Berel - bizdiń brendimiz

Arǵysy saqtardyń, bergisi túrkilerdiń ataqonys altyn besigi - Tór Altaı. Bereldegi qazba jumystarynan tabylyp jatqan qundy jádigerler de sonyń aıǵaǵy. Patshalar jazyǵynda aýmaǵy 172 gektardy alyp jatqan bul qoryq-murajaı 2008 jyly Elbasy Nursultan NAZARBAEVTYŃ uıǵarymymen quryldy. Alǵashqy jyldary-aq murajaı aýmaǵynda bir ákimshilik ǵımarat, eki qonaqúı boı kóterdi. Alaıda, Berel-qoryq murajaıynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy tolyq jabdyqtalmaǵandyqtan, jumys turalap qalǵan kórinedi. Búginde murajaı jumysy áldeqaıda jandanǵan. Jýyqta ǵana erekshe jádigerler shyqqan №2 qorǵannyń ústinen shyny jabyndymen sarkofag salyndy. Bul qorǵannan shyqqan jeti attyń ekeýi tolyqtaı altynmen aptalǵan. Janynan áıel adamnyń súıegi shyqty. Boljammen saqtardyń zamanyndaǵy patshaıym bolsa kerek. Bulardyń barlyǵy sol qalpynda saqtalǵan. Obanyń ústine salynǵan murajaıǵa kelýshiler baspaldaqpen tómenge túsip, saq dáýirindegi jádigerlerdi jaqynnan kóre alady.

Kóne dáýirdi elestetetin murajaı

Oblys ákimi Danıal AHMETOV bıýdjetten qomaqty qarjy bólip, arheologııalyq qazba jumystaryna kóp kóńil bólip otyr. Osy rette Berel-qoryq murajaıynyń dırektory Jangeldi Ahmadıev oblys basshylyǵyna alǵysyn aıtyp, bolashaqtaǵy josparlarymen bólisti.

- Tór Altaıdyń tóri - osy Berel. Elimizdegi eń sulý jerlerdiń biri bolǵandyqtan, týrızmdi damytýdyń da bir joly osy. Búginde Berelge deıin asfalt jol salynyp jatyr. Jalpy, Bereldiń bolashaǵy zor. Sondyqtan da, aýdandaǵy mádenı eskertkishterimizdi bir ortaǵa jınaqtaýymyz kerek dep oılaımyn. Shynyn aıtqanda, Oralhan Bókeıdiń murajaı-úıi qańyrap tur. Tym bolmaǵanda, memleket qaramaǵynda bolsa ǵoı. Demeýshilerdiń kómegimen ǵana tur, - dedi Jangeldi Ahmadıev óz sózinde. - Qonaqtardyń eń kóp keletin jeri de - Berel. Sáti kelip jatsa, murajaıdyń tusynan Buqtyrmaǵa kópir salyp, ınfrastrýktýrany qolǵa alamyz. Kelgen týrıster kópirden óte qalǵan boıda kólikterin tastap, at arbaǵa minip, murajaıdyń aýmaǵyn aralaıdy. At arbanyń ózi kóne stılde jasalyp, kelýshilerge saqtardyń, túrkilerdiń dáýirin elestetip tursa deımin. Aldaǵy ýaqytta murajaıdyń jeke ǵımaraty salynyp, Berelden shyqqan dúnıelerdiń túpnusqasy sonda saqtalatyn bolady. Astanadaǵy Ulttyq murajaıdyń altyn zaly bar, sol jerdegi jádigerlerdiń 60 paıyzy osy Berelden tabylǵan zattar. Solardyń kóshirmesin jasatyp, ózimizge alyp kelsek, quba-qup bolar edi. Sondaı-aq, murajaı aýmaǵynda týrısterge basqa da qyzmet túrleri kórsetilýi kerek. Yńǵaıly oryndarǵa dámhana, qonaqúı ashyp, meımandardy qarsy alamyz deýshi kásipkerler bolsa da artyqtyq etpeıdi. Kelimdi-ketimdi qonaqtar ózderimen alyp ketý úshin jergilikti qolóner sheberleriniń kádesyılaryn, sýretterin satylymǵa qoıýǵa bolady. Buǵan biz aqyryndap kele jatyrmyz.

Murajaı dırektory Jangeldi Ahmadıevtiń josparyn júzege asyrý úshin jergilikti kásipkerler de jumyla kiriskenderi durys pa deımiz. Al memleket tarapynan qajetti jaǵdaılar jasalyp jatyr. Birinshiden, kásipkerler úshin ártúrli memlekettik baǵdarlama aıasynda tıimdi nesıeler beriledi. Ekinshiden, Bereldegi murajaı jumystaryn jańǵyrtý úshin memleket tarapynan 100 mln. teńge qarjy bólindi.

Tumsa tabıǵat óner týyndylaryna toly

Berel-qoryq murajaıyna qarasty ákimshilik ǵımarat pen qonaqúılerdiń atshaptyrym aýmaǵy qorshaýmen bekitilip, abattandyryldy. Tumsa tabıǵat aıasyndaǵy aýla ishi óner týyndylaryna tolyp tur. Onyń bári Berelde ótken sımpozıýmde sheteldik qolóner sheberleriniń tartýy bolsa kerek. Bul músinderdiń bir ereksheligi, barlyǵy tabıǵı materıaldardan jasalǵan. Biri aǵashtan oıyp músin jasasa, endi biri tastardyń betine sýret salyp ketken. Jergilikti óner ıeleri de budan shet qalmaǵan. Ákimshilik ǵımarattyń kireberisindegi qabyrǵalarda jergilikti sýretshi Aıaýlym Muhtarhanovanyń maıly boıaýmen jazǵan kartınalary oryn tepken. Endi bir qabyrǵasyna Boshaı Kitapbaev, Oralhan Bókeı, Dıdahmet Áshimhan, Álibek Asqarov, Ahtan Nurbaev, Tólegen Raqymjanov syndy jergilikti aqyn-jazýshylardyń, belgili tulǵalardyń portretteri ilinip, ómirbaıanadary jazylǵan. Bulardyń qataryn esimderi elenbeı kele jatqan tulǵalar da toltyrady áli. Sonymen qatar, munda arheologııa zaly, etnografııa, qor saqtaý, májilis, baspasóz zaldary bar.
Arheologııa zalynda Bereldegi qazba jumystarynan tabylǵan zattar saqtaýly. Onyń ishinde súıek taraq, ań stılindegi sýlyq, tabyttyń betin jaýyp turǵan shegeler, attyń aýyzdyqtary, jez sapty aına, baǵaly tastardan tizilgen monshaqtar saqtalǵan. Bir tańǵalarlyǵy, teńiz túbinde ǵana shógip jatatyn asyl tastardan jasalǵan áshekeı buıymdar Tór Altaıdy meken etken patshaıymǵa qalaı kelgen? Berel qoryq-murajaıynyń ǵylymı qor jumysy jáne ekskýrsııa qyzmet kórsetý bóliminiń basshysy Almas Sarbasovtyń aıtýynsha, teńiz jaǵalaýyndaǵy eldermen alys-beris, saýda-sattyq sol kezderi-aq bolǵan sııaqty. Tarıhshylardyń da boljamdary osy. Qundy jádigerlerdiń barlyǵy derlik shyny shkaftyń ishine ornalastyrylǵan. Zeınolla Samashev jeke qoryndaǵy jádigerlerdi de osy murajaıǵa syılaǵan. Al erekshe qor saqtalatyn bólmede tek ǵana altyn men kúmisten jasalǵan qundy jádigerler tur. Bulardyń barlyǵyn shyny sórelerge ornalastyrmas buryn qor saqtaý bólmesindegi mamandar tazalap, qaıta qalpyna keltiredi. Qaǵazǵa árbir jádigerdiń sýreti salynady. Mundaǵy jumystyń basy-qasynda júrgen - qor saqtaýshy Jánııa Segizbaeva. Sonymen qatar, murajaıdan 19-20 ǵasyrdaǵy jergilikti halyqtyń paıdalanǵan zattaryn da kezdestiresiz. Murajaı dırektory Jangeldi Ahmadıevtiń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta Kókkóldegi ken ornyndaǵy tehnıkalardyń, shahtanyń sýretterin ilip, sol týraly derekter jınaqtaý oıda bar. Derekter jınaqtaý úshin kitaphana da bar murajaıda. Bir bólme tarıhı-ǵylymı, ádebı kitaptarǵa tolyp tur. Kitaphanaǵa arheolog ǵalym Zeınolla Samashev óz qorynan 3000-nan astam, jazýshy Álibek Asqarov 500-den astam kitap syıǵa tartqan. Munda oqýshylar, stýdentter kelip, ózderine qajetti kitaptaryn alyp, paıdalana alady.