Berel qorǵany

Altaı aýmaǵynyń bóligi bolyp tabylatyn Shyǵys Qazaqstan oblysy jalpyadamzattyq órkenıetti beıneleıtin túrli tarıhı oqıǵalarǵa, eskertkishterge óte baı. Altaı jáne qazirgi Shyǵys Qazaqstan aýmaǵy tek saýda-ekonomıkalyq, qarjy, mádenıet ortalyǵy bolyp qana qoımaı, sonymen qatar qazaq eliniń quramyna engen túrli túrki taıpalarynyń qaǵanattary paıda bolǵan jer. Mádenıaralyq, qoǵamdyq-ekonomıkalyq baılanystardyń negizinde dál bizdiń óńirde kónetúrki ja­zýlary (rýna, uıǵyr jazýlary) paıda bolǵan. Osy jazýlarmen jazylǵan ata-babamyzdyń tarıhyn baıandaıtyn kóp­tegen kónetúrkilik eskertkishter bar.

Taǵy bir aıta keterligi, 2011 jyly aıaqtalǵan «Mádenı mura» mem­lekettik baǵdarlama­synyń mańyzy zor boldy. Bul baǵdarlama óziniń aýqymdylyǵymen biregeı, ıaǵnı tek qazaq­standyqtardyń ǵana emes, jalpy adamzattyń mádenı jáne rýhanı damýyna úles qosty. Baǵdarlamanyń júzege asýyna otandyq jáne sheteldik bilim berý, mádenıet salasyndaǵy ǵalymdar jumyldyryldy. Baǵdar­lama aıasynda júrgizilgen keń aý­qymdy arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjesinde el tarıhynyń jańa paraqtary ashyldy. Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Shilikti men Berel qorǵandaryndaǵy qazbalar, onda tabylǵan «skıf-sibir ań stıline» nemese saq ónerine (b.z.d. V-III ǵǵ.) jatatyn altyn buıymdar álemge áıgili boldy.
Bıyl oblys ákimi Danıal Ahmetov­tyń bastamasymen «2016-2018 jyldardaǵy Shy­ǵys Qazaq­stan obly­synda arheologııa sala­synda ǵylymı-zert­teý jumystaryn damytý baǵdarlamasy» qabyl­danǵan bolatyn. Osy baǵdarlama aıasynda 4 kezeńge bólinip 3 jylǵa arnalǵan jumys jospary bekitildi. Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty - óńir­diń týrıstik baǵytyn damytý úshin mádenı brendin qa­lyp­tas­tyrý, Álemdik ıÝNESKO qoryn tolyqtyrý»...
Osy jáne ózge de máseleler jóninde keńinen oı tolǵaǵan «Tarıhı - mádenı murany qorǵaý jónindegi Shyǵys Qazaqstan oblystyq mekemesiniń» dırektory Talǵat Súleımenov­pen suhbat gazetimizdiń 11-betinde usynylyp otyr.

Eskertkishter tarıhı-mádenı baılyǵymyz, ózindik mádenıet qundylyqtary men dástúrlerdi qorǵaý jáne molaıtý arqyly urpaq sabaqtastyǵyn baılanystyrýshy jol ispettes. «Halyqtyń ótkeni bolmaı, bolashaǵy bolmaıdy» dep Elbasymyz óziniń Joldaýynda birneshe ret atap ótken bolatyn. Tarıhı eskertkishterimizdi qorǵaý, olarǵa qamqorlyq tanytý árbir azamattyń paryzy ǵoı. Al elimizdiń shyǵys óńiriniń qorǵandary men eskertkishteri týraly sóz etkende eń áýeli Berel, Shilikti qorymdary  aýzymyzǵa túsedi.  Álbette, arheologııa Shyǵys óńiriniń boıtumary dep beker aıtylmasa kerek. Jýyrda Shyǵys Qazaqstan oblysynda bolǵan sapary aıasynda «Tarıhı - mádenı murany qorǵaý jónindegi Shyǵys Qazaqstan oblystyq mekemesinde» bolyp, eskertkishterdi qorǵaý, saqtaý jáne dáripteý haqynda atqarylyp jatqan  jumystarmen tanys boldyq. Mekeme dırektory Talǵat Súleımenovpen áńgimelesýdiń sáti tústi. 

- Eń áýeli, mekemeniń maqsaty men mańyzy týraly aıta ketseńiz.
- Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet sala­synyń basty baǵyttary­nyń biri - tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý máselesi bolyp tabylady. Atal­mysh máseleniń sheshimin tabý maqsa tynda, Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń qaýlysymen «Tarıhı-mádenı murany qorǵaý jónindegi Shyǵys Qazaqstan oblystyq mekemesi» kommýnaldyq memlekettik mekemesi quryldy. Mekeme qazirgi zaman mádenıet ortasyn qalyptastyrýǵa yqpal jasaıtyn, tanylmaǵan jáne jańa tarıh pen mádenıet eskertkishterin anyqtap olardyń arhıtektýralyq-kórkemdik erekshelikterin jáne búgingi tańdaǵy jaǵdaıyn aıqyndap, qorǵaýǵa alýdy qamtamasyz etedi. Tarıhı-mádenı murany qorǵaý jónindegi Shyǵys Qazaqstan oblystyq mekemesi oblys aýmaǵyndaǵy tarıhı-mádenı muralardyń rýhanı aıasyn damytyp, olardy zerttep jáne tıimdi qoldanylýyn qadaǵalaıtyn mekeme. Sondaı-aq, jańadan tarıh jáne mádenıet eskertkishterin anyqtap ǵana qoımaı, olardy jóndeý jáne qalpyna keltirý jónindegi zańnamalardyń saqtalýyn qamtamasyz etedi.
Sonymen birge bizdiń taǵy bir maqsatymyz - eskert­kish­terdi, tarıhı muramyzdy kópshilikke, ásirese jas urpaqqa dáripteý. Sebebi halyqty aq­parattandyrý isi - elimizde biryńǵaı mádenı keńistikti qalyptastyratyn, adamdar­dyń mádenı deńgeıin ósirip, halyq qazynasyn saq­taýdaǵy olardyń rólin aıshyqtaıtyn, jaýap­ker­shiligin sezindiretin shara. Osyndaı qadamdar arqyly biz tarıhı-mádenı mura eskertkishterin tonaý­shylardan saqtap, bolashaq urpaqqa amanattap, qadirin qashyrmaı jetkize alamyz.

- Shyǵys Qazaqstan óńiri óziniń baı tarıhymen belgili aımaq. Óńirlerińizde qandaı eskertkishter bar?

- Shyǵys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda 623 tarıh jáne mádenıet eskertkishteri bar, onyń ishinde 16-y memlekettik mańyzǵa, al 607-i jergilikti mańyzǵa ıe eskertkishter.
Altaı aýmaǵynyń bóligi bolyp tabylatyn Shyǵys Qazaqstan oblysy jalpyadamzattyq órkenıetti beıneleıtin túrli tarıhı oqıǵalarǵa, eskertkishterge óte baı. Altaı jáne qazirgi Shyǵys Qazaqstan aýmaǵy tek saýda-ekonomıkalyq, qarjy, mádenıet ortalyǵy bolyp qana qoımaı, sonymen qatar qazaq eliniń quramyna engen túrli túrki taıpalarynyń qaǵanattary paıda bolǵan jer. Mádenıaralyq, qoǵamdyq-ekonomıkalyq baılanystardyń negizinde dál bizdiń óńirde kónetúrki ja­zýlary (rýna, uıǵyr jazýlary) paıda bolǵan. Osy jazýlarmen jazylǵan ata-babamyzdyń tarıhyn baıandaıtyn kóp­tegen kónetúrkilik eskertkishter bar.
Taǵy bir aıta keterligi, 2011 jyly aıaqtalǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlama­synyń mańyzy zor boldy. Bul baǵdarlama óziniń aýqymdylyǵymen biregeı, ıaǵnı tek qazaq­standyqtardyń ǵana emes, jalpy adamzattyń mádenı jáne rýhanı damýyna úles qosty. Baǵdarlamanyń júzege asýyna otandyq jáne sheteldik bilim berý, mádenıet salasyndaǵy ǵalymdar jumyldyryldy. Baǵdarlama aıasynda júrgizilgen keń aýqymdy arheologııalyq zertteýlerdiń nátı­jesinde el tarıhynyń jańa paraq­tary ashyldy. Shyǵys Qazaqstan ob­lysyndaǵy Shilikti men Berel qorǵandaryndaǵy qazbalar, onda tabylǵan «skıf-sibir ań stıline» nemese saq ónerine (b.z.d. V-III ǵǵ.) jatatyn altyn buıymdar álemge áıgili boldy.

- Jýyqta Berel, Shilikti, Ablaıkıt, Qyryqúńgir qorymdarynda arheologııalyq zertteý jumystary júrgizilip, tyń tarıhı derekter men jádigerler tabylǵanynan habardarmyz. Osy jóninde aıta ketseńiz...

- Bıyl oblys ákimi Danıal Ahmetov­tyń bastamasymen «2016-2018 jyldardaǵy Shy­ǵys Qazaq­stan obly­synda arheologııa sala­synda ǵylymı-zert­teý jumystaryn damytý baǵdarlamasy» qabyl­danǵan bolatyn. Osy baǵdarlama aıasynda 4 kezeńge bólinip 3 jylǵa arnalǵan jumys jospary bekitildi. Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty - óńir­diń týrıstik baǵytyn damytý úshin mádenı brendin qa­lyp­tas­tyrý, Álemdik ıÝNESKO qoryn tolyqtyrý.
Mádenıet, mura­ǵattar jáne qujattama basqar­ma­synyń bastamasymen quramynda Zeınolla Samashev, Karl Baıpaqov, Ábdesh Tóleýbaev syndy arheologtar bar arnaıy jumys toby quryldy. Sonymen birge zertteý jumystaryna Ulybrıtanııa, AQSh, Italııa, Belgııa, Vengrııa, Polsha, Japonııa, Túrkııa, Qytaı, Qyrǵyzstan jáne Reseı memleketteriniń belgili ǵalymdary da qatysty. Bul jobanyń taǵy bir jetistigi, arheologııalyq qazba jumystaryna stýdentter de qatysyp, úlken tájirıbe jınaqtady.
Barlyǵy 5 arheologııalyq nysan: Katonqaraǵaıdaǵy Berel qorǵandarynda, Zaısandaǵy Shilikti obalarynda, Ulan aýdanyndaǵy Ablaıkıt qamal-ǵıbadathanasynda, Abaı aýdanyndaǵy Qyryqúńgir eskertkishinde, Tarbaǵataıdaǵy Eleke sazynda qazba jumystary júrgizildi.
Zertteý nátıjesi boıynsha qola, temir dáýirlerine jáne ortaǵasyrlarǵa tıisti qundy jádigerler anyqtaldy. Qorǵandarda atpen birge jerlengen adamdardyń múrdeleri, at ábzelderi, keramıkalyq qutylar, qola ydystar jáne t.b. tabyldy.
Berel qorymyna tıisti №2 jáne 19 qorǵanyndary jobasynyń jetekshisi tarıh ǵylymynyń doktory, professor, A.H.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Zeınolla Samashev. Berel qorymy b.e.d. IV-III ǵasyrlarǵa jatatyn tarıhı eskertkish. Bul eskertkish kóshpendiler turmysyn aıshyqtaǵan toń basqan jerleý kameralarymen jáne ań stılindegi kóz tartar áshekelerimen álemdik tanymaldylyqqa ıe boldy. Bul qorymnan at ábzelderi, áshekeıler, qarý, ydys-aıaq jáne taǵy da basqa turmystyq dúnıeler tabyldy.
Zertteý nátıjesi Berel dalasyn meken etken halyq toń basqan jerleý kamerasyn daıyndaýdyń qupııalaryn bilgenin kórsetti. Sonymen birge olardyń tastan qurylys nysandaryn salý óneri jerleý kameralaryn daıyndaýǵa baǵyttalǵany belgili boldy. Berel qorymy bolashaqta áli de zerdeleýdi qajet etedi.
Altaıdaǵy arheologııalyq qazba­lar­dy eki topqa bólip qaraýǵa bolady. Zeınolla Samashevtiń aıtýynsha, birinshisi, erte temir dáýirindegi saqtar kezeńi. Osy kezeńge tıesili №2 jáne №19 qorǵanǵa bıyl qazba jumystary júrgizildi. №2 qorǵannan egde jastaǵy áıel múrdesi men jeti jylqy tabyldy. Patsha áýletinen shyqqandyqtan mártebesine baılanysty adammen birge jeti jylqyny qoıǵan. Biraq qorǵandaǵy altyn buıymdar tonalǵan, kóp zattar tabylmady. Patshaıymnyń altynmen ádiptelgen kıiminiń keıbir jurnaqtary ǵana saqtalypty. Júzdegen áshekeıden turatyn altyn kıiminiń, ókinishke qaraı, keıbir bóligi ǵana qalǵan. Sondaı-aq qoladan quıylǵan aına tabyldy. Onyń saby jyrtqysh ańnyń beınesinde jasalǵan. Qasyna kendir dánin untaqtaıtyn arnaıy qural men ydys qoıylǵan. Patshaıym kóp aýyrǵan qartań adamǵa uqsaıdy. Qatty aýyrǵan jan bolǵandyqtan o dúnıege barǵanda em-domyna qajet bolady degen oımen janyna qoıǵan. Sondaı-aq, birneshe jylqynyń basyna áshekeıli betperde kıgizilgen. Bir attyń basynda altynnan quıǵan qustyń beıneleri shyqty. Buǵan deıin №10 qorǵanda tabylǵan attyń er-turmanynyń áshekeılerinde birneshe qoraz beıneleri bederlengen bolatyn. №19 qorǵan da qatty tonalǵan. Biraq tonaýshylar qabirdegi múrdeni aıaǵynan súırep tartqan kezde bas kıiminiń bir bóligi ornynda qalyp qalǵan eken. ıAǵnı Esik qorǵanyndaǵy «Altyn adamnyń» bas kıimine uqsas altynnan jasalǵan sáýkele qaldyqtary tabyldy. Óte qyzyq ári qundy dúnıe. Bul - endi boı jete bastaǵan jas qyzdyń múrdesi.
Berel qorymynan tabylǵan jádigerler úlgisiniń laboratorııalyq zertteý jumystary qazir sheteldik zertteý ortalyqtarynda Tokıodaǵy (Japonııa) Ulttyq genetıka ınstıtýty men Reseı ǵylym akademııasynyń Arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń Sibir bóliminde júrgizilýde. Sondaı-aq otandyq zertteý ortalyqtary A.H.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynda, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııalyq ultyq ýnıversıtetinde, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde jumystar júrgizilýde.
Shilikti qorymy boıynsha jobanyń jetekshisi tarıh ǵylymynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Ábdesh Tó­leýbaev. Bul qorymǵa qatysty materıaldar rennesandyq b.e.d. VII-VII ǵasyrlarǵa jatady. Ejelgi Qazaq­standaǵy saq dáýiriniń mańyzdy kezeńi dál Shilikti qorymynan bastaý ala­tynyn aıta ketý kerek. Zertteýdiń mańyzdylyǵy da osynda.
Ǵalymdardyń aldyn ala jasa­ǵan saraptamalyq zertteýlerine súıensek, rennesandyq jeke Shilikti mádenıeti boldy degen boljam da bar. Bul Qazaqstan arheologııasynda úlken serpilis bolatyny anyq. Munyń barlyǵy atalǵan jobanyń ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi mańyzyn aıshyqtaıdy. Joba jetekshisi Ábdesh Tóleýbaev­tyń zertteýine súıensek, Shilikti dalasy - Shyǵys óńirindegi saq eskertkish­teriniń eń kóne elıtarlyq eskertkishteri ornalasqan jer. Joba jetekshisi erte temir dáýirine jatatyn 200-ge jýyq saq obalary bar ekenin aıtty. Onyń ishinde 50-ge tarta elıtarlyq nemese patsha obalary bar. Eýrazııa dalasynda dál Shilikti jazyǵyndaǵydaı elıtarlyq obalar tyǵyz toptasqan aımaq óte sırek kezdesedi. Jylqymen birge jerleý dástúri Shiliktide buryn-sońdy kezdespegen bolatyn. Obanyń ústińgi bóliginde qoly men aıaǵy baılanǵan áıel múrdesi, odan 70 santımetrdeı tómende eriniń jerlengeni anyqtaldy. Bul da zertteýdi qajet etetin tyń jańalyqtyń biri.
Ablaıkıt qamal-ǵıbadathanasy zertteý jobasynyń jetekshisi tarıh ǵylymynyń doktory, professor, A.H.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Karl Baıpaqov.
Ortaǵasyrlyq Ablaıkıt qamal-ǵıbadathanasy Shyǵys Qazaqstanda bolashaqta ekologııalyq týrızmdi damytatyn mańyzdy aımaq. Qazaqstan aýmaǵynda tıbettik býddızmniń taralý tarıhynan syr sherter Ablaıkıt ǵıbadathanasy 1654 jyly salynǵan. Jalpy, Shyǵys Qazaqstanda jońǵar dáýirimen merzimdeletin eskertkishter kóp. Al bul eskertkish XVI ǵasyrǵa jatatyn qundy jádiger. Ǵıbadathana ishinen 350 jyl boıy jatqan, eski mońǵol tilinde jazylǵan qaıyń qabyǵy, músinder jáne taǵy da basqa qola eskertkishter tabylǵan bolatyn.
Qyryqúńgir, Qyryq oba jáne Eleke sazy qorymdary jobasynyń jetekshileri tarıh ǵylymynyń kan­dıdaty, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııalyq ultyq ýnıversıteti arheologııa kafedrasynyń meń­gerýshisi Ulan Úmitqalıev pen ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń bas ǵylymı qyz­metkeri Erden Oralbaı. Eleke sazy eskertkishteri buryn arheologııa­lyq turǵydan eshqashan zerttelmegen. Alǵash ret qazba jumystary júrgizilip, ǵylymı aınalymǵa engizilip otyr. Eleke sazy jaılaýyn «Patshalar alqaby» dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Bul jerde 7 qorym, 300-den asa qorǵan bar. Eń úlken qorǵannyń dıametri 120 metr, bıiktigi 5 metr shamasynda. Osy qorǵannyń qasynda dıametri 100 metr taǵy bir qorǵan bar. Ár qorymdaǵy qorǵandardyń ornalasýy da, qorǵandardyń syrtqy pishinderi de ártúrli. Bul jerde erte temir dáýiriniń erte kezeńinen bastap kóne túrki kezeńine deıingi eskertkishterdiń biregeı, aqsúıektik túrleri ornalasqan.
Bul qorymdar qola dáýirine jáne alǵashqy tas ǵasyryna tıesili qundy eskertkishter. Ejelgi Qazaqstan tarıhyn zerdeleýde saq dáýiriniń basty quramdas bóligi ispettes. Sondyqtan baǵdarlama sheńberinde áli de zertteý jumystary júrgizilmek.

-Oblystyń arheologııany damytý baǵdarlamasy aıasynda arheologııalyq nysandarda júrgizilip jatqan zertteý jumystarynyń bıylǵy jańalyqtary qandaı?

- Bıylǵy jańalyqtardyń ishindegi tuşym­dysy - Berel qorymyndaǵy obanyń ústine shynydan sarkofagtyń salynýy. Sarkofag baǵasyz arheolo­gııa­lyq jádigerlerdi saqtap qana qoımaı, Qatonqaraǵaı aýdanynyń tý­rıstik klasterin keńeıtýde mańyzy zor. Sondaı-aq, Tarbaǵataı aýdany aýma­ǵynda Eleke sazy qorymynan tabyl­ǵan jádigerler zertteýshiler tarapy­nan óte úlken qyzyǵýshylyq týǵyzyp otyr.
Arheologııalyq zertteý jumysynyń barysy haqynda «Kóne dáýir muralary» atty úsh tilde derekti fılm túsirildi. Búginderi bul fılm oblystyń tarıhı qundylyqtaryn dáripteýdiń eń utymdy tetigine aınaldy.
Osy jyldyń qyrkúıek aıynda Óskemen qalasyndaǵy metallýrg­terdiń Mádenıet saraıynda «Altaı - túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik kon­ferentsııasy ótkizildi. Konfe­rentsııa aıasynda Metallýrgter máde­nıet saraıy aldynda kıiz úı­lerge qoıylǵan Shyǵys Qazaqstanda júr­gizilgen arheologııalyq qazba jumystar nátıjesinde tabylǵan qundy jádigerler kórmesi uıymdastyryldy. Qorytyndysy boıynsha arheologııa, túrkologııa, altaıtaný jáne ólke tarıhy boıynsha jınaq jaryq kórdi.
Óskemen qalasyndaǵy Shyǵys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynda «Ata-baba murasy» ekspozıtsııasy jumys isteýde. Bıyl murajaıǵa osy ýaqytqa deıin jáne bıylǵy zertteý jumystary nátıjesinde tabylǵan uzyn sany 3000-nan astam artefaktiler osy toptamany tolyqtyryp, murajaı qoryna berildi.
Jalpy qabyldanǵan baǵdarlama arheologııanyń mańyzdy baǵyttaryn damytýǵa jáne ejelgi, ortaǵasyrlyq tarıh pen mádenıetti tereńirek bilýge jol ashatyny sózsiz. Aldaǵy ýaqytta Shyǵys Qazaqstan oblysynda arheologııalyq zertteýler júrgizýge negiz bolyp, týrıstik klasterin damytatyny anyq.
Alǵashqy kezeńde atqarylǵan jumystar nátıjeli boldy. Bul jumys­tar óz kezeginde el Táýelsizdi­giniń 25 jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyrǵany da qýanyshty jaıt.
- Áńgimeńizge raqmet!

Áńgimelesken 
Aqbota Islámbek