyqtar men kásipkerler aınalysýda. Osyǵan oraı semınarlar taqyryptaryna jylyjaı sharýashylyǵyn damytý, kartop jáne kókónis-baqsha daqyldaryn ósirýde sý únemdeý tehnologııasyn qoldaný baǵyttary engizildi.

Sońǵy ýaqytta mal sharýashy­ly­ǵyn qaıta jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan mem­lekettik baǵdarlamalardyń ar­­qa­­synda osy salamen aınalysatyn sharýashylyqtardyń sany ósý ústinde. Olar negizinen et, sút já­ne asyl tuqymdy mal basyn kó­beı­týge baǵyttalǵan. Osyǵan oraı ortalyqta mal sharýashylyǵyn uıym­dastyrýdyń ınnovatsııalyq joldary, asyldandyrý jáne qoldan uryqtandyrý máselelerine oraı sabaq­tar uıymdastyrylyp keledi.

Máselen, ótken jyly josparlan­ǵan 13 semınarǵa 285 tyńdaýshynyń ornyna 324 adam qatysty. Bul kór­setkish aýyl sharýashylyǵy maman­darynyń jańa tehnologııalarǵa degen qyzyǵýshylyǵyn kórsetedi.

Mysaly, alǵashqy semınary «Ag­rarlyq menedjment jáne aýyl sharýa­shylyǵy kásiporyndaryn bas­qa­rý» taqyrybyna arnaldy. Onda aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń ekonomıkalyq damý jaǵdaıy jáne onyń negizgi problemalary men agrarlyq salany júıeli túrde damytý joldary nazarǵa alyndy. Aımaǵymyzdyń aldyńǵy qatarly óndiris orny bolyp sanalatyn «Abzal ı K» tolyq seriktestiginde óndi­ristik tájirıbelik dárister uıymdastyryldy.

Osylaısha bilim taratý ortalyǵy aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy túrli mamandardyń bas qosyp pikir qosyp, tájirıbe almasatyn ordasyna aınaldy. Máselen, «Egin sha­rýa­shylyǵyn ártaraptandyrý, kú­rish aýyspaly egis júıesin saqtaý» taqyrybynda sýdy az tutynatyn daqyldar usynylyp, ǵylymı negizdemeleri talqylandy. Sondaı-aq, «Tórt túliktiń asyl tuqymdy qundylyqtaryn baǵalaýdy uıym­das­tyrý jáne júrgizý» taqyrybynda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytý joldary, mal býdandaryn baǵalaýdyń tásilderin teo­rııa­lyq jáne praktıka júzinde ma­shyqtandyryldy. «Qyzylorda» qa­la­­lyq veterınarlyq stantsııasymen «Aq­barys» ShQ-da dalalyq dárister uıym^­dastyrylyp, oǵan qyryqqa jýyq mamandar qamtyldy.

Bundaı semınarlar qatarynda «Daqyldardy zııankester men aýrýlardan qorǵaý», «Kókónis-baqsha, kartop daqyldaryn, jemis aǵashtary men júzimdikterdi tamshylatyp sýǵarý tehnologııasy», «Aýylsharýashylyq janýarlarynyń ınfektsııalyq, ın­va­zııalyq jáne somatıkalyq aýrý­larynyń aldyn alý jáne emdeý», «Maldy qoldap uryqtandyrý tehnologııasy» jáne taǵy basqa taqyryptar boıynsha keleli keńester, paıdaly sabaqtar ótti. Semınarlar sońy praktıkalyq sharalarmen jalǵasyn taýyp, tyńdaýshylar bilim men tájirıbeni ushtastyra bildi.

Y.Jaqaev atyndaǵy Qazaq kú­­rish sharýashylyǵy ǵylymı-zert­­teý ınstıtýtyna kelgen arnaıy qonaqtar Bilim taratý orta­ly­ǵy­nyń jumystarmen tanysyp, tyńdaýshylarǵa dáristerin oqyp, tájirıbesimen bólisip ketedi. Mysaly, «Genetıka. Qazaqstannyń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıyna beıimdelgen qoı tuqymdary» taqyrybynda ót­ken sharaǵa Avstralııanyń mal sharýa­shylyǵy baǵytyndaǵy sarapshysy Ýılıam Deılı qatysyp, jergilikti mamandarǵa teorııalyq-praktıkalyq sabaqtarymen bólisti. Ol Jańaqorǵan aýdanyndaǵy «Kóbeldes» sharýashy­ly­ǵynda ótken dalalyq semınarda qoı sharýashylyǵyn damytý joldaryn talqylady.

Búgingi jaǵdaıǵa taldaý jasaı otyryp, ókinishke qaraı, birinshiden aýyl sharýashylyǵynyń kóptegen salalarynda kadrlardyń jetispeıdigin jáne ǵylym óndirispen álsiz baılanysta ekendigin kóremiz. Sondyqtan agrarlyq baǵdardaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń janynda ókilettik jelilerin qurý arqyly AÓK salasynda Bilim taratý ortalyqtary osy jaǵdaıdy ońdy sheshýge barynsha jumys isteıtin bolady.

BÚLІKShІLERDІŃ KÓZDEGENІ NE?

Aqtóbe oblysynda terrorısterdiń salǵan ylańy kim-kimdi de beı-jaı qaldyrmaǵany anyq. Qyzylorda oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń Din máselelerin zertteý ortalyǵy KMM-nyń dırektory Baqytjan Kamalov «Búlikshilerdiń kózdegeni ne?» degen maqalasynda oqıǵaǵa baılanysty oı-baılamyn bildiredi.

...Bul oqıǵaǵa din atyn jamylǵan radıkaldy toptardyń qatysy barlyǵy aıtylýda. Oǵan sebep ne bolýy múmkin? Kez kelgen álemdik dinderdiń negizi kıeli kitaptarynda, Qasıetti Quranda zorlyq-zombylyqqa úndemeıtindigi, beıkúná jandardy óltirýge jol bermeıtindigi barshamyzǵa belgili. Elimizde ár úsh jyl saıyn ótkizilip jatqan Álemdik dástúrli dinder lıderleriniń sezinde mártebeli dinabasylary zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túri dinde qoshtalmaıtyndyǵyn aıtyp, oǵan qarsy turýǵa barlyq adamzatty bir aýyzdan shaqyrǵan bolatyn.

Desek te, ókinishke qaraı, din atyn jamylǵan jekelegen toptardyń áreketterinen álemde kúndelikti qanshama memleketter men beıbit turǵyndar japa shegýde. Taıaý Shyǵys pen Arab elderinde, Pákistan men Aýǵanstanda, Irak pen Sırııada, baýyrlas Túrkııa memleketinde, sondaı-aq, Eýropa elderinde de lańkestik áreketter oryn alýda.

Bizdiń elimizde qoǵamnyń qaýipsizdigine, eldiń birligine nuqsan keltiretin kez kelgen áreketterdiń aldyn alýǵa tıisti Baǵdarlamalar qabyldanyp, qajetti sharalar júrgizilýde.

Alaıda, Aqtóbede oryn alǵan oqıǵanyń bizdiń elimizge de dinı radıkalızmnen qaýip barlyǵyn kórsetkendeı. Qasıetti Ramazan aıynyń qarsańynda din atyn jamylǵan toptardyń Aqtóbede oryn alǵan qaıǵyly oqıǵaǵa qatysty bolýy óte ókinishti. Dinı bilimdi resmı oryndardan emes, kerisinshe ǵalamtor men jeke tulǵalardan alatyn azamattardyń radıkaldy uıymdardyń yqpalynda qalary sózsiz. Sondyqtan da búgingi kún barshamyzǵa dinı saýatty bolýdy, dinı bilimdi úırenýde asa muqııattylyqty qajet etedi.

Qazir elimizde barlyq memlekettik uıymdar, dinı birlestikter men zııaly qaýym ókilderi Aqtóbedegi oqıǵalardy talqylaýda. Bizde dinı nanymdy óz maqsattaryna burmalap, qoǵamda búlik týdyrýdy aıyptaımyz. Qoǵamdy ásirese jastardy radıkaldy uıymdardan saq bolýǵa shaqyramyz.

Tilshi oblystyq N.Bekejanov atyndaǵy mýzykalyq drama teatrynda oblystyq ardagerler keńesiniń uıymdastyrýymen «Qazaqtyń kelinderi-aı» atty saltanatty shara týraly «Qazaqtyń kelinderi-aı» atty shaǵyn maqalada oı qozǵaıdy.

Ata-enesin ardaq tutyp, áýletiniń bereke-birligin arttyryp, yntymaǵyn jarastyryp, týǵan-týysyna kelinge tán ıba, ádebimen jaqqan kelinderdi kópshilikke úlgi qylý, olarǵa qurmet kórsetý maqsatyndaǵy sharaǵa oblys ákiminiń orynbasary Raýan Kenjehanuly qatysty.

Saltanat sahnasyna kóterilgen oblys ákiminiń orynbasary sharanyń kópshilik úshin, ásirese jas býyn úshin mańyzdylyǵyn atap ótip, ıgilikti isti alǵash bolyp qolǵa alǵan oblystyq ardagerler keńesine alǵysyn bildirdi.

- Qurmetti qaýym, búgin, mine, bizdiń elde «Qazaqtyń kelinderi-aı» degen aty da, zaty da, mazmuny da erekshe shara ótip jatyr. Bul qazaqshylyqtyń qaımaǵy buzylmaǵan, salt-dástúrdi berik saqtanǵan Syr eli úshin maqtanýǵa turatyn bastama jáne kópshilikke, ózge aımaqtarǵa, tipti, respýblıkaǵa úlgi retinde kórsetýge, taratýǵa laıyqty shara dep oılamyn. Osy bastamany uıymdastyryp, basy-qasynda júrgen oblystyq ardagerler keńesine, onyń basshysy Seıilbek Shaýhamanov aǵamyzǵa alǵysymyz sheksiz. «Otan otbasynan bastalady» deıdi. Olaı bolsa, qazaq otbasynda kelinderge júkteletin jaýapkershiliktiń júgi aýyr. Sondyqtan da keregemizdi altyn qylyp otyrǵan úlgili kelinderdi qalaı qurmettesek te jarasady,- dep atap ótti Raýan Kenjehanuly.

Óz kezeginde sóz alǵan oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Seıilbek Shaýhamanov sharanyń mán-maǵynasyna toqtaldy.

- Keshegi qyz, búgingi kelin, erteńgi ana, arǵy kúngi áje. Qazaq: «Kelinniń aıaǵynan, qoıshynyń taıaǵynan» - dep beker aıtpasa kerek. Otbasyn otbasy etip, áýletti áýlet etip, eldi el etip otyrǵan osy analar - kelinder. Halqymyzdyń bar jaqsy qasıetterin, tilin, dinin, ádet-ǵurpyn, salt-sanasyn, dástúrin darytýshy, damytýshy, nasıhattaýshysy da áıel, ana, kelin. Sondyqtan oblystyq ardagerler keńesi ústimizdegi jyldan bastap óńirimizde kelinderdiń baıqaýyn, tańdaýyn júrgizip, jarııalylyǵyn qamtamasyz etetin bolady, - dedi Seıilbek Shaýhamanov.

Tańdaýly kelinderge «Qazaqtyń kelinderi-aı» arnaıy dıplomy tabystalyp, «Úlgili kelin» alqasy taǵyldy jáne syılyqtar berildi. Sonymen birge úlgili kelinderdiń esimderi oblystyq ardagerler keńesinde ashylǵan «Qurmet kitabynda» jazyldy.

Shaǵyn maqalada avtor adam jasaǵan ıgiliktiń óshpeıtini jaıly aıtpaq bolǵan. Ony naqty oqıǵa arqyly sıpattap, kórkem tilmen jetkize bilgen. Maqalanyń atyn  «Qalı kópiri» dep atapty.

...Bizdiń aýyldyń syrtynda úlken kanal bar. Ol kanal baıaǵyda Stalın kanaly atalatyn. Al sol kanalda "Qalı kópiri" atty ótkel bar. Sol kópirden ári-beri ótkende osy ótkelge atyn qaldyrǵan Qalı shal esime túsedi.

Jaryqtyq qyzyq kisi edi. Ol erte kóktemde Shańqaı bazaryna shyǵyp, jetim laqtar men qozylardy arzan baǵaǵa satyp alyp, Komsomoldaǵy qalyń sheńgelge jiberetin. Ol kezde jer ot, aınala qalyń toǵaı. Qalada qamaýda turǵan maldar erkindikke shyǵyp, aıaǵymen jaıylǵan soń lezde qoń jınaıtyn, olardyń sany da tez ósip, ýaqyt óte kele bir otar malǵa aınalatyn. Sol jetim laqtar men qozylardyń qaıdan tabyla beretinine tańǵalatynmyn. Ol kezde qalada sheshender kóp, sirá, tólin aıyryp solar satatyn bolsa kerek. Jazdaı óz betimen jaıylyp, ábden semirgen maldar qońyr kúzde Qalıdyń qaltasyna qarjy bolyp quıylatyn. Sol kisiler qazirgi zamanda ómir súrse naǵyz kásipker bolyp shyǵa keler edi. Ol kisi jalǵyz mal ósirýmen aınalyspaıdy. Baý-baqsha egý de súıikti kásibi edi. Bir jerge pııaz ekse, basqa jerde qaýyny men qarbyzy, kartoby men sábizi ósip jatatyn. Ol kezde kanalda kópir joq. Ári-beri mal aıdap ótken aýyl turǵyndary sýdan ábden zárezap bolatyn. Bir kúni Qalı ákemiz jaǵalaı ekken tal-terekteriniń eń túzýlerin baltamen kesip qulata bastady. Ony ábden keptirip, atpen kanal jaǵasyna tasydy. Jaǵalaı jatqan terekter ústinde balalar oınap, máz bolysyp qaldyq. Ony tasyp bolǵan soń kanal ústine qaz-qatar tósep, kópir salýǵa kiristi. Onyń ústine kóldeneń aıyr-aıyr sheńgelderdi tastady. Ol kezdegi sheńgelder de uzyn, jýandyǵy balanyń bilegindeı. Sheńgel ústine qalyń etip topyraq tósedi. Jetpegenin alystan arbamen tasydy. Ol kezde qazirgidegideı myńdaǵan tútindi aýyl joq. Ár jerde bes-alty úı otyratyn. Іstegisi kelgen adam kimge saýyn aıtyp júrsin? Álgi jumystardy Qalı ákemiz bir apta júrip bitirdi. Biz Ibragım atty balasymen qoı-eshkilerin qaıyrysyp, birge oınaımyz. Álgi ótkel birden "Qalı kópiri" atalyp ketti. Keıin, bertin kele kanal keńeıtilip, tereńdetilip tehnıkalarmen qaıta qazyldy. Ústine temir betonnan talapqa saı úlken kópir salyndy. Sonda da, Qalı ákemizdiń esimi sol kópirde qalyp qoıdy. "Halyq úshin kópir sal, saýaby tıedi" degen quran sóziniń aqıqattylyǵy da osynda. Óz esimin óshpesteı etip artynda qaldyrǵan qarapaıym shaldyń ónegeli tirligi osy kezde eske túsedi.

Bıylǵy jyly sol kópirdiń eki jaǵyn qorshaǵan jaqtaýdaǵy temir sharbaǵyn áldekimder ádeıi, avtogen aparyp kesip alyp ketipti. Árıne, bolmashy tıyn-tebenge ótkizý úshin. Salystyryp qarańyz. Oqymaǵan kári shaldyń tirligi anandaı. Jahandaný kezindegi oqydy, toqydy, bilimdi degen jastarymyzdyń tirligi mynandaı.

Bul ne ózi? Álde, naryq zańy osy ma?

...Kezinde Qalı aqsaqal eshki-laǵyn qaıyrysyp júrgen bizdi túski shaıǵa shaqyratyn.

Dalada, álsin-álsin sýǵa túsip kelip ishken shaı men qoldan pisip alǵan sary maıdy nanǵa jaǵyp jegendi aıtsańshy. Osy kezge deıin tańdaıyńnan dámi ketpeıdi. Talaı dámdes bolyp, artynda iz qaldyrǵan sary shaldyń arýaǵy rıza bolsyn dep osy maqalany jazyp otyrmyn. "Halqyń úshin qyzmet et, atyń óshpeıdi", - degen naqyldyń mánisi osy bolsa kerek.

Agrarlyq aımaqtan ındýstrııalyq óńirge ótý maqsatynda búginde Syr boıyndy qolǵa alynǵan jobalar az emes. Avtor osy ıgilikti iske «Syrǵa serpin bergen jobalar» atty maqalasynda birshama toqtalǵan.

...Óńirde ındýstrıaldy-ınnovatsııalyq damý memlekettik baǵdar­lamasy aıasynda qarqyndy jumystar atqarylýda. Osy kúni quny 387,7 mlrd teńgeni quraıtyn 50 joba iske asyrylyp jatyr. Jobalar tolyqqandy iske qosylǵanda 5 myńnan astam jańa jumys orny ashylatyn bolady. Eldegi ilkimdi isterdiń basy-qasynda júretin BAQ ókilderi ınýdstrıaldy-ınnovatsııalyq damý basqarmasynyń úıymdastyrýymen baspasóz týrynda bolyp qaıtty.

Arman Aımahan "Jan Araı Jem" seriktestiginde operator bolyp qyzmet isteıdi. Qurama jem óndirý jobasyn iske asyryp jatqan mekemeniń barlyq qurylǵylary kompıýtermen basqarylatyndyqtan munda operatordyń mańyzy zor. Ǵylymnyń damyǵan zamanynda ol kásiporynnyń árbir óniminiń sapaly shyǵarylýyna atsalysady.

- Kásiporyn ashylǵaly beri osynda eńbek etip kelemin. Eki qyzym bar. Otbasymnyń ıgiligi jolynda adal eńbekpen nan taýyp júrmin. Balalarym jas. Ózimiz de jas otbasy qataryndamyz. Jańaqorǵannan kelgenbiz, ázirge páter jaldap turamyz. Osy jumystan eńbektenip, óz baspanamdy da kóteremin, - deıdi A.Aımahan.

Munda Arman tárizdi aldyna maqsat qoıǵan 110 azamat jumys isteıdi. Óńirlik ındýstrıalandyrý kartasyna 2011 jyly engizilgen bul joba tolyq qoldanysqa berilgende uzyn sany 250 azamatty turaqty jumysqa qabyldamaq. Bastapqyda 280 mıllıon teńgeni quraǵan joba jan-jaqty damytylyp, aýqymy keńeıip, 375,9 mln teńge bolyp baǵalanǵan. Qurama jemnen bólek, kúrish aqtaý zaýyty, qus fermasy da osy keshenniń quramyna kiredi.

- Agrokeshen 10 gektar aýmaqqa ornalasqan. Bul kúnde nysannyń 6 gektary tolyq ıgerildi. Biz Qyzylorda oblysynan ǵana emes, basqa da alys jerlerden turaqty jumys isteımin degen azamattardy jumyspen qamtımyz. Sondyqtan mekemeniń óz jataqhanasyn salýdamyz. Al biraz ýaqyt buryn ákelgenin 10 myń qaz-úırek kólge jiberildi, - deıdi seriktestik dırektory Murat Aımenov.

Qurylysy qarqyndy damyǵan aımaqtaǵy mańyzdy jobalardyń biri - úı qurylysy kombınatyn salý. Atalǵan nysandy "RMZ-Shapaǵat" JShS ońtústik ónerkásiptik aımaqta ornalastyrǵan. Úsh gektar kólemdi alyp jatqan nysan bul kúnde temir-beton buıymdaryn shyǵarý ústinde. Qýattylyǵy jylyna 35 myń sharshy metr. Mekeme "Ónimdilik - 2020" baǵ­darlamasy aıasynda "Qazaqstannyń damý banki" AQ enshiles kásiporny "BRK-Lızıng" AQ-nyń lızıngtik qarjylandyrýy arqyly germanııalyq jańa tehnologııalarǵa qol jetkizgen. Kelisimshart boıynsha 5 paıyzdyq ústememen 2021 jylǵa deıin qarjyny qaıtaratyn bolady.

Táı-táılap qadam basqan shaǵyn zaýyttyń qurylysy barysynda 52 adam jumyspen qamtylsa, bul kúnde munda eńbek etip, nápaqasyn aıyryp otyrǵan 68 azamat bar. Solardyń biri - Seıilbek Báımenov. Ol operator qyzmetin atqarady.

- Munda meniń mindetim - myna beton quıatyn apparatty basqarý. Quıylǵan beton 12 saǵat kebedi de, qoldanysqa daıar bolyp shyǵady. Kúnige 40 beton quıamyz. Onyń da eki túrli ólshemi bolady. Biriniń uzyndyǵy 6 metr, ekinshisiniki - 3,5 metr. 8 jyldan beri "RMZ-Shapaǵat" mekemesinde jumys isteımin. Endi osy jańa nysanda ter tógý buıyrypty, - deıdi S.Báımenov.

Syr eliniń serpindi jobalarynyń biri - qurylysyn «Orda Glass Ltd» JShS júrgizip keletin shyny zaýyty. Qy­zylorda qalasyndaǵy ındýstrııalyq aımaqtan 50 gektar jer telimi bólingen bolatyn. Bul kúnde qurylys jumystary qarqyndy. Oblys ekonomıkasyn arttyryp, óńirdiń ál-aýqatyn jaqsartyp, talaı jańa jumys beretin nysannyń qurylysy 75 paıyz daıyn. Jylyna 197 100 tonna tabaqsha shyny shyǵarady dep kútilip otyrǵan zaýyttyń qurylys jumystaryna 200 adam jumyldyrylǵan.

Osy kúnde 2,5 mlrd teńgeniń jumysy atqaryldy. Birtindep tapsyrys bergen qurylǵylarymyz kelip jatyr. Nysandy 2017 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda paıdalanýǵa beremiz degen maqsat bar, - deıdi «Orda Glass Ltd» JShS basqarma tóraǵasynyń orynbasary Qanat Munataev.

Syrdarııanyń jaǵa­syn­daǵy Syr eliniń bas qalasy, Alashtyń alǵashqy astanasy damýdyń dańǵyl jolynda. Kún sanap kórkeıip kele jatqan aımaqtyń mundaı jobalar arqyly áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy nyǵaımaq. Demek, mundaı tyń jobalar áli de boı kótereri anyq.

 Jýrnalıst Úkimet otyrysynda Ulttyq ekonomıka mınıstri málim etken jaılardy saralaı kele oblys ekonomıkasynyń jaı-kúıine de toqtalyp, saraptama jasaıdy. Maqalanyń aty «Jartyjyldyqta jaqsy nátıjeler bar»

Kúlli álem ekonomıkasyndaǵy jaǵdaı burynǵysynsha kúrdeli kúıinde qalyp otyrǵanyna qaramastan, Qazaqstanda 2016 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynyń qorytyndysy boıynsha jalpy ishki ónim ósimi 0,1paıyzdy qurady. Bul týraly Qazaqstan Úkimetiniń otyrysynda respýblıka Ulttyq ekonomıka mınıstri Qýandyq Bıshimbaev málimdegen edi.

 Májiliste atalyp ótilgenindeı, respýblıka ekonomıkasynyń negizgi salalary - ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, qurylys, saýda, kólik, baılanys boıynsha damýdyń ońdy serpini baıqalady. Atalǵan kezeńde negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestıtsııalar kólemi 8,5 paıyzǵa ulǵaıdy. Investıtsııalardyń eń salmaqty ósýi aýyl sharýashylyǵy men ónerkásip salalarynda baıqalyp otyr.

Qazaqstannyń negizgi eksporty munaı men metall baǵalarynyń tómendeýi saldarynan 2016 jyldyń alǵashqy bes aıynda eksport kólemi 31 paıyzǵa qysqardy. Nátıjesinde syrtqy saýda aınalymy 30 paıyzǵa tómendedi. Sonymen birge Q.Bıshimbaev syrtqy saýda saldosy 4,5 mlrd AQSh dollary kóleminde oń saqtalǵanyn atap kórsetti.

Qazaqstanda ortasha nomınaldy jalaqy 9,9 paıyzǵa ósip, 133,5 myń teńgeni qurady. Inflıatsııa ústimizdegi jyldyń basynan bastap 4,6 paıyzdy qurap otyr.

Májiliste "Nurly jol" memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý kóleminiń edáýir óskeni aıtyldy. Memleket qarajaty esebinen 262 myń sharshy metr úı paıdalanýǵa berildi. Al jyldyń sońyna deıin qosymsha 309 myń sharshy metr turǵyn úı alańyn paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr.

Ústimizdegi jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynyń qorytyndysy boıynsha oblys ekonomıkasynda birqatar ońdy kórsetkishterge qol jetkizildi. Birinshi besjyldyqta iske asyrylǵan Indýstrııalandyrý kartasynyń 17 jobasynyń 11-i tolyq qýatta iske qosyldy. Munaı salasynan bólek óndiristiń ósimi jalǵasýda. Alty aıda óńdeýshi óndiristiń ósimi salystyrmaly kezeńmen alǵanda 123,3 paıyzdy qurady. Oblysta shıkizatqa degen táýeldilikti tómendetý maqsatynda metallýrgııa men basqa da óndiristik jobalardy damytý jumystary jalǵasýda. Shyny zaýytynyń qurylysy qarqyndy júrgizilýde. Nysanǵa qural-jabdyqtar kele bastady. Oblysta 2017 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda alǵashqy ónim shyǵaryla bastaıdy.

Atalǵan kezeńde oblysta 220 myń sharshy metr jańa turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Bul 2015 jyldyń osy ýaqytymen salystyrǵanda 10 paıyzǵa artyq. Osy jarty jylda 1,5 myńǵa jýyq otbasy baspana jaǵdaıyn jaqsartty.

Jeke turǵyn úı qurylysyn damytý maqsatynda jýyrda ǵana oblysta 6600 otbasy jeke úı qurylysy úshin jer ýchaskelerin aldy.

Ústimizdegi jyldyń alty aıynyń qorytyndysy boıynsha memlekettik bıýdjettiń túsim boljamy 24 paıyzǵa artyǵymen oryndaldy. Onyń ishinde jergilikti bıýdjettiń boljamy 27 paıyzǵa artyǵymen oryndalyp otyr. Nátıjede bıýdjettiń kiris bóligi 5,7 mlrd teńgege ósti. Qazirdiń ózinde oblystyq bıýdjettiń menshikti kiristeri ótken jylǵy kórsetkishpen 4 mlrd teńgege artyq nemese 38,7 mlrd teńgeden 42,7 mlrd teńgege artyp otyr.

Jyl basynan beri respýblıkalyq bıýdjetten oblysqa 82 mlrd teńge kóleminde maqsatty transfertter men nesıeler tartyldy. Bul respýblıka boıynsha Almaty qalasy jáne Soltústik Qazaqstan oblysynan keıingi úshinshi kórsetkish.

TÚGІSKEN QORYMY TÝRALY NE BІLEMІZ?

Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ-dyń «Arheologııa jáne etnografııa»  ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi, ǵalym Ázilhan Tájekeev «Túgisken qorymy týraly ne bilemiz?» atty maqalasynda tyń derekterdi alǵa tartady.

...B.z.d. ІІ myńjyldyqtyń ekinshi jartysynda - І myńjyldyqtyń bas kezinde Syrdarııanyń tómengi boıyn meken etken halyq Batys jáne Ortalyq Qazaqstannyń dalalyq taıpalarymen neǵurlym tyǵyz baılanysta bolsa kerek. Óıtkeni munda damýdyń jergilikti baǵyty andronov mádenıeti bolyp keledi. Araldyń ońtústik óńirimen b.z.d. ІІ myńjyldyqtyń ekinshi jartysynda ózara jaqyndasý shyǵysqa taman emes, tek qana Іńkárdarııa men Aqshadarııa arnalary óńirinde boldy. Sebebi, b.z.d. І myńjyldyqtyń bas kezinde horezmdik ámirabad keramıkasy búkil Іńkárdarııa boıynda derlik ushyrasady.

Qola dáýiri Syr óńirinde qyzyqty eskertkishterimen tanymal. Solardyń biri - keıingi qola dáýirindegi kósemder jerlengen Soltústik Túgisken qorymy. Qorym Іńkárdarııanyń qurǵap qalǵan arnasyn boılaı 400 sharshy metrge jýyq aýdandy alyp jatqan 20-ǵa jýyq iri jáne shaǵyn jerleý qurylystarynan turady. Olar qam kesekterden turǵyzylǵan jáne aınala japsarlasqan nemese janynan toptasqan ártúrli forma men ólshemdegi jerleý qurylystarynan turatyn úlken kesenelerdiń qırandysy túrinde saqtalǵan.

Túgiskenge ońtústik órkenıettiń (Orta Azııa) qam kesek pen sheńberli keramıka sııaqty elementteri ákelingen bolsa kerek. Alaıda, munyń bári jergilikti, negizinen andronov mádenıetine ústeme bolyp qana qosylady. Bul atalǵan mádenıettiń keramıka úlgilerinde, jerleý qurylystarynyń qurylymynda, jerleý ǵurpynyń keıbir elementterinde dástúrli túrde saqtalady.

Qazaqstannyń sońǵy qola dáýiriniń asa kórnekti eskertkishteri bolyp tabylatyn Túgisken keseneleri Araldyń shyǵys óńiriniń ejelgi malshylarynda dinı qurylystar arhıtektýrasy men qurylys tehnıkasynyń barynsha damyǵandyǵyn kórsetedi.

Sol kezdegi jerdiń beti bolǵan qum edende, baǵandardyń ishki jáne syrtqy jaǵynda, sondaı-aq, keseneler qabyrǵalarynyń ishki jaǵynda da birneshe qatar sheńberleı ornatylǵan aǵash tireýlerdiń shuqyrsha oryndary bar. Bular qajet bola qoımaǵan, óıtkeni kirpish baǵandar tóbege myqty tirek bola alatyn edi. Tireýli qurylymdardyń saqtalýy mazardyń turǵyn úı qurylymyn qaıtalaıtyndyǵynan bolsa kerek.

Ortalyq bólikte jáne ishki dálizde jerleý múlikteri: keramıka, qoladan jasalǵan quraldar, qola jáne altyn áshekeıler jáne basqalary turǵan. Ólgendermen birge qabirge múshelep bólingen mal etin salý ǵurpy bolǵan.

Túgiskende ólikti órteý ǵurpy basym. Osy ǵurypty atqarý kezinde búkil ǵımarat órtelgen. Ǵımarattyń budan ári qalaı saqtalǵany ázirge belgisiz. Másele mynada: keseneler kósemderdi jerleıtin oryn bolǵan, sonyń ózinde olardyń árqaısysynyń mańyna otbasy músheleri men jaqyndarynyń kólemi jaǵynan neǵurlym shaǵyn beıitteri toptastyrylǵan. Bul qabirler negizgisimen tutas bir keshen bolyp, oǵan japsarlas ornalasqan. Bul oraıda ǵımarat qıraǵan kúıinde tura berdi deý qıyn. Ǵuryp atqarylǵannan keıin kesene qaıtadan jabylýy múmkin, al bul jaǵdaıda onyń tóbesi kirpish baǵandardyń ústine ornatylǵan.

Birshama keıinirek negizgisine japsarlastyra salynǵan beıitter kókshil, aq kesekten órilgen tikburyshty qorshaýlar bolyp keledi. Mola shuńqyry jer betinen 60-80 sm tereńdetilip qazylǵan. Qorshaýlardyń aýmaǵy 35 sharshy metrden 50 sharshy metrge deıin jetedi. Olardy salý kezinde keseneniń qabyrǵasy jıi paıdalanylǵan. Bularǵa kósemniń týysqandary men dos-jarandary jerlengen. Mundaı úlgidegi qurylystardyń arasynda iri kesenelerdiń biriniń soltústik qabyrǵasyna japsarlastyra salynǵan, biraq qurylymy jaǵynan onymen baılanyspaıtyn keshen erekshe oryn alady. Onyń ortalyq bóligine, teginde, áıel jerlengen bolý kerek, onda ydystar men áshekeıler jıyntyǵy (altynnan jáne aqyqtan jasalǵan monshaqtar, salmaqty altyn syrǵa, qola túıreýish) qoıylǵan. Bul bólikten batysqa taman taǵy bir bólme bar, onyń jer oshaǵynyń tóńireginde san alýan jáne kólemi ár túrli 40-qa jýyq ydys tabyldy.

Túgisken keseneleriniń birinen 60-tan astam ydystyń mol jıyntyǵy tabyldy. Olardyń birazy qumyra jasaıtyn urshyqshada istelgen, qalǵandary qolmen japsyrý arqyly jasalǵan.

Kesene men qorshaýlardyń ejelgi dáýiriniń ózinde-aq tonalǵanyna qaramastan, tabylǵan zattar kóp. Munda ár túrli eki júzden astam bútin ydystyń tabylǵanyn aıtsaq ta jetkilikti.

Túgisken keramıkalyq keshenine tán erekshelik - onyń meılinshe alýan túrli bolýy. Qolmen japsyryp jasalǵan ydysta jergilikti andronovtyq dástúrler erekshe aıqyn ańǵarylady. Bular aýzy jaıpaq qumyralar nemese tegene tárizdi ydystar bolyp keledi. Olardyń qabyrǵalary túgeldeı órnektelgen; keıde ıininen búıirine deıin taraq tárizdi qalyppen túsirilgen taǵa sııaqty órnekpen órnektelgen ydystar da kezdesedi. Bul jaǵdaıda moınyna bólek bir beldeý órnek salynǵan ydystar óte jıi ushyrasady.

Tabylǵan zattardyń keramıkalyq kesheni jáne basqa zattar, máselen, jebeniń jalpaq qola ushtary Soltústik Túgisken keseneleriniń salynǵan ýaqytyn b.z.b. ІH-VІІІ ǵasyrlar dep anyqtaýǵa múmkindik beredi.

Óte sırek ushyrasatyn osy eskertkishtiń qaı mádenıetke jatatynyn anyqtaý -prıntsıpti mańyzy bar másele. Eń aldymen, munda andronov mádenıetiniń basym dástúrleri aıqyn ańǵarylady. Alaıda, bul qýatty andronov komponenti Ortalyq Qazaqstandaǵy sııaqty oqshaý túrinde emes, Beǵazy-Dándibaı mádenıetine tán birqatar jańa belgilermen aralas ushyrasady. Munyń joǵaryda aıtylyp ótken keramıkadan basqa jerleý qurylystarynyń sıpatyna jáne basqa erekshelikterge de qatysy bar.

Kólemdi qabyrǵalary, ortasynda bóligi, aınalma dálizderi bar Túgisken keseneleri Ortalyq Qazaqstandaǵy osy tektes qurylystarǵa uqsas, biraq ondaǵy qurylystar orasan iri tastardan qalansa, mundaǵylar qam kesekten qalanǵan. Bul jaǵdaıdyń máni óte zor.

Ońtústik Túrikmenstannyń eginshilik mádenıetterinde qurylysty shıki kirpishten salý ejelgi zamannan bar, sondyqtan, Túgisken kesenelerin salýshylar ózderiniń ońtústiktegi kórshileriniń qurylys tájirıbelerimen tanys bolǵan dep topshylaý kerek.

Osylaısha, bul arada biz sáýletshilik sheberliginiń ájepteýir jetilgen deńgeıin kórip otyrmyz. Orta Azııa dalalarynda bularǵa uqsas qurylystar joq.

Qoryta aıtqanda, Soltústik Túgisken qorymy Ortalyq Azııa men Qazaqstandaǵy qabir ústi qurylysynyń kólemi men kúrdeliligi jaǵynan, sondaı-aq, qabirge salynǵan zattarynyń baılyǵymen jáne moldyǵymen erekshelenetin qola dáýiriniń teńdesi joq birden-bir eskertkishi bolyp tabylady.

«Koreden tamyr tartqan ult» atty maqalada káris ultynyń salt-dástúri, tarıhı-mádenı muralary, bastarynan ótken qıynshylyqtar sóz bolady.

...Qazaq halqynyń bolmys-bitimimen bite qaınasyp, turmys-tirshiligi ortaq bolyp ketken ulttardyń biri -kárister. 1939 jylǵy deportatsııa saldarynan kúshtep kóshirilgen koreılerdiń kópshiligi bizdiń Syr óńirine ornalasqany belgili. Sonaý alasapyran ýaqytta qanshama qaıǵy-qasiret pen qýǵyn-súrgindi basynan ótkergen qazaq jurty taǵdyrlas halyqty syrtqa teppeı, baýyryna basty. Sol ýaqyttan beri kárister Qazaqstandy qutty meken dep tanyp, qazaq eli men jerine adal qyzmet etip keledi. Qazirgi sátte kez kelgen salada olardyń ózindik úlesteri bar. Búginde sany az bolsa da, koreıler ózindik ult retindegi mádenı qundylyqtaryn elimizde qalyptastyryp keledi.

Ózderin kore saram koreıleri dep ataıtyn qazaq jerindegi kárister tarıhı-mádenı muraǵa baı. Olar ata-babalarynan beri kele jatqan halyqtyq elementter men sanǵasyrlyq ulttyq salt-dástúrlerin, ádet-ǵuryptaryn óz dárejesinde saqtap dáripteýde. Ata saltyn búgingi kúnge deıin jetkizgen ulttyń dástúrine keńinen toqtalsaq. Bizdiń dáýirimizdegi 918-1392 jyldar aralyǵynda alys-jaqyn elge tanylǵan Kore memleketinen tamyr tartqan koreıler úsh merekeni erekshe atap ótedi. Ol - balanyń týǵan kúni, ekinshisi - úılený toıy, úshinshisi - múshel toıy (alpysqa kelýi). Úılený toıy mindetti túrde senbi, jeksenbi kúnderi ótkiziledi. Koreılerdiń salty boıynsha uzatylǵan qyzdy onyń sheshesi kúıeý jigittiń qolyna ózi ákep beredi. Kelindi úıge kirgizgende onyń jolyna aq mata jaıyp, ústine kúrish tógedi. Qalyńdyq kúrishti basyp, aq jolmen úıge qaraı júrip ótedi. Ol kelinniń joly aq jáne yrzyqty bolsyn degen tilekti bildiredi eken. Sondaı-aq, bul ýaıym-qaıǵysyz ótetin baqytty ǵumyrdyń belgisi bolsa kerek. Qazaqtarda mundaı aq mata jaıý yrymy qyz uzatarda oryn alady. 
Munan soń kelin aldyn ala daıyndalyp qoıylǵan aınany enesine beredi. Jigittiń sheshesi ony kúrish salǵan qaptyń ishine tyǵady. Bul - kelin men ene tatý bolsyn degendi meńzeıtin yrym. Qazaq halqy úshin mahabbattyń sımvoly retinde aqqý qusy qadirli bolsa, káristerde eki úırek jas jubaılardyń bir-birine degen senimi men adaldyǵynyń belgisi bolyp sanalady. Sondyqtan toı kezinde bul qustar mindetti túrde bolady. Endi bir aıta keterligi, toı saltanaty bastalmas buryn jas jubaılar «phıebeksıl» bólmesine keledi. Bul bólmede olardy jigittiń týystary men ata-anasy kútedi. Jas jubaılar jigittiń ata-anasynyń aldyna tizerlep otyryp, óz qurmetin kórsetedi. Osydan keıin barlyǵy saltanat zalyna ótip, ózderiniń tilekteri men lebizderin bildiredi. Toıda jastar jibek matadan tigilgen ulttyq kıim kıedi. Ádette, toı kıiminiń túsi qyzyl, kúńgirt, jasyl, kúlgin bolady. Kıimge arnaıy oıý-órnekter tigiledi. Sondaı-aq, toı kıimine neshe túrli jibek baýlar taǵylady. Bul jas jubaılardyń ǵumyry sátti ári berekeli bolsyn degen maǵynany beredi. Koreılerdiń dástúri boıynsha kelin túskennen keıingi úshinshi kúninen bastap  úı sharýasymen aınalysady. Toıdan keıingi salt «sıamırı» dep atalady. Jas jubaılar men kúıeý jigittiń ata-anasy kelinniń ata-anasynyń úıine qonaqqa barady. 
Káris halqy úshin ekinshi ma­ńyzdy mereke áýlettiń taǵy bir múshemen tolyǵýy. Eń alǵash olar «Pek ıl» merekesin toılaıdy. Bul mereke balanyń dúnıege kelgenine 100 kún tolǵanda atap ótiledi. ıAǵnı, balanyń osy ýaqyt ishinde shetinep ketpegenine shú­kir­shilik bildirip, 100 kún kishi­girim dastarhan basyna jınalyp týys-joldastardyń arasynda toı­­lanady. Káristerde erte kezde er balanyń birneshe esimi bolǵan. Eger bala aýqatty otbasynan shyqqan bolsa jaqsy attar, al, sharýa adamynyń balasy bol­sa maǵynasy yńǵaısyz attar qoı­ylǵan. Sebebi, balanyń esimi ne­ǵurlym turpaıy bolsa, soǵur­lym onyń ómiri jeńil bolady dep oılaǵan. Bul balany kóz tııýden saqtaıdy dep bilgen. Dástúr boı­ynsha nemerelerdiń esi­min ata tegine qaraı onyń atasy qoıady. Osylaısha atatekke baılanysty attar onsha kóp bolmaı koreı halqynda Tsoı, Pak, Kım, Lı degen attar búkil rý, taı­palardyń balalaryna ortaq at bolyp taraǵan. 
Koreı halqy úshin «tol» me­rekesiniń mańyzy zor. «Tol» - ba­lanyń bir jasqa tolǵan kezi, ıaǵnı alǵashqy týǵan kúni. Merekeniń basty ereksheligi balanyń bola­shaǵyn boljaý rásimi. ıAǵnı, bul sátte kishkentaı balanyń aldyna birneshe zattary bar shaǵyn ústel qoıylady. Ádette, arqan jip, kitap, qalam, aqsha, kúrish, kespe, t.b. dúnıeler, sondaı-aq qyzdar úshin qaıshy, uldarǵa arnap qan­jar nemese sadaq qoıylady. Ba­la ústelge jaqyndap, qalaǵan dú­nıesin alýy kerek. Eger de ol arqan jip ne kespe alsa, onyń ǵumyry uzaq bolady. Kitap ıa qalam tańdasa, bolashaqta zańǵar jazýshy, kúrish ne aqsha alǵan balaqaı keleshekte baılyqqa keneledi dep boljanǵan.
Sonymen qatar, koreı hal­qynda alpys jasqa tolǵan azamat­tyń múshel toıy saltanatpen atap ótiledi. Toıǵa aǵaıyn-týystar kóp qarjy jınap beretin bolǵan. Bul qarjymen qarttyqty jaqsy ótkiz degen yrym. Bul mereıtoı eger otbasyndaǵy balalardyń barlyǵy er jetip, otbasyn quryp, olardyń toılary jasalyp, otbasynda esh­qandaı qaıǵyly jaǵdaı bolmasa ǵana toılanady. Eger ondaı bolsa, mereıtoı keıinge qaldyrylyp 2, 4, 6 jyldan keıin toılanyp otyrady.
Koreı halqynda keıbir meı­ram­dardy jyl mezgiline, sha­rýashylyqqa baılanysty ótkiz­gen. Sonyń ishinde jańa jyl sal­tanatyn ótkizýge erekshe kóńil bólgen. Olar jańa jyldy qalaı kóńildi ótkizseń, jańa eginniń ónimi de mol bolady dep eseptegen. Sondaı-aq, kóktemniń basy men egin salý kezi de bul halyqtarda úlken mánge ıe. 
Osyndaı ózderine tán dástúri men salty, rýhanı-mádenı qundy­lyqtary bar káris halqy búginde ádet-ǵuryptaryn erekshe saqtap, urpaqtan urpaqqa jetkizý arqyly ózderiniń bekem ári ómirsheń ha­lyq ekendikterin dáleldeýde.
 Qazaqstan jýrnalıster odaǵynyń múshesi, qalamger Bektaı Álimbaı «Qazaq ataýynan qazaq handyǵyna deıin» atty maqalasynda qazaq tarıhynyń arǵy-bergi kezeńderinen tyń málimetter keltire otyryp, ózindik oı qorytady.

...Jalpy bizdiń saqtan tamyr tartatyn túpki tarıhymyz qazirgi jyl sanaýymyzdan burynǵy VIII-VII ǵasyrlardan bastaý alady. Ol kezderi Altaıdan Dýnaıǵa, Enesaı shatqaldarynan Pamır taýlaryna deıingi ulan-ǵaıyr ólkede at qulaǵynda oınaǵan» dala saıypqyrandary - saqtar ómir súrgen. Jáne olardyń ózi ómir óskeleńdigimen birneshe irgeli taıpalardy quraǵan. Saqtardyń birlestik negizin qalaǵan alǵashqy kósemi Alyp Er Tońa bolypty. Ony ataqty Ferdoýsıdiń «Shahnamasynda», jalpy shyǵys elderinde Afrasıab dep ataıdy. Saqtardyń ol kezdegi dini - Kók Táńiri, jazýy túrikshe bolǵan. Olardy romandyqtar - «sakıe», qytaılyqtar - «saı», ırandyqtar - «saka», parsylar - «saq», úndiler - «saký», ellındikter (grekter) - «skıf» dep atapty. Mundaı ataýlar men tarıhı derekterdi «tarıh atasy» Gerodottan bastap Arısteı, Strabon, Ktesıı, Ksenefont, Pompenı Mela, Klıment Aleksandrııskıı, Polıen (Palısha) syndy grek tarıhshylary jazǵan jáne ishinara parsynyńDarıı Ipatshasy da tasqa shekitip qashattyrǵan «Behýstın» jazbalary men Persepol jáne Hamadan mátinderi bizdiń zamanyzǵa jetkizdi. Saqtardyń ómiri men turmys-tirshiligi, olardyń kúndelikti paıdalanǵan as-sý, qural-saımandary jaıly tereńirek jáne kóbirek jazǵan Gerodot pen Arısteı. Olardyń jazýynsha, saqtar áleýmettik-ulystyq turǵyda úsh topqa bólinedi eken. Alǵashqysy - Haomavarlar, ıaǵnı, qymyz daıarlaýshylar! Ekinshisi - Paradarııalyqtar (úlken sýdyń arǵy jaǵyndaǵy saqtar). Úshinshisi - Tıgrahaýdalar. Bul - «shoshaq tóbeli bórik kıetinder» degeni! Grekter ózderinshe osylaı ataǵan bul úsh ulystan turatyn aǵaıyndy saqtardyń álgideı ataýlarynyń ózinen-aq qazaq ıisi ańqyp turǵan joq pa?! Sonymen birge taǵy bir kóńil aýdararlyq jaıt, «Mıdııa, Assırııa, Lıdııa juurtshylyǵy saqtardy «ıshgýz» dep atapty» (O. Súleımenov «Az ı ıA» 252-bet.) degen de tarıhı derek jelisi bar. Ishgýz (ıshkýz) - úshkóz (úsh Ata, ıakı úsh jan), úsh Oǵyz (úsh rý, úsh taıpa), úsh Júz (úsh jurt, úsh ulys) degen maǵynada ekendiginde daý joq. Onyń ústine, bul grek tarıhshylary men Assırııa shejireshileri jazyp ketken osynaý derek kózderin saqtardyń tól shejiresi de «tiriltip», olar ózderin áý basta iri-iri úsh rýdan taraıtynyn ósıet etip qaldyrǵan. Jáne biz osy Qaǵıdany kúni búginge deıin solaı qabyldaımyz. Bir qyzyǵy sol, bul úsh Ata - qazaq shejiresindegi Alashuly Jaıylhannan taraıtyn Qazaq, Sozaq, Uzaq bolýy nemese Qazaquly Jumannan týatyn Arystyń alty uldarynyń ishindegi eń kóp taraǵany - Aq-Arys, Jan-Arys, Bek-Arys bolýy da, bek ábden múmkin. Iá, bul áli de tereń zertteýlerdi qajet etetin dilgir dúnıe!

Іlki zamandardan iz tartatyn Qazaq shejiresi atatektik taralýyn Alashtan bastaıdy. «Osydan eki jarym myń jyl buryn atalarymyz Hazar men Alash Alataý men Altaı ormandarynyń arasyn shıyrlaı kóship júripti. Sol Alashtan qazaq shejiresi boıynsha Jaıylhan, Seıilhan atty eki ul taraıdy. Seıilhannan segiz arys túrikpen tarasa, Jaıylhannan Qazaq, Sozaq, Uzaq atty úsh ul týady. Shejirede Sozaqtan qaraqalpaq, al Uzaqtan Qyrǵyz ben Hakas óredi. Qazaq atamyzdan Juman, Tuman atty qos ul bolyp, onyń Jumanynan Arys pen Sabyr atty eki uly bolady. Arystyń shyn aty Anarys bolǵan desedi. Sheshesi erkeletip Arys dep atap ketipti. Arystyń dúnıe kezip kóp ilim alǵan adam ekenin Maıqy bı babamyz únemi aıtyp otyrady eken. Ol Eýropanyń óner men bilimi damyǵan elderinde, ásirese, ellın (grekter) elinde bolyp, olardyń óneri men mádenıetinen kóp nárse úırengen. Ol sońyna mol pálsafalyq mura qaldyrǵan ári aqyn, ári ahýn bolypty. Onyń «Dúnıe sheksiz, aldy da, arty da joq, haqıqatta da mólsher joq jáne ótken kúnniń belgisi joq» degen sózi qalǵan. Arys babanyń baǵa jetpes osyndaı muralary Maıqy bı zamanyna deıin jetip, sol kezderdegi (bizdiń jyl sanaýymyzdyń basy) bir joıqyn jer silkinisiniń saldarynan joǵalyp ketipti». (Qazybek bek Taýasaruly. «Túp-tuqıannan ózime sheıin» 34-36 better.)

Aqyry áńgimeniń aýany Arys babamyzǵa aýysqan eken, osy jerde ultjandylyq sezimniń jetegimen negizgi taqyryptan sál aýytqyp, tarıhı jádiger retinde sana serpilter bir sáıkestikke oqyrman kóńilin bura ketkendi jón kórip otyrmyn. Ol sáıkestik bir jaǵynan - grek tarıhshylary Gerodot, Plýtarh, Dıogenniń jazbalary men kóne grek jazýshysy Lýkıannyń «Skıf nemese qonaq» atty áńgimesindegi «jeti ǵulamanyń» biri atanǵan Anaharsıs patshazada (b.d.d. 620-555 jyldar) bolsa, ekinshi jaǵynan Qazybek bek Taýasaruly usynǵan qazaq shejiresindegi Jumannyń uly Arys (shyn aty Anarys) babamyzdyń ǵumyrnamasy týraly derekterden týyndap otyr. Ekeýinde de Anaharsıstiń (Arystyń) anasy grek qyzy bolǵandyǵyn jazady. Ekeýinde de Anaharsıs (Arys) patshazada ellın elinde bolyp, olardyń ónerin, salt-dástúrin, bılik júrgizý zańdylyqtaryn tereń meńgergenin jáne sol ilimin saqtardyń turmystyq ómirine engizýge tyrysqany baıandalady. Onymen qoımaı, inisi Idanfırs patshaǵa «eldi qalaı durys basqarý kerek» ekendigin aıtamyn dep qazaǵa ushyraǵany týraly da jazylady. Bul jerde grek tarıhshylarynyń «suńǵyla Solonmen sóz jarastyrǵan Anaharsıs» dep otyrǵany qazaq shejiresindegi Jumannyń uly Anarys (Arys) babamyz ekeni daýsyz! Óıtkeni, ekeýiniń de ómiri men oqıǵa jelileri bir-birimen aınymaı dál kelýimen tańqaldyrady jáne tańqaldyryp qana qoımaı, osyndaı dúıim dúnıege aty máshhúr atategińniń bolǵanyn oıǵa oraltyp, arada eki myń alty júz jyldaı ótse de, sol babamyzdyń qanymen jumys istep turǵan judyryqtaı júregińniń soǵýyn jıiletip, tula boıyńdy túgeldeı shymyrlatady...

Arys babamyz ustazy danyshpan Solon ómirden ozǵan soń, ellın elinen elge oralady. Ol on eki jyl ómir súrip baryp qyzǵanyshtyń kesirinen óz baýyrynyń qolynan qapyda qaza tabady. Osy aralyqta odan alty ul bala (Aq, Pan, Jan, Bol, Bek, Bal) qalady jáne olardyń ishinen úsheýiniń ǵana urpaǵy kóp bolady. Olar qazirgi júrgen barlyq ısi qazaqtyń atalary - Aq-arys, Jan-arys,Bek-arys. Gerodot óz jazbalarynda («Tarıh» IV-kitap) Anarys (Arys) babamyzdyń babasyn, atasyn, ákesin jazyp qaldyrǵan. Biraq ókinishke oraı, bárin de óz tiline qaraı burmalap: «Anaharsıs - skıf patshasy Spargapıptiń shóberesi, Lıktiń nemeresi, Gnýrdyń balasy» (sonda, 76-bap) dep úlken ózgerispen jazǵan. Degenmen, buǵan da toba! Sonaý alys jatqan tarıh qoınaýynan Arys babamyzdy tanyp, taýyp alýymyzǵa osy da jetkilikti boldy.

Qazirgi qolymyzda bar kóptegen tarıhı qundy derekter men tasqa qashap qaldyrylǵan baǵa jetpes kóneniń kózi - jádiger jazýlardy bir-birimen saralaı salystyryp oı eleginen ótkizgen saıyn,«qazaq» etnonıminiń shyǵý tarıhy tym tereńde jatqandyǵyna kózimiz anyq jete túsedi. Jalpy «qazaq» ataýynyń qalaı shyqqany týraly pikirlerdi ekshegende, onyń qısynǵa keletin birneshe nusqalaryn atap ótýge bolady. Olar: «qas saq», «qos oq» (qypshaq rýynyń tańbasy), «aq qaz», «qaı saq» (kóne parsy tilinde «qaı», «keı» sózderi handyq dárejedegi úlken laýazymdy bildirgen) sózderi. Bul sózder bizdiń qazaqtyq bolmysymyzǵa ulttyq-tektik turǵydan alǵanda óte jaqyn turǵan uǵymdar. Jáne osy sózderdiń árqaısysyna da kóńilge qonymdy ári qısyndy oılar men pikirlerdi saǵattap aıtýǵa da bolar. Desek te, osylardyń ishindegi eń bizge jaqyn kórinip,júrekke jyly tıetin sóz ol - «qas saq» sózi. Endi osy «qas saq» sózine zerttep, zerdelep tereńirek úńilsek.

Bizdiń dáýirimizge deıingi V-IV ǵasyrlarda sol saqtarmen ǵasyrlas ómir súrgen, olardyń turmys-tirshiligimen etene tanysqan grek tarıhshylary Gerodot, Arısteılerdiń qaldyrǵan derekteri boıynsha «saqtardyń quramynda: katar, agafırs (aǵa berish), tanaıs, gırgıs (qyrǵyz), qorat (qońyrat, qoraǵat), qomaq (qımaq), daı (adaı), qas, tohar jáne t.b. iri-iri taıpalardyń bolǵanyn» kóremiz. Osy jerdegi «qas» taıpasy - «qas saqtar» qazirgi júrgen qazaqtardyń tikeleı «atatek babasy emes» dep kim aıta alady?! Jáne osy jerde halqymyzdyń turmystyq ádet-ǵurpynda asa qasterli sanalatyn «jeti ata» uǵymymen sabaqtastyra aıtar bolsaq, «qas saq» ataýy kezinde keń-baıtaq ıen dalany at tuıaǵynyń dúbirimen titiretken saq babalarymyzdyń zamanynda-aq aıtyla bastap, olarmen qaýymdas, qatarlas ómir súrgen, solardyń tikeleı shóbere-shópshek-týajat úrim-butaqtary bolǵan degen de tujyrymdy toqtamǵa kelesiń. Sebebi, «qas saq» (naǵyz saq) ataný úshin de sol saqtardyń ortasynda ómir súrý qajet emes pe?!

Sh.Ýálıhanov: «Qazaq» sóziniń arǵy máni - jan men tánniń rýhtyq beriktigin bildiretin eýropalyq serilikke tán» (2-tom, 208-bet) dese, Álkeı Marǵulan: «Qazaq» - myqty, alyp, joıqyn degendi bildiredi» dep, «Tańbaly tas jazýlarynda» jazyp qaldyrǵan. Ázirbaıjan ǵalymy Keroǵly: «Qazaq» sózi qas-saqtan shyqqan», - deıdi. Jalpy bul ǵylymı tujyrymdarǵa alyp-qosarymyz joq. Tek qana qoldaımyz.

Endi, «qazaq» etnonıminiń shyǵýyna birden-bir qatysy bar dep sanalatyn basqa da sózderge jeke-jeke qysqasha toqtala ketsek. Kóptegen til jáne tarıh salasyndaǵy ǵalymdarymyzdyń nazaryn ózine kóbirek aýdarǵan sóz ol - «qos oq» sózi boldy. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, «qos oq» (qos jebe, qos pyshaq bolýy da múmkin) - túrki taıpalarynyń ishindegi eń kóne etnostardyń birine jatatyn qypshaq rýynyń tańbasy. Ol - qysqasha kelgen eki tik syzyq. Arab álipbıimen aıtar bolsaq, qos álip. Árıne, bul keıingi kezeńderde qosylǵan janama ataý ekeni belgili. Onyń naǵyz ataýyn - álimjettik jaýgershilik zamanda bes qarýyn boıynan tastamaǵan babalarymyzdyń jebemen, pyshaqpen baılanystyrýy, shyndyqqa birden-bir janasatyn qısyn. Jasanǵan jaý kelgende oǵan qarsy turar, qaırat kórseter uldarynyń (er-azamattarynyń) sanymen de; eki uly bolsa - «qos oq» dep, on uly bolsa - «on oq» dep aıtylyp ketýi de múmkin. Bul qazaqtyń arǵy-bergi tarıhı shejiresinde kóp kezdesetin jaıttar. Jalpy, kúni keshege deıin «toqsan eki baýly» atalyp kelgen qypshaqtardyń arǵy túpki tegi eki ul - eki Atadan, ıaǵnı «qos oqtan» taralýy da bek, ábden múmkin.

Taǵy bir qısyn - sol qos syzyq, eki jebe emes, eki pyshaq (túrikshe - «iki pchak») bolýy da kádik. Biraz túrkolog ǵalymdarymyz osy pikirdi qoldaıdy. «Іki pchak» qypshaq sóziniń etnonımi bolyp qalyptasýyna yqpal etken» deıdi olar. Zady, «qypshaq» etnonımi «qazaq» etnonıminen mán-maǵynasy jaǵynan onsha kóp alys jatqan joq. Túrli sebeptermen ekeýine de ortaq «qos oq» sózin aıtpaǵannyń ózinde, kóne túrki tilinde «qypshaq» dep dińgegi qýys aǵashty aıtady. «Sonaý bir qýǵyn-súrgin, úrkinshilik zamandarda Qypshaq atamyzdyń anasy aıy-kúni jetip tolǵaq qysqanda, ońtaıly jer tappaı aǵashtyń qýysynda bosanypty» deıdi keıbir bizge jetken ańyzdarda. Sodan aǵash qýysynda kindigi kesilgen bala Qypshaq atanyp ketipti. Teginde, áli kúnge deıin ońtústik óńirlerde ásirese, Syrdarııa boıynda turatyn aǵaıyndar aǵashtyń maıda butaqtaryn «shaq» deıdi. Olardan qońyr kúzde «Bir máshıne shaq túsirip aldym» degen sózdi jıi estısiń. Bul jerde de «shaq» sózi sol atam zamanǵy aǵash maǵynasynan aınymaı, qasıetti de kórkem túrki tiliniń myńdaǵan jyldarǵa jalǵasyp jatqan ǵajap jasampazdyǵyn dáleldep turǵandaı.

Biz áńgime etip otyrǵan saq dáýirlerinen kóp keıin orys jylnamashylary qaldyrǵan derekterde: «Erdada (Rededıa) han bastaǵan «qos oq» (kosok) halqy XI-XII ǵasyrlarda Chernıgov ólkesinde ómir súrip, keıin olar ózderin «kóp úı» (kovýı) jurtymyz dep atap ketti» degen de taıǵa tańba basqandaı jazbalar bar. Qazirgi tańda Kishi júzdiń ishindegi Sherkeshte Qosym, Tabynda Qosel, Kóbeı rýlarynyń bar ekenin oılasań, osylar sol «qos oq», «kóp úı» jurtynyń tikeleı urpaqtary bolar degen senimdi pikirge kelesiń. Túptep kelgende, áıteýir beker emes ekenine kóziń jete túsedi.

Tarıhı shyndyqtan aýytqymas úshin, biz baıanymyzdyń basyn álem tarıhshylaryna aty málim tulǵa, saq birlestiginiń alǵashqy kósemderiniń biri - Ishpaqaı (b.d.d. 720-670 jyldar) babamyzdan bastaǵandy jón kórip otyrmyz. Osyǵan sáıkes, Assarhadon patsha tusynda assırııalyq shejireshiniń jazyp qaldyrǵan bir deregine kóńil aýdarsaq. Onda «... bizdiń eramyzǵa deıingi VІІ ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary Soltústik Kaspıı dalalarynan Kaspıı teńiziniń batys jaǵalaýymen (Derbent qalasy arqyly) kóshpendiler qaptap keldi. Olardy bastap kelgen kóseminiń aty - Ishpaqaı, al taıpa birlestiginiń aty - «ıshkýz» dep jazylǵan. Ishkýz - saq taıpalarynyń ortaq ataýy. Olaı bolsa, sol saq taıpalarynyń arasynda erjúrektiligimen, ójettiligimen kerek deseńiz, jankeshtiligimen kózge túsip, joryqtas qandastarynyń ishinde úlken bedel men ataqqa ıe bolǵan «qas saq» (naǵyz saq) taıpasynan shyqqan qazaq babalarymyzdyń da júrgeni anyq. Bul degen - «qas-saq» - «qazaq» ataýy b.d.d. VII ǵasyrdyń sońynan-aq aıtyla, atala bastady degen sóz! Jáne osydan bir-eki ǵasyr ǵana keıin ómir súrip, sol saq babalarymyzdyń qolynan as-sý ishken Gerodot, Arısteı keıin Strabon degdarlardyń jazyp qaldyrǵan asa qundy tarıhı derekterinde de «qadaý-qadaý saq taıpalarynyń ishinde irgeli «qas» taıpasynyń da bolǵany» týraly aıtylady. Bul endi, qansha qyńyrlanamyn deseń de, bultartpas aıǵaqtar! Degenmen de bul áli qansha naqty bolǵanymen bir jaqty ǵana málimet.

Jalpy, tarıhta keıbir rý nemese taıpa aty sol zamandardaǵy qoǵamda bolyp jatqan áleýmettik-saıası jaǵdaılarǵa baılanysty birneshe ǵasyrlap tarıh sahnasynan shyǵyp qalady da, óz kezeńi kelgende sahna tórine qaıta kóteriledi. Óıtkeni, attyń jaly, túıeniń qomynda ótip jatqan kóshpeli ómir tirshiligi birde basqa eldi bajaǵynda ustasa, birde ózi basqanyń bajaǵy bolyp ketýi ábden múmkin. Bılik tizgini basqa jurttyń qolyna kóshken ondaı taıpanyń kóptegen azamatyq jáne áleýmettik quqyqtary, árıne, shekteledi. Mine, dál osy kezde ol jurttyń esimi de tarıh sahnasynan shyǵyp qalady. «Qazaq» ataýy da osyǵan uqsas jaǵdaıatta, basqa rýlyq birlestikte myńdaǵan jyldar boıy «óz qaınaýy ózinde bolyp» tarıh sahnasynyń tórine kóterile almaǵan. Qypshaq taıpasynyń da taǵdyr-talaıy dál osyndaı. Bir kezde ataq-dańqy jer jaryp dúrildep turǵan qypshaq jurty birneshe ǵasyrlar tarıh tórinen kórinbeı ketip, tek qana Shaǵataı ulysy tusynda ǵana Deshti Qypshaq ólkesi bolyp tarıh betine qaıta shyqty. Qazir esimizge túspeı otyrǵan mundaı jaǵdaılar búıenniń qyrtysyndaı tarıh qoınaýlarynda qanshama!

Teginde bizder, kóńilge kelsin, kelmesin tarıhı qundylyqtarymyzdy tııanaqtap tirkep-hattaýda áý bastan-aq asa bir qulyqty bolmaǵandaımyz. Sondaı quntsyzdyq pen nemquraılylyǵymyzdyń kesirinen ókinishke oraı, kóptegen tarıhı taǵdyr-talaıymyzdy jadymyzdan óshirip aldyq. Bul, árıne, ulttyq úlken ókinish, qala berdi tipti, qasiret dese bolǵandaı... Sebebi, qazirgi tańda tolyǵymen birizdilikke túsken ulttyq «tarıhı ózegimiz» joq. Azdy-kópti qolymyzda bar tarıhı jádigerler hronologııalyq jáne derektik naqtylyǵy jaǵynan kóbine birine-biri sáıkes kelmeı sabyltady. Osydan bolar, keıbir jaǵdaıattarda ózimizdi-ózimiz ábden shatastyryp boldyq. Sondyqtan da, amal joq sońǵy jyldary tarıhyna yqtııattaý qaraıtyn kórshi elderdiń «baqshasyna qaıta-qaıta túsip», ózimizdi ózgelerdiń burmalanǵan tarıhynan izdeýge májbúrmiz. Ásirese, grek tarıhshylary men qytaı tarıhshylaryna kóbirek táýeldimiz. Olardaǵy sózdik ataýlardyń burmalanǵany sonshalyq, kóptegen kóne taıpalar men etnostardy, kisi attaryn tanyp-bilýde áli kúnge deıin kimniń kim ekenin anyq ajyrata almaı pushaıman bolýdamyz. Degenmen, «kósh júre túzeler» dep maqal shyǵarǵan qazaqtyń kúni jetkende «tól tarıhy da túzeler» degen saqa senimniń basym ekendigin nesine jasyraıyq.

Endigi jerde, qoldaǵy bardy qanaǵat tutyp, taǵy bir ózekti de ómirsheń máselege at basyn bursaq. Bul da tirshilik túıtkilderinen, ulttyq namystan týyndaıtyn kókeıkesti másele.

Qazaqtyń 2700-3000 jyldaı tarıhy bar ekenine kózimiz jete túsken saıyn, oıymyzdy osy Atameken-qarashańyraǵymyzda osynshama jyldar boıy «qandaı birlestikter men memleketter dáýirledi eken» degen mańyzdy suraqtyń mazalaıtyny málim. Bul jerde birer ǵasyr ǵana ómir súrgen shaǵyn handyqtardy tizbekteı bermeı, búdin Túrki dúnıesine, kala berdi ısi qazaqqa qatysy bar deıtin qadaý-qadaý iri memleketterdi ǵana eske túsire kókteı sholyp ótsek.

Álqıssa, qysqasha sholýymyzdyń basyn sonaý b.d.d. VII-II ǵasyrlarda Shyǵys Eýropa men Azııanyń teriskeı ólkesin túgelge jýyq at tuıaǵymen taptaǵan saq (ıshkýz) dáýirinen bastasaq, arǵy 3500 jyldyq tarıhy bar Tarǵytaı babamyzdy aıtpaǵanda, Ishpaqaı kósem basshylyq jasaǵan Saq birlestiginiń bolǵanyn bilemiz. Ol qazirgi kúnimizden 2700 jyl buryn adamzat tarıhynyń damý órkenıetine óziniń súbeli úlesin qosqan irgeli memleket bolatyn.

Bizdiń dáýirimizdiń 552-jyly, túrik taıpalarynyń basyn qosqan Býmyn qaǵan san ǵasyrlar tarıh sahnasynan kórinbeı ketken «túrik» ataýyn qaıta jańǵyrtyp, Túrik qaǵanatyn qurdy.

Qarahan memleketi men Qypshaq handyǵynyń qurylýy men dáýirleýi qaraılas: biri - X ǵasyrdyń ortasyna taıaý (942-jyly) qurylsa, ekinshisi - sál keıin, ıaǵnı XI ǵasyrdyń ortasynda qypshaqtar batysyndaǵy basty qarsylastary - Oǵyz birlestigin jeńgen soń baryp (1050- jyly), derbes handyq qurdy. Burynǵy «Oǵyzdar dalasy» «Qypshaqtar dalasy» (Deshti Qypshaq) degen ataý aldy. Bul eki birlestiktiń bar aıyrmasy; Qarahan memleketi XIII ǵasyrdyń onynshy jyldary óz bıligin toqtatsa, Qypshaq handyǵy da sol XIII ǵasyrdyń on segizinshi jyly (Shyńǵys hanǵa deıin) dáýirleýin toqtatty. Biraq, Joshynyń uly Batý han 1242-jyly qurǵan Altyn Orda memleketi sol «Deshti Qypshaq» ólkesinde bılik qurǵan soń, qypshaqtar ózderiniń tek tarıhı ataýyn ǵana XVI ǵasyrdyń basyna deıin tarıh sahnasynda saqtaı aldy.

Shyńǵys hannyń nemeresi Batý han bahadúr negizin qalaǵan bul memlekettiń quramynda qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyndaǵy irili-usaqty barlyq rý-taıpalary boldy. Batý hannyń eki júz elý myńdyq aıbyndy áskeriniń de negizgi quramy Úısin-Jalaıyr arysy bastaǵan Orta júz ben Kishi júz rýlarynan edi. Aıbyny men ataǵynan at úrkip, atajaýdyń tizesi qaltyraıtyn Altyn Orda memleketi bizdiń eldigmizdiń eń aıshyqty kezeńderiniń biri bolatyn.

XV ǵasyrdyń orta tusynda (1456-jyly) «qazaq» atymen irgeli memleket quryp, «qazaq» sózin ulttyq múddege aınaldyra qaıta jańǵyrtqan Orys hannyń urpaqtary Kereı men Jánibek handar boldy. Ábilqaıyr hannyń qataldyǵy men qysastyǵyna shydamaǵan ózderine qarasty «eki júz myń janmen» (M.H.Dýlatı) olar Jetisý ólkesindegi Moǵolstan handyǵyna bet aldy. Bulardy Moǵolstan hany Esenbuǵa úlken qurmetpen qarsy alyp, Shý ózeni boıynan jáne Qozybasy aımaǵynan jer bólip berdi. Bul arada Kereı men Jánibek jeke Qazaq handyǵynyń shańyraǵyn kóterdi. Osy jerde «Handar kestesine» (Q.Salǵarauly) zer sala ketsek: «Orys hannan jeti ul, bes qyz týady. Sol jeti uldyń úlkeni - Toqtaqııa da, ekinshisi - Qutylyǵ-Buqa. Osynyń Toqtaqııasynan Bolat, odan Kereı. Al Qutylyǵ-Buqadan Qutýýjaq, odan Baraq (keı derekte Quıyrshyq), odan Jánibek. Sonda Kereı Orys hannyń shóberesi, al Jánibek shópshegi bolyp keledi».

Osylaısha Kereı men Jánibek kári tarıhtyń qoınaýynda qalyp, kómeski tartsa da kóńilden kóshpegen qasıetti babalar ataýy - «qazaq» sózin tarıh tórine qaıta shyǵardy. Al, Táýelsizdik alyp, elimiz egemen Qazaqstan atalǵaly beri, qos býynnan turatyn «qazaq» sózi búkil shartarapqa shalqı tarap, odan saıyn el abyroıy asqaqtaı tústi. Kónede «qas saq», keıinnen «qazaq» atalýymen,qazirgi jer basyp júrgen ısi qazaqtyń sol keshegi jaýynger saqtardyń zańdy murager - urpaǵy ekendigi aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine, saqtardyń Atajurtynda uıa basyp, alshııa otyrýymyzdyń ózi de bul oıymyzdy naqtylaı túskendeı.

Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy sharalary da bastaldy. Bul toı shyn máninde búkilhalyqtyq sıpat alyp, el mereıin ústem eteri anyq.

Oblystan shyǵatyn respýblıkalyq «Halyq» gazetinde shilde aıynyń alǵashqy jartysynda jarııalanǵan ózekti maqalalarǵa sholýdy usynamyz.

Maqala avtory ata-ana men mamandar pikirip keltire otyryp, ózi kótergen máselege jan-jaqty taldaý jasaǵan.

degen taqyryppen jaryq kórip.

 atty maqalada memlekettik baǵdarlama aıasynda atqarylyp jatqan ister men týrızm salasyn damytý máseleleri qozǵalady.