Berlınnen jetken hat: Qymyz jıirkenishti taǵamdardyń qatarynda qaıdan júr
ASTANA. KAZINFORM – Berlındegi jıirkenishti taǵamdar murajaıynda jańa týǵan tyshqannan jasalatyn ónimnen bastap, jylan etinen daıyndalatyn delıkateske deıingi «erekshe» eksponattar qoıylǵan. Sol qatarda qymyzdyń qatar usynylýy kópshiliktiń tańdanysyn týdyrǵan edi. Osyǵan baılanysty Kazinform tilshisi mýzeı ókilderimen tildesip, jaǵdaıdyń mán-jaıyna úńildi.
Mýzeıdiń maqsaty qandaı?
«Disgusting Food Museum» murajaıyn alǵash ret 2018 jyly Shvetsııanyń Malme qalasynda Andreas Arens pen doktor Samýel Ýest birlesip qurǵan. Al Berlındegi kórme 2021 jyly osy jobanyń lıtsenzııalyq nusqasy retinde ashylǵanyn bildik. Búginde ekspozıtsııada álemniń ártúrli elinen jınalǵan shamamen 100 taǵam usynylǵan.
Mýzeı ókilderiniń aıtýynsha, eksponattardy irikteý barysynda eshbir eldi nemese mádenıetti kemsitý maqsaty kózdelmeıdi. Negizgi ıdeıa – «jıirkenish» uǵymynyń sýbektıvti ekenin kórsetý. Osy qaǵıda turǵysynan qymyz ekspozıtsııaǵa engizilgen.
– Bul – dástúrli sýsyn. Alaıda Batys jáne Soltústik Eýropa aýdıtorııasy úshin ol áli de beıtanys ónim retinde qabyldanady. Ekspozıtsııa tek ózge elderdiń taǵamdaryn emes, sonymen qatar shved jáne soltústik eýropalyq ónimderdi de qamtıdy. Máselen, sıýrstremmıng, tuzdy lakrıtsa, haýkarl sııaqty taǵamdar jergilikti halyq úshin úırenshikti bolǵanymen, sheteldik qonaqtar arasynda ártúrli reaktsııa týdyrady, – delingen mýzeıdiń Kazinform saýalyna bergen jaýabynda.
Qymyz Malme men Berlındegi ekspozıtsııada da usynylǵanymen, degýstatsııa baǵdarlamasy turaqty emes. Qazirgi ýaqytta Malmede jetkizilim máselesine baılanysty qymyz berilmeıdi. Al Berlınde ol kem degende bir ret degýstatsııaǵa usynylyp, kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan.
Sondaı-aq mýzeı Ortalyq Azııa ónimderin keńirek tanystyrýǵa daıyn ekenin jetkizgenimen, olar mindetti túrde kórme tujyrymdamasyna saı kelip, mádenı turǵydan durys usynylýy tıistigin atap ótti.
– Berlındegi mýzeı franshıza aıasynda jumys isteıdi, al ekspozıtsııa mazmunyna qatysty túpkilikti sheshimdi jobanyń negizin qalaýshylar qabyldaıdy. Basty maqsat – tosyn kórinetin taǵamdar arqyly aýdıtorııanyń tanym kókjıegin keńeıtý, – delingen aqparatta.
Mýzeı ókilderiniń pikirinshe, bir adamǵa oǵash kóringen taǵam kelesi adam úshin qalypty ári súıikti as bolýy múmkin. Osyny túsiný – mádenı aıyrmashylyqtarǵa qurmetpen qaraýdyń negizgi kilti.
Qymyzdy alǵash zerttegen kim?
Endigi kezekte qymyzdy ǵylymı turǵydan zertteý tarıhyna kóz júgirtsek. Onyń tamyry XIX ǵasyrdan bastaý alady. Bul baǵyttaǵy alǵashqy zertteýshilerdiń biri – qazaq dárigeri Ámire Aıtbaqın.
Tarıhı derekterge súıensek, ol 1892-1893 jyldary Tom ımperator ýnıversıtetinde professor A. Sýdakovtyń jetekshiligimen «Izmenenıe kýmysa prı sterılızatsıı ı sostav sterılızovannogo kýmysa» atty ǵylymı jumys júrgizgen. 1896 jyly osy eńbegin qorǵap, qymyzdyń emdik qasıetterin ǵylymı turǵydan dáleldeýge talpynys jasaǵan.
– Muraǵat qujattarynda «Ámire Aıtbaqın – Tom ımperator ýnıversıtetiniń túlegi, tuńǵysh dıplomdy qazaq dárigeri» dep kórsetilgen, – delinedi derekterde.
Zertteý barysynda ol qymyzdyń quramyn, daıyndalý erekshelikterin jáne ony saqtaý tásilderin tereń qarastyrǵan. Ǵalym Marko Polo jazbalaryna deıingi tarıhı derekterge súıene otyryp, qymyzdyń ejelgi dáýirden-aq keń taralǵanyn atap ótken.
Aıtbaqınniń eńbegi tek teorııalyq zertteýmen shektelmeıdi, ol tájirıbelik medıtsınamen de tyǵyz baılanysty. Ol elge oralǵannan keıin Qarqaraly ýezinde uzaq jyl dárigerlik qyzmet atqaryp, qymyzben emdeý tájirıbesin keńinen nasıhattaǵan.
– Bul – «qazaq qymyzynyń patentin kim ıelendi?» degen suraqqa jaýap. Qymyzdyń hımııalyq quramyn zerttep, eńbegin 1896 jyly jarııalaǵan – Ámire Aıtbaqın. Sondyqtan bul ónimdi basqa elderge telýdiń negizi joq, – dedi Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdandyq muraǵatynyń basshysy Manarbek Kárim.
Sýsynnyń emdik qasıeti
Qymyzdyń densaýlyqqa áseri qazirgi ǵylymı ortada da keńinen zerttelip keledi. Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medıtsına ýnıversıtetine (QazUMÝ) qarasty akademık T. Sharmanov atyndaǵy nýtrıtsıologııa kafedrasynyń meńgerýshisi, medıtsına ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Maıgúl Seıdollaqyzy ónimniń jeńil sińetin taǵam ekenin atap ótti.
– Qymyz quramynda maı az, jeńil qorytylatyn aqýyz-albýmınder kóp. Tabıǵı qant mólsheriniń joǵary bolýy onyń dámin sál tátti etedi. Quramyndaǵy S dárýmeni sıyr sútimen salystyrǵanda on ese kóp. Osy erekshelikter ony dıetalyq ónim retinde baǵalaýǵa múmkindik beredi, – dedi professor.
Osylaısha, maman qymyzdyń aǵzaǵa jalpy áserine de nazar aýdarady. Sebebi qymyz nýtrıtsıologııada fýnktsıonaldyq ónim retinde qarastyrylady.
– Qymyzdyń asty qorytý qasıetine kelgende, ony katalızatormen salystyrýǵa bolady. Sondyqtan artyq salmaqtyń, semizdiktiń aldyn alýda jáne emdeýde keńinen qoldanýǵa múmkindik beredi, – dedi spıker.
Sonymen qatar qymyzdyń júıke júıesine áseri erekshe. Onyń quramyndaǵy V toby dárýmenderi men az mólsherdegi etanol aǵzany tynyshtandyryp, adamnyń jalpy qalpyna kelýine yqpal etedi. Sozylmaly aýrýlar kezinde de onyń paıdaly tustary jıi aıtylady. Immýnıtet tómendegen jaǵdaıda da qymyzdyń orny bólek.
Maman ónimdi tutynýdaǵy erekshelikterge toqtalady. Ásirese ashytý ýaqytyna qaraı onyń qasıeti ózgeretinin aıtty.
– 3-5 kúndik qymyzdyń qyshqyldyǵy joǵary bolady, sondyqtan ony asqazan-ishek joldary beıimdelgen adamdar ǵana tutyna alady. Qymyz ashyǵan saıyn quramyndaǵy etanol mólsheri de artady. Al kúshti qymyz kóbine aýyr jumystan keıin nemese as qorytýdy jeńildetý úshin paıdalanylady, – deıdi ol.
Degenmen ǵalym qymyzdyń bárine birdeı sáıkes kele bermeıtinin de eskertedi. Keıbir jaǵdaılarda ony qoldanýǵa shekteý qoıylady. Olardyń qatarynda týberkýlez, psıhıkalyq aýrýlar, gastrıt, asqazan men on eki eli ishektiń oıyq jarasynyń asqynýy, sondaı-aq laktozaǵa tózbeýshilik jáne ishek ınfektsııalary sııaqty jaǵdaılar bar.
Ulttyq ónimniń eksporty: jańa naryqqa jol
Ulttyq sýsynnyń eksporttyq áleýeti de sońǵy jyldary aıtarlyqtaı artyp keledi. Elimizde dástúrli ónimderdi halyqaralyq naryqqa shyǵarý jumystary kezeń-kezeńimen damyp, júıeli sıpat alyp otyr.
QazTrade baǵalaýynsha, tıisti qoldaý tetikteri tolyq iske qosylǵan jaǵdaıda, 2028 jylǵa qaraı Qazaqstannyń ulttyq ónimderiniń eksporty 50-80 mln AQSh dollaryna deıin jetýi múmkin. Bul rette negizgi eksporttyq naryqtar retinde Reseı men Qytaı atalady. Atalǵan elderde 2 mıllıonnan astam qazaq dıasporasynyń bolýy dástúrli ónimderge turaqty suranystyń qalyptasýyna yqpal etip otyr.
Alaıda eksportty keńeıtýdegi basty baǵyttardyń biri – ónimniń saqtalý merzimin uzartý máselesi. Reseı naryǵynda qymyzǵa degen qyzyǵýshylyq joǵary bolǵanymen, onyń 3-5 kúndik qysqa saqtaý merzimi logıstıkalyq turǵydan birqatar shekteý týdyrady. Osyǵan baılanysty óndirýshiler tehnologııalyq sheshimderge kóbirek nazar aýdaryp otyr. Sebebi pasterızatsııa arqyly saqtaý merzimin 30 kúnge deıin uzartý jáne lıofılızatsııa ádisimen qymyzdy untaq túrinde shyǵarý baǵyttary damyp keledi.
Tehnologııalyq jańǵyrýmen qosa salany ǵylymı turǵyda damytý jumystary qatar júrgiziledi. Aqtóbe oblysynda «Qazaq jylqy sharýashylyǵy jáne jem-shóp óndirisi» ǵylymı-zertteý ınstıtýty qurylyp, ol dástúrli jylqy sharýashylyǵyn zamanaýı bıotehnologııalarmen ushtastyrýdy maqsat etedi. Ol Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Aýyl sharýashylyǵy forýmynda kóterilgen bastamalarymen úndes.
Jańa keshen aıasynda mamandar ISO, Codex jáne HACCP halyqaralyq standarttaryna saı jylqy eti men qymyz óndirisiniń tehnologııalyq tizbekterin ázirleýmen aınalysady. Bul óz kezeginde ónimderdi halyqaralyq deńgeıde sertıfıkattap, eksportqa erkin shyǵýǵa jol ashady.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetinshe, qazir Qazaqstan Eýropalyq Odaq, Birikken Arab Ámirlikteri jáne Qytaımen veterınarlyq sertıfıkattardy ózara kelisý jumystaryn júrgizip jatyr. Sonymen qatar Japonııa naryǵyna shyǵý múmkindigi de qarastyrylady.
– Bul bolashaqta Qazaqstan ónimderiniń EO men Taıaý Shyǵys naryǵyna shyǵýyna jol ashady, – delingen vedomstvo habarlamasynda.
Qorytyndylaı aıtqanda, qymyz – tek ulttyq sýsyn emes, zerttelip jatqan kópqyrly ónim. Ol bir jaǵynan álemdik mýzeılerde mádenı erekshelik retinde usynylsa, ekinshi jaǵynan emdik qasıeti ǵylymı turǵyda áli dáleldenip keledi. Sonymen birge eksporttyq áleýeti artyp, halyqaralyq naryqqa shyǵý múmkindigi keńeıip otyr.
