Beregen qoldyń qaıyry: qazaq túsinigindegi qaıyrymdylyq qandaı
ASTANA. KAZINFORM – Jyǵylǵanǵa járdem, súringenge súıeý bolý – ulttyń qanyna sińgen asyl qasıet. Muny búgingi jurt keń qoldanysta fılantropııa dep ataıtyn shyǵar, alaıda eski qazaqtyń esinde qaıyrymdylyq degen túsinikpen saqtaýly. Onyń jalpyhalyqtyq ta, tulǵalyq ta sıpaty bar. Naýryznamanyń bir tarmaǵy – búgingi Qaıyrymdylyq kúni aıasynda osy uǵymnyń mán-mańyzyna dendep eneıik.
Qaıyrymdylyq pálsapasy: jylý jınaý hám asar dástúrleri
Qazaq fılosofııasynda qaıyrymdylyq basty oryn alady. Kúndelikti ómirde jıi aıtylatyn «Keń bolsań, kem bolmaısyń» degen danalyq sóz jomarttyqty ǵana emes, meıirimdilik pen ózara kómekke negizdelgen adamgershilik qaǵıdatty bildiredi. Fılosoftardyń paıymdaýynsha, qazaq dúnıetanymynda etıkotsentrızm basym, qaıyrymdylyq adamgershiliktiń basty ólshemi retinde sanalady.
Tarıhı tájirıbe de qaıyrymdylyqtyń qoǵam ómirinde mańyzdy ról atqarǵanyn dáleldeıdi. Jetim-jesirge kómek, tabıǵı apat nemese soǵys kezindegi qaıtarymsyz qoldaý – halqymyzdyń dástúrinde turaqty qubylys bolǵan. Sonymen qatar qaýym bolyp birigip, muqtajdarǵa qol ushyn sozý dástúri bolmysymyzǵa jaqyn. Bul – qazirgi tilmen aıtqanda, «korporatıvtik rýh», ıaǵnı áleýmettik jaýapkershiliktiń ertedegi kórinisi.
Asar dástúrin alaıyq. Aýyl-aımaqta búginge deıin qoldanylatyn dástúrdiń mán-maǵynasy izgilikke toly. Qazaq qoǵamynda bir otbasynyń qolynan kelmeıtin kúrdeli jumysty aýyldaǵy aǵaıyn birlesip atqarýyn asar deıdi (batys óńirde «úme» degen balama ataýy bar). Asarǵa shaqyrylǵandar eńbegi úshin aqy almaıdy, bar bolǵany kómekke muqtaj adam járdemdesýge kelgenderge jaqsy as ázirlese bolǵany.
Jaqsysy, Asar tek qol eńbegin qajet etetin járdem emes. Onda kópshiliktiń basqosýy, qyz-bozbalanyń jıyny qatar júredi. Kópti sergitý úshin án de aıtylady, ázil de jarasady. Sodan bolar, el «Úmege kelgen úndemeı qalmaıdy» dep maqaldatady.
Qaıyrymdylyq qazaq dástúrinde tek materıaldyq qoldaýmen shektelmeı, rýhanı tárbıege aınalǵanyn da aıtý kerek. Asar, úme, enshi, sybaǵa sııaqty dástúrler qoǵamdaǵy ózara kómek pen teńdikti qamtamasyz etetin naqty mehanızm bolǵan. Mysaly, ańshy mol oljaǵa kenelip, jolshyǵa úles qaldyrý nemese qonaqty úıinde toqtatyp, tamaqtandyrý – tek materıaldyq áreket emes, rýhanı mánge ıe is.
Jazýshy-etnograf Bolat Bopaıulynyń sózinshe, qazaq qoǵamyndaǵy asar dástúri halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýge birden-bir sebep bolǵan kórinedi.
– Qaıyrymdylyq – burynǵy dástúrdiń búginge sabaqtasqan jaqsy jemisi. Kezinde jalpy halyqtyń emes, bir adamnyń úıi qulap qalsa da soǵan aýyldyń aqsaqaldary bolyp, aýyldyń baılary bolyp, sol kezdegi belsendi azamattar bolyp, qoldap kómektesetin. Sondyqtan qoǵamda qaıyrshynyń bolmaýy, jetimniń qańǵyp, jesirdiń jylamaýy osy uly dástúrdiń, tamasha dástúrimizdiń jemisi dep qaraýymyzǵa bolady, – degen edi etnograf bir suhbatynda.
Jurt bolyp jumylý tek naýqandyq jumys kezimen shektelmeıdi. Saýaby mol istiń biri – «Jylý jınaý» dástúri. Búginge deıin jalǵasqan jaıdy tarqatsaq, bul shańyraǵy shaıqalyp, qolyndaǵy dúnıesinen, qorasyndaǵy malynan kóz jazyp qalǵan jurttyń jaǵdaıyn jasap berý. El azamattary kúndiz-túni damyl tappaı kómek qolyn sozyp, qolyndaǵy barymen bólisedi.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory Marat Ábsemet jylý jınaýǵa qarapaıym halyq ǵana emes, el aldyndaǵy tulǵalar da úles qosty degen pikirdi aıtady.
– El jylý jınap, kómektesetin. Jylý jınaý kezinde, mysaly, 20-30 jyldary ashtyq boldy. Sol kezde Alashorda qaıratkerleri Mirjaqyp Dýlatuly, Júsipbek Aımaýyt halyqtan jylý jınap, halyqqa taratqan, kómek jasaǵan. Asarlatyp, talaı úıler salyndy, biraz aqsha jınaldy. Talaı qaıyrymdylyq sharalary ótti. Sol erteden kele jatqan nárse bizdiń el bolyp, qazaq bolyp, ult bolyp qalystaýymyzǵa qatty kómektesti, – dep túsindirdi ǵalym.
Buǵan qosa qazaqta qyzyl kóterý uǵymy baryn umytpaýymyz kerek. Qazaq dástúrinde kedeıleý adamnyń kún kórip otyrǵan sıyry ne bıesi ólse, onda oǵan kórsetiletin kómekti «qyzyl kóterý» deıdi. Ol ýaqytta kedeıdiń jaqyn aǵaıyndarynan 12 adam ólgen maldyń ornyn toltyrady. Máselen, soǵymǵa soıǵaly otyrǵan maly ólse, jaqyn aǵaıyndary 12 jilik beredi. Al kóship-qonyp júrgende jalǵyz malynan aıyrylsa, jaqyndary ornyn toltyrady.
Atymtaı jomart: qazaq baılary qandaı boldy?
Qazaqta «aǵaıynyń baı bolsa, shaınaǵanyń maı bolar» degen sózdiń tórkinin dúıim Alashqa sezdirgen aýqatty azamattar az bolmady. Árige barmaı, ótken ǵasyrdyń ózinde aqyn-ǵalymǵa janashyr, qundylyqqa qamqor bolǵan baılar jetkilikti. Ásirese Alash qozǵalysyn qarjylandyrýda qolyndaǵysyn aıamaǵan qaltaly qazaqtar týraly derek kóp.
Sanamalaı aıtsaq, Alashorda úkimetiniń ekonomıkalyq áleýetin arttyrǵan aýqattylar qatarynda Isa Kópjasarov, Álnııazov Tobanııaz, Qarajan Úkibaev, Medeý Orazbaev, Ike Ádilov, Hasen Aqaev, Ybyraı Aqpaev, aǵaıyndy Bekmetevter, jetisýlyq Maman baıdyń balalary men Syrym batyrdyń shóberesi Salyq Omarov elge tanys.
Máselen, Syrym batyrdyń shóberesi Salyq Omarovtyń kómegimen Jahansha (Jansha) Dosmuhamedov Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen. 1908 jyly Álıhan Bókeıhanov Semeıde segiz aı abaqtyda otyrǵanda tobyqty Orazbaı balasy Medeý kúnde abaqtyǵa saba qymyz tasyǵan eken.
Al qazaq dalasyndaǵy metsenattyq úlgini Muhamedhan Seıitqulov pen Qarajan Úkibaev Mirjaqyp Dýlatulynyń abaqtydan bosaýyna bastamashy boldy. Aıtpaqshy, Qarajan Úkibaevtiń sóz ustaǵan qaýymǵa bergen járdemi mol. Ol M.Áýezovke «Abaı» jýrnalyn shyǵarýǵa qarjy bólgenderdiń biri.
Hakim Abaıdyń ákesi Qunanbaı Óskenbaıuly qazaq dalasyndaǵy alǵashqy metsenattardyń biri retinde belgili. Ol 1849 jyly óz qarjysyna Qarqaraly qalasynda alǵashqy meshit saldyrǵan. 1874–1875 jyldary qajylyq saparyna barǵan kezinde ózge de dáýletti qazaqtarmen birigip, Mekkede qajylar toqtaıtyn Tákıe qonaqúıiniń salynýyna úles qosty.
Qazaq dalasyndaǵy alǵashqy qaıyrymdylyq qoryn qurǵan qazaq baılary – Qalıasqar men Syzdyq Qalpeuldary, Nurken Zabıruly jáne Baımuhamet Qosshyǵulovty atamaı ketýge bolmas. Olar 1898 jyly bastaýysh bilimdi damytýǵa baǵyttalǵan qaıyrymdylyq qoǵamyn quryp, halyqqa arnalǵan kitaphana ashyp, qazaq-musylman mektebin saldyrdy. Muǵalimderdiń eńbekaqysyn tóleýdi jáne oqýshylarǵa shákirtaqy berýdi de óz moınyna aldy.
Jalpy el arasyndaǵy qazaq baılary týraly teris pikir keńes kezeńinen qalǵan ıdeologııanyń jurnaǵy desek bolatyndaı. Árıne, ara-tura qamshysy qarapaıym halyqqa tıgen ashkóz, ozbyr shonjarlardyń bolǵanyn joqqa shyǵarmaımyz. Alaıda uly daladaǵy dala zańynyń baıǵa da qoıatyn talaby bar-tyn: «baı bolsań, halqyńa paıdań tısin».
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, synshy, ǵalym Dandaı Ysqaqtyń aıtýynsha, bir áýlet bir aýyldy asyraǵan oqıǵalar kóp bolǵan.
– Baılardyń kúnde qazan-qazan qylyp asqan tamaǵynan barlyq aýyl adamdary ishetin deıdi meniń sheshem. Odan ózge rýlastarynyń qalyńmalyn tólep, qyz áperip, jer daýy men jesir daýyn da sheship otyrǵan. Týyndaǵan daýdy ýaqytynda sheshe almaý baılarǵa úlken syn bolǵan. Al baıdyń malyn baqqan kedeı eńbekaqysyn alyp, qystyq soǵymy men jazdyq as-qatyǵyn aıyryp otyrǵan. Al keńes ókimeti sol qalyptasqan tepe-teńdikti buzdy. Aıaǵynda halyq asharshylyqqa ushyrap, tamaq izdep, qańǵyryp ketti, – deıdi.
Burynǵy qazaq baılyqty malmen emes, aqyl-bilim, elge sińirgen eńbekpen ólshegen. Sondyqtan qaltalynyń árbiri qadir-hali jetkenshe kópge kómek berýdi maqsat tutty. Biri ataq úshin, biri shyn nıetpen, áıteýir qatardan qalǵany az bolmaǵan.
Metsenat: járdem men abyroı arasy
Eskiden jetken tarıhı jad jańa zamanda jańasha sıpat aldy. Qazir de qazaq qolda baryn qol úshin berýge jumsaýǵa beıil. Charities Aid Foundation uıymynyń dereginshe, Qazaqstan qaıyrymdylyqqa tabysynyń kóp bóligin jumsaıtyn elder arasynda 30-orynda tur. Zertteý nátıjesinde el azamattary qaıyrymdylyq beretin aqshany úsh baǵytta beredi:
- 38%-y – tikeleı muqtaj adamdarǵa
- 36%-y – qaıyrymdylyq qorlaryna
- 25%-y dinı mekemelerge qarjy aýdarady eken.
Resmı derekke sensek, Qazaqstanda tirkelgen qaıyrymdylyq uıymdarynyń sany 1372-ge jetken. Bul qatarda qorlar, qoǵamdyq birlestikter, zańdy tulǵalar birlestikteri bar.
Budan bólek úkimettik emes uıymdar (ÚEU) belsendi jumys isteıdi. Sońǵy bes jylda 23 myńnan astam ÚEU 10 myńnan astam áleýmettik jobany júzege asyrypty. Kóbi eriktilik, qaıyrymdylyq jáne sarapshylyq qoldaý baǵyttarynda qyzmet etken. Bul uıymdardyń basym deni sý tasqyny, orman órti kezinde halyqty uıystyryp, birlik sımvolyna aınala bilgenin umytpadyq.
Ótken ǵasyrlardaǵy qazaq baılarynyń qadirli jolyn jalǵaǵan metsenattardyń da qatary kóp. Týǵan aýylyn kórkeıtip, aınalasyna járdemin tıgizgen janashyr jandardyń esimi málim. Jyl saıyn «Jomart júrek», «Paryz» syılyqtaryna júzdegen qaıyrymdy azamattar usynylyp, el qoldaýyna ıe bolǵandar marapat tórinen kórinip keledi. Oǵan qosa «Qurmet», «Parasat», «Barys» ordenderiniń jáne «Eren eńbegi úshin» medali ıegerleri qatarynda qaıyrymdylyǵymen kózge túskender basym.
Qoryta aıtsaq, babadan jetken qaıyrymdylyq uǵymynyń maǵynasy ózgergenimen, mán-mańyzy sol qalpy saqtaldy. Búgingi býyn muqtajǵa járdemdesý, qundylyqtardy qorǵaý, tabıǵatty aıalaýdy ortaq túsinikke syıǵyzyp keledi.