Berdibek Saparbaev: «Aqtóbe - eýropa men Azııanyń qaqpasy»

Qazaqstan men Iran Islam Respýblıkasy arasyndaǵy qarym-qatynas 1992 jyly qalyptasqan.

- Iran memleketi Qazaqstannyń saıası ekonomıkalyq áriptesi bolyp eseptelinedi. Sońǵy kezde eki eldiń Memleket basshylary arasyndaǵy kezdesýlerdiń nátıjesinde baılanys odan ári nyǵaıyp, halqymyzdyń turmys deńgeıiniń kóterilýine jol ashyldy. Búgingi kúni eki el arasyndaǵy saýda-sattyqtyń ári qaraı ulǵaıýyna Túrikmenstan arqyly ashylǵan jańa temirjol jelisiniń mańyzy zor. Keleshekte bul jol eki memlekettiń arasyndaǵy saýda aınalymynyń ulǵaıýyna óz úlesin qosady.

Iran men Qazaqstan - dini, tarıhy bir memleketter. Qandaı qıyn kezder bolmasyn, árýaqytta birin-biri qoldap keldi. Elbasy Nursultan Nazarbaev tek memleketter ǵana emes, óńirler arasynda da qarym-qatynasty damytý qajettigin aıtqan bolatyn. Jyl basynda  Tegeranda eki memleket kásipkerleri arasynda ekonomıkalyq áriptestikti odan ári damytý maqsatynda  forým ótti. Bul forýmǵa aqtóbelik delegattar da qatysyp,  birqatar kelisimsharttarǵa qol qoıyp keldi.

Aqtóbe - Qazaqstandaǵy ındýstrııasy, aýyl sharýashylyǵy damyǵan óńirlerdiń biri. Bizde barlyq paıdaly qazbalar bar. Eń negizgisi - munaı, gaz, tústi, qara metaldar, hımııa ónimderi jetkilikti. Sodan keıingisi - aýyl sharýashylyǵy.

Aqtóbe - Eýropa men Azııanyń qaqpasy. Bizdiń óńir arqyly Eýropa men Azııaǵa  transporttyń qaı túri de ótedi. Reseı bizden 70 shaqyrym jerde ornalasqan. Bul - kásipkerlerdiń bıznes júrgizýi  úshin yńǵaıly óńir, - dedi oblys ákimi Berdibek Saparbaev.

Óńir basshysy ırandyqtarǵa Aqtóbeniń múmkindikterin keńinen tanystyrdy. Ásirese, Astana-Arqalyq-Aqtóbe baǵytynda salynatyn tas jol arqyly tikeleı Atyraý men Aqtaýǵa, ármen qaraı Iran memleketine jetýdiń tıimdiligine erekshe toqtaldy.

- Shalqardan Beıneýge deıin temirjol ashyldy. Buryn Aqtaýǵa Aqtóbe, Atyraý arqyly aınalyp baratyn bolsa, qazir osy temirjol arqyly tikeleı jetýge múmkindik týdy. Eki ortadaǵy jol qashyqtyǵy 12 saǵatqa qysqardy. Temirjol jelisiniń kásipkerlerge tıimdiligi mol. Osy jol arqyly eki el arasynda saýda aınalymyn keńeıtýge mol múmkindik bar, - dedi Berdibek Mashbekuly.

Kezdesý barysynda oblys ákimi ırandyqtarǵa birqatar usynystar aıtty. Sonyń biri - óńirge geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý. Oblys basshysy ırandyq kásipkerlerdi Aqtóbede óndiris salasyn damytýǵa, bul baǵytta birlesip jumys júrgizýge shaqyrdy. «Aýyl sharýashylyǵynda jerimiz jetkilikti. Qazirdiń ózinde

1 mıllıon 200 myń gektar jerdi aýyl sharýashylyǵy maqsatyna paıdalanýǵa bolady. Biz ırandyq kásipkerlerge bıdaı, arpa, suly, tary jáne kókónis ónimderin egýge nıet bildirse, qoldaý tanytamyz, kerekti jerdi berip, ınfraqurylymmen qamtamasyz etýge daıynbyz. Qazaqstannyń basqa óńirlerimen salystyrǵanda Aqtóbede sý, gaz, jylý, jaryqtyń baǵasy áldeqaıda tómen. Bul da kásipkerlerge óziniń tıimdiligin beredi», - dep óńir basshysy Modjtaba Damırchılýge búginde Aqtóbede sheteldik ınvestorlarǵa qyzmet kórsetetin ortalyqtyń jumys jasaıtynyn, ondaǵy mamandardyń ınvestıtsııalyq jobalarǵa baılanysty qujat rásimdeý jáne ózge de máselelerde keńinen túsindirý jumystaryn júrgizip, qoldaý bildiretinin atap ketti.

Kezdesý barysynda Tegerandaǵy qol qoıǵan memorandýmdardyń oryndalýy jóninde sóz boldy. Jarty jyldan astam ýaqyt ótse de áli kóp memorandýmda qozǵalys joq. Ázirge ırandyq kásipkerlerdiń bizde qus fabrıkasy jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn damytý jóninde qol qoıylǵan kelisimderi júzege aspaı otyr. Osyndaı kelisimderdiń biri - ırandyq kompanııaǵa 20 jylǵa Aqtóbeniń úsh aýdanynan 10 myń gektar sýarmaly jer berý kózdelgen. Kompanııa ókilderi Aqtóbede bolyp, jerdi óz kózderimen kórgen. Nátıjesinde jerdiń jaǵdaıymen jete tanysý úshin mamandaryn jiberip, keler jyldan bastap bıdaı, arpa egýdi qolǵa alatyn bolyp tarqasqan. Sondaı-aq, ırandyq kásipkerler Aqtóbede kólemi 40 gektarǵa jetetin jylyjaı salatyn bolyp kelisken. Sonymen qatar, olar aımaqtan 10 myń sıyr, 100 myń qoı almaq bolǵan. Tipti mal etin de tekserip kórgen. Ókinishke qaraı, arada qansha ýaqyt ótse de, ırandyq kásipkerler tarapynan esh habar joq.

- Biz jylyna 350-400 myń tonna bıdaı jınaımyz. Iranǵa bıdaı berýge daıynbyz. Ótken jyly biz Iranǵa 43 myń tonna bıdaı jáne dál sondaı kólemde arpa jibergenbiz. Biz bul  jumystardy ári qaraı jalǵastyrýǵa daıynbyz. Qazir bıdaı orý naýqany júrip jatyr, onyń ústine bizdegi bıdaıdyń sapasy basqa óńirlerdiń bıdaıynyń sapasyna qaraǵanda áldeqaıda joǵary. Irandyq kompanııa ókilderi Aqtóbege kelgende bıdaıdy, sol bıdaıdan óndirilgen nandy kórdi. «Osyndaı bıdaı bizge kerek, biz ony alamyz», - dep jaqsy baǵasyn bergen bolatyn. Aýyl sharýashylyǵy bolsyn, bilim, densaýlyq saqtaý, mádenıet, óner salasynan usynystaryńyz bolsa, biz qoldaýǵa daıynbyz, - dedi Berdibek Saparbaev.

Elshi Modjtaba Damırchılý óz sózinde Aqtóbege kelip, bul aımaqtyń áleýetimen jaqyn tanysýǵa múmkindik týǵany úshin qýanyshty ekenin bildirip: «Men bul óńirdiń múmkindikterin syrttaı bilip júrgenmin, habardarmyn. Óńirge ınvestıtsııa tartýda mundaı ınvestıtsııalyq forým ótkizýdiń mańyzy erekshe. Men eki memleket arasyndaǵy jasalǵan kelisimderdiń júzege asyrylýy týraly aıtqan sózderińizge tolyǵymen qosylamyn. Qazaqstan men Iran arasyndaǵy baılanystardy ilgeriletýge barlyq jaǵdaılar bar. Qazaqstan-Túrikmenstan-Iran temirjol jelisi tek eki memleket arasyn baılanystyryp qoımaıdy, bul temirjol jelisi Irandy Reseı naryqtaryna da jetkizetindigimen óte mańyzdy. Osy baǵyt arqyly júk tasymaldaý kólemi artyp keledi. Sondaı-aq, osy transporttyq baǵytta ortaq tarıfterdi bekitý jáne ortaq erejelerdi taǵaıyndaý qazir eki memlekettiń kún tártibinde turǵan másele. Bul jóninde jumystar júrgizilip jatyr», - dedi.

Kezdesý barysynda elshi Qazaqstannyń Táýelsizdik alǵanyna 25 jyl tolýymen quttyqtap, memleketter arasyndaǵy saıası dıplomatııalyq baılanystar ornaǵanyna bıyl 25 jyl tolǵanyn atap ótti.  «Qazaqstan men Iran arasyndaǵy baılanysty damytýdaǵy eń ózekti máselelerdiń biri - áýe qatynasy. Osy ýaqytqa deıin Almaty men Tegerannyń arasyna aptasyna bir ret reıs jasalsa, keıin 5 reıske deıin ulǵaıdy. Jaqynda Aqtaý men Gorgan arasynda tikeleı áýe qatynasy ashyldy. Teńiz transportyn keńeıtý máselesinde de eki el arasynda turaqty josparlar quryldy», - degen elshi myrza jergilikti bılikten aımaqtyń ekonomıkalyq múmkindikteri týraly tolyq aqparat alyp, ony  ırandyq kompanııalar men belsendilerge jetkizetinin, sol arqyly bıznestegilerdi osy óńirge tartýǵa yntalandyrýǵa ýáde berdi. Sondaı-aq, ol eki jaqtyń saýda jáne bıznes belsendileriniń basyn qosyp birlesken kórmeler men forýmdar ótkizýdiń mańyzy zor ekenin aıtty.

 Araılym NURBAEVA