Belgisizdik dáýirindegi ShYU: Azııanyń jańa baǵdary qalaı qalyptasady
ASTANA. KAZINFORM – Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń Bishkektegi sammıti jahandyq turaqsyzdyq kúsheıgen kezeńde uıymnyń halyqaralyq arenadaǵy rólin aıqyndaı tústi. Múshe memleketter men seriktester ortaq syn-qaterlerge qandaı jaýap izdedi jáne ShYU bul úderiste qandaı oryn alady? Máseleni Kazinform agenttiginiń halyqaralyq sholýshysy tarqatty.
Kúrdeli kezeńdegi boljam
ShYU sammıtinen jahandyq máselelerge tikeleı jaýap kútýdiń qajeti joq. Óıtkeni uıym naqty sheshim usynýǵa mindetti emes. Alaıda álemdik kún tártibindegi ózekti máseleler sammıt aıasyndaǵy kelissózderde keńinen talqylandy.
Bul qazirgi kúrdeli ahýalda erekshe mańyzdy. Sebebi negizgi saıası úderisterdiń baǵyty kómeskilenip, oıyn erejeleri ózgerip jatqan kezde aldaǵy, ásirese orta merzimdi kezeńdegi jaǵdaıdyń qalaı órbıtinin boljaý qıyndaı tústi. Mundaı jaǵdaıda sammıt memleketterge ózara pikir almasyp, yqtımal stsenarıılerdi baǵalaýǵa jáne aldaǵy qadamdaryn naqtylaýǵa múmkindik beredi.
Jahandyq dıalogtyń mańyzdy alańy
Bishkektegi sammıt memleketterge ózekti máselelerdi joǵary deńgeıde talqylap, tikeleı konsýltatsııa ótkizýge keń múmkindik berdi. Uıym músheleri ǵana emes, sammıtke qatysqan ózge elder de máselelerin kórshilerimen jáne seriktesterimen, sondaı-aq Qytaı, Úndistan jáne Reseı sekildi yqpaly óńirlik sheńberden áldeqaıda asatyn iri derjavalarmen talqylaı aldy.
Osylaısha, ShYU alańy memleketaralyq qatynastardyń jekelegen máselelerimen shektelmeı, jahandyq kún tártibin de qamtıdy. Buǵan sammıt aıasynda Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev pen Armenııa Premer-mınıstri Nıkol Pashınıannyń kezdesýin mysal etýge bolady. ShYU seriktesteri sanalatyn qos el basshylarynyń kelissózi Ońtústik Kavkazdaǵy ahýalǵa yqpal etetin mańyzdy oqıǵa boldy. Bishkektegi kezdesý uzaq jyldarǵa sozylǵan qaqtyǵystar men soǵystardan keıin de ózara kelisimge kelýdiń múmkin ekenin kórsetti.
Al sammıttiń jahandyq kún tártibine shyǵýy halyqaralyq qatynastardaǵy keń aýqymdy máselelerdi talqylaýǵa jol ashty. Kezdesý kýlýarynda Reseı men Batys arasyndaǵy qarym-qatynas, Reseı-Ýkraına soǵysy, AQSh pen Iran arasyndaǵy qaqtyǵys pen olardyń halyqaralyq ahýalǵa yqpaly sóz boldy. Sonymen birge álemdik saýda, protektsıonızmniń kúsheıý qaýpi jáne taýar jetkizilimderiniń turaqtylyǵy da nazardan tys qalmady.
Munyń barlyǵy álemdik ekonomıka men saıasatqa tikeleı áser etedi. Ásirese álemdik saýdaǵa táýeldi Qytaı men Úndistan sekildi iri ekonomıkalar úshin onyń mańyzy zor. Eksportqa baǵdarlanǵan Qytaı álemdik saýdanyń negizgi oıynshylarynyń biri retinde jahandyq naryqtaǵy ózgeristerge erekshe múddeli. Degenmen másele ShYU-ǵa múshe jáne sammıtke shaqyrylǵan barlyq elder úshin mańyzdy, óıtkeni álemdik naryqtaǵy ahýal olardyń ekonomıkalyq turaqtylyǵyna tikeleı yqpal etedi.
Sondyqtan sammıt kýlýarynda Azııa elderiniń jahandyq saıasattaǵy, ásirese ekonomıkadaǵy jańa syn-qaterlerge birlesip qalaı jaýap bere alatyny da talqylandy. Osy turǵydan alǵanda, Bishkektegi sammıt memleketterge kúrdeli halyqaralyq ahýal jaǵdaıynda pikir almasyp, ustanymdaryn jaqyndastyrýǵa jáne aldaǵy qadamdaryn aıqyndaýǵa múmkindik berdi.
Qaýipsizdikten ózara yqpaldastyqqa deıin
ShYU-nyń halyqaralyq uıym retindegi basty artyqshylyqtarynyń biri – onyń ıkemdi qurylymy. Uıym óńirlik qaýipsizdik máselelerin sheshýmen qatar, kún tártibindegi jańa syn-qaterlerge beıimdelip otyrady.
Bastapqyda «Shanhaı bestigi» negizinde qurylǵan uıymnyń negizgi mindetteriniń biri Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý boldy. Osy baǵytta ShYU aıasynda naqty qurylymdar qalyptasty. Sonyń biri – terrorızmge qarsy is-qımyl boıynsha turaqty jumys júrgizetin Aımaqtyq terrorızmge qarsy qurylym (ATQQ). Al Bishkektegi sammıtte ShYU-nyń Esirtkige qarsy ortalyǵynyń atqarýshy komıteti jáne múshe memleketterdiń qaýipsizdigine tónetin syn-qaterler men qaýipterge qarsy is-qımyl jónindegi ámbebap ortalyq týraly erejeler qabyldandy.
Uıymnyń ıkemdiligi onyń quramyndaǵy memleketterdiń ózara qarym-qatynasynan da kórinedi. Máselen, ShYU músheleri qatarynda Úndistan men Pákistan bar. Eki el arasynda kúrdeli máseleler bolǵanyna qaramastan, olar uıym jumysyna belsendi qatysyp, ortaq qujattardy qabyldaıdy.
Osy ustanym ShYU quramyna Irannyń qosylýynan da kórindi. Irandy uıymǵa qabyldaý máselesi kezinde túrli pikirler aıtylyp, ony qoldaǵandar da, qarsy bolǵandar da boldy. Soǵan qaramastan, taraptar ortaq sheshimge kelip, Iran ShYU-nyń tolyqqandy múshesine aınaldy.
Úndistan, Pákistan jáne Iran faktory: ShYU-daǵy dıalog
Qazirgi Parsy shyǵanaǵyndaǵy shıelenisti jaǵdaı bul máseleniń mańyzyn odan ári arttyra túsedi. Máselen, Qytaı men Úndistanǵa munaı jetkizý turaqtylyǵy tikeleı osy óńirdegi ahýalǵa baılanysty. Soǵan qaramastan, Irannyń ShYU quramyna qosylýy uıymnyń túrli múddeleri toǵysqan jaǵdaıda da ózara is-qımyl jasaýǵa múmkindik beretinin kórsetti. Qaýipsizdik máseleleri uıym qyzmetinde mańyzdy oryn alǵanymen, ShYU áskerı-saıası blok emes.
Osy ereksheligi ShYU aıasynda Úndistan men Pákistan, sondaı-aq Iran arasyndaǵy ózekti máselelerdi talqylaýǵa múmkindik beredi. Qatysýshy memleketter konsýltatsııalar ótkizip, óz ustanymdaryn bildirip, ortaq sheshim izdeı alady. Bul – ótkir máselelerdi dıalog pen kelissóz arqyly retteýge negizdelgen shyǵys elderine tán tásil. Mundaı kelissózderdiń barlyǵy birdeı jarııa túrde ótpeıdi. Alaıda olardyń ózi taraptardyń ózara túsinistikke kelýine jol ashady.
Aýǵanstan tóńiregindegi ortaq ustanym
Irannyń ShYU quramyna kirýi Aýǵanstan tóńiregindegi ahýaldy turaqtandyrýǵa yqpal etetin mańyzdy faktorǵa aınalǵanyn aıtý qajet. Aýǵanstan uıymǵa múshe bolmasa da, baqylaýshy mártebesine ıe. Bul ondaǵan jyl boıy soǵys pen syrtqy saıası qaıshylyqtardan zardap shekken eldiń aınalasyndaǵy shıelenisti tómendetý úshin mańyzdy.
Búginde ShYU-ǵa qatysýshy memleketter Aýǵanstannyń, ásirese onyń ekonomıkasynyń damýyna múddeli ekenin ortaq ustanym retinde bildirip keledi. Bul búkil óńirdiń ekonomıkalyq baılanystaryn keńeıtýge, sonyń ishinde Aýǵanstan men oǵan kórshiles elder arqyly jańa saýda baǵyttaryn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Mundaı jobalar Ortalyq Azııa memleketteri úshin de mańyzdy ekonomıkalyq perspektıva ashady.
Ár memlekettiń Aýǵanstanǵa qatysty ózindik syrtqy saıası ustanymy bar. Soǵan qaramastan, ShYU osy el tóńiregindegi óńirde ortaq kózqarastardy qalyptastyrýǵa múmkindik beretin negizgi alańdardyń birine aınaldy. Bul ásirese birneshe onjyldyq boıy turaqsyzdyq saqtalǵan aımaqta ózara is-qımyldy kúsheıtý turǵysynan mańyzdy.
ShYU-nyń kúshi – pragmatızmde
ShYU-nyń ıkemdi qurylymy uıymǵa halyqaralyq arenada Batysqa kirmeıtin memleketterdiń múddelerin bildirýge múmkindik beredi. Alaıda uıym belgili bir ıdeologııalyq ustanymǵa súıenbeıdi ári qandaı da bir tarapqa qarsy baǵyttalmaǵan. Bul – ShYU-nyń basty artyqshylyqtarynyń biri. Sondyqtan uıymdy belgili bir balama qalyptastyrýǵa umtylatyn birlestik retinde qarastyrýǵa negiz joq. ShYU-nyń negizgi tiregi – pragmatızm.
Bul erekshelik qazirgi turaqsyz kezeńde uıymnyń múmkindigin odan ári arttyra túsedi. Máselen, BRIKS aıasynda balama damý modelin qalyptastyrý máselesi jıi talqylanady. Al ShYU formaty saıası ustanymdary ártúrli, tipti Úndistan men Pákistan sekildi ózara qaıshylyqtary bar memleketterdiń ortaq múddelerin talqylaýyna múmkindik beredi. Osy turǵydan alǵanda, ShYU kóptegen Azııa elderiniń múddesin tıimdi toǵystyratyn ıkemdi alań bola alady.
ıAdrolyq qaýipsizdik pen álemdik saýda
Bishkektegi sammıtte qabyldanǵan sheshimderdiń ishinde ıadrolyq qaýipsizdikke qatysty qujattyń mańyzy erekshe. Atap aıtqanda, Qaýipsizdik máseleleri jónindegi memleket basshylary keńesiniń deklaratsııasynda ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy kópjaqty yntymaqtastyqty nyǵaıtý jónindegi ortaq ustanym bekitildi. Máseleniń mańyzy jahandyq qaýipsizdikpen shektelmeıdi. ıAdrolyq qaterdiń kez kelgen ýshyǵýy qaqtyǵystardyń keńeıýine, ekonomıkalyq baılanystardyń álsireýine jáne álemdik saýdanyń tómendeýine ákelýi múmkin. Soǵys neǵurlym uzaqqa sozylsa, azamattyq ónimderge suranys soǵurlym azaıyp, saýda aınalymy shyǵynǵa ushyraıdy. Mundaı jaǵdaı álemdik ekonomıkaǵa, ásirese Qytaı men Úndistan sekildi eksportqa baǵdarlanǵan elderge tikeleı áser etedi.
Osy turǵydan alǵanda, ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi deklaratsııanyń qabyldanýy ShYU músheleriniń ortaq ustanymyn aıqyn kórsetti. Onyń ishinde tórt ıadrolyq derjava – Qytaı, Reseı, Úndistan jáne Pákistan bar. Qujat sonymen birge ıadrolyq qaýipsizdikke qatysty máselelerde Qytaıdyń ustanymyn ańǵartady. Bul ásirese Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna jáne onyń AQSh-pen kúrdeli qarym-qatynasyna baılanysty ózekti. Degenmen ıadrolyq qaýipsizdik máselesi munymen ǵana shektelmeıdi jáne halyqaralyq kún tártibindegi mańyzyn odan ári arttyryp otyr.
Aýmaqtyq tutastyq – ortaq qaǵıdat
Sondaı-aq sammıtte Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń ShYU elderi qarsy turatyn «úsh zulymdyq» – terrorızm, ekstremızm jáne separatızm tujyrymdamasyna toqtalǵanyna nazar aýdarǵan jón. Bul uǵym sońǵy jyldary, ásirese Qytaı tarapynan belsendi qoldaý taýyp keledi. Onyń ishinde separatızm máselesi Taıvan tóńiregindegi ahýalmen tikeleı baılanysty. Taıvan halyqaralyq deńgeıde Qytaıdyń bir bóligi retinde tanylady, alaıda aradaǵy qarym-qatynas áli de kúrdeli.
Osy turǵydan alǵanda, «úsh zulymdyq» uǵymy memleketterdiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý qaǵıdatymen sabaqtasyp jatyr. Ol – halyqaralyq qatynastar júıesindegi irgeli ustanymnyń biri. Sondyqtan onyń ShYU kún tártibinde kórinis tabýy, ásirese aýmaqtyq tutastyq máselesi ózekti bolyp otyrǵan óńir úshin de aıryqsha máni bar.
Shanhaıdaǵy «bestikten» jahandyq birlestikke deıin
Shanhaı yntymaqtastyq uıymy 1996 jyly Qazaqstan, Qytaı, Reseı, Tájikstan jáne Qyrǵyzstan qurǵan «Shanhaı bestigi» formatynan bastaý aldy. Ol kezeńde negizgi maqsat Aýǵanstannan týyndaıtyn syn-qaterler kúsheıgen tusta óńirlik qaýipsizdik máselelerin ymyraly jolmen sheshý boldy.
Alaıda otyz jyl ishinde uıymnyń kún tártibi de, aýqymy da aıtarlyqtaı ózgerdi. ShYU óńirlik qaýipsizdik máselelerimen shektelmeı, jahandyq deńgeıdegi saıası jáne ekonomıkalyq úderisterge yqpal etetin iri alańǵa aınaldy.
Búginde ol Batysqa kirmeıtin memleketterdiń basyn qosatyn, damý áleýeti joǵary eń iri halyqaralyq birlestikterdiń biri sanalyp otyr.
