Beket ata jáne jerasty meshitteriniń tarıhı máni
AQTAÝ. KAZINFORM — Halyq arasynda «Medınede — Muhammed, Túrkistanda — Qoja Ahmet, Mańǵystaýda — Pir Beket» degen tirkes keń taraǵan. Beket ata nemese Pir Beket degen atpen tanymal Beket Myrzaǵululy týraly ne bilemiz? Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵynyń bólim meńgerýshisi Aıman ıArıhanova Beket ata jáne jerasty meshitteriniń tarıhı máni jóninde maǵlumattarmen bólisti.
Beket Myrzaǵululy — 1750-1813 jyldary ómir súrgen dinı qaıratker, aǵartýshy ustaz, sáýletshi sheber. Halyq erekshe qurmet tutqan qazaqtyń áýlıesi, mámileger tulǵa jáne batyr bolǵan. Onyń ómirimen baılanysty ańyzdar kóp.
Ańyz boıynsha, ony ákesi áýlıe Shopan atanyń basyna túnep, onyń batasyn alýǵa jiberedi. Sonda Shopan ata onyń túsine kirip, oǵan Hıýadaǵy ataqty sopy Baqyrjan qajydan (Mýhammad Bakırjan Azız) bilim al dep, aıan beredi. Osylaı, Beket ata Hıýadaǵy Sherǵazy-han medresesinde (Maskanı Fazılan) 7 jyl oqyp, dinı bilim alady. Ol jerdegi eskertkish taqtada Beket Myrzaǵululynyń esimimen qatar túrkimen halqynyń aqyny Maqtymquly Pyraǵy, qaraqalpaq aqyny Ájinııaz Qosybaıuly oqyǵandary týraly málimetter bar. Beket atanyń urpaǵy Qyrlybek Ótetileýovtiń jetekshilik etýimen 2017 jyly Ózbekstandaǵy osy medrese ornalasqan «Ishan-qala» mýzeı-qoryǵynan Beket ataǵa arnap ekspozıtsııalyq kórme ashylǵan.
Beket ata Hıýadaǵy medreseni bitirip kelgennen keıin meshitter salyp, halqyn saýattandyrýǵa, mádenıettiń órkendeýine, bolashaqqa jol ashýǵa kóp kúsh jumsaǵan. Alǵashqy meshitin Atyraý oblysy Jem boıyndaǵy Aqmeshit degen jerden salǵan. Bul meshitte Beket atanyń ákesi Myrzaǵul, anasy Jánııa, kishi balasy Toǵaı men atasy Janaly jerlengen.
Meshit qatty bor jynysynan qashalǵan, dóńgelek etip bir-birimen jalǵasa ıilip jasalǵan úsh bólmeden turǵan. Bólmelerdiń qabyrǵalarynan qýystar jasalyp, tóbesinen sáýle túsetin oıyq-tesik qaldyrylǵan, ońtústik-batys bóliginde mıhraby bolǵan. Qosqulaq tegi Islam Myrzabekulynyń aýyl aqsaqaldarynan surastyryp bilýi boıynsha meshit 1937 jyldary buzylǵan. Aqmeshittiń jańarýy 1993 jyly shyraqshy bolyp kelýinen bastaldy. Sol kezdegi Jylyoı aýdanynyń ákimi Tóken Jumaǵulovtyń basshylyǵymen aýyl azamattary jınalyp, Aqmeshitti qalpyna keltiredi. Dálizben jalǵasqan jerge tereńdete salynǵan eki bólmeli kúmbezdi kesene bolyp jasalǵan qazirgi meshitinde mıhrabtyń ornyna asa taıaqtyń kóshirmesi qoıylǵan, Beket atanyń ákesi men sheshesine arnap úshinshi kesene bólek salynǵan.
Beket ata ózi oqytqan ozat shákirtterine asa taıaq tartý etip, batasyn berip otyrǵan. Sol asa taıaqtyń biri Kete rýy Shektibaı degen shákirtine buıyrǵan, búginde Aqtóbe oblysy aımaǵyndaǵy «Jıren qopa» degen jerde Tursynǵalı Nákeshovtyń úıinde saqtaýly. Asa taıaqtyń negizgi bóligi tórtqyrly bolyp kelgen kók tústi bolattan qashalyp, saby tsılındr pishininde kúmispen qaptalyp jasalǵan, uzyndyǵy 1,3 metr bolyp keledi. Tómengi jaǵy úshkirlenip, ótkir etip jasalǵan, negizgi uńǵysynyń eki jerinen tesilip, oǵan belbeý ótkizilgen. ıAǵnı, bul asa taıaqty júrgende súıený úshin emes, kerisinshe, ıesi ony qorapqa salyp, ıyǵyna asyp júrgen. Kók asany joǵary kúshter — árýaqtarmen baılanysý úshin dinı-ǵuryptyq maqsatta paıdalanǵan. Kók — kók aspan, kók Táńiri, al Asa — asa mańyzdy, óte joǵary degendi bildiredi. Beket atada qasıetti Kók asadan basqa birneshe asa taıaq bolǵany belgili. Onyń óz áýletine muraǵa qaldyrǵan asa taıaǵy Túrikmenstannan Mańǵystaýǵa kóship kelgen Berdihan Aıapbergenulynyń áýletinde saqtalǵan.
Beket atanyń Eski Beıneýdegi meshiti — Beıneý aýylynan 17 shaqyrym ońtústik-batys baǵytta, Jem ózeniniń tómengi saǵasyna deıin baratyn, Ústirtke qaraı kóteriletin ejelgi kerýen joldarynyń boıynda ornalasqan. Jerasty meshitine 1825 jylǵy 1-shi Ústirt ekspedıtsııasynyń quramynda E. A. Eversman, A. O. Dıýgamel sııaqty ǵalymdar kelip eskertkishtiń sýretin salyp qaldyrǵan. Meshit jartasty múıisten oıyp jasalǵan, jalpy kórinisi qazaqtyń kıiz úıiniń pishinine keledi. Úlkendi-kishili, bir-birine jalǵastyryp salynǵan 4 bólmeden turady. Kólemi jaǵynan eń úlken bólmesi dóńgelek jobamen, tóbesi kúmbez tárizdi oıyp jasalǵan. Bólmelerdiń qabyrǵalary tegistelgen, jazý, syzý eshqandaı izder kezdespeıdi, ár jerlerde shyraǵdan qoıatyn tereń emes oıyqtar qaldyrylǵan. Meshittiń tóbe jaǵynda qulpytas túrindegi shaǵyn jerleý qoıylymdary bar. Munda Beket atanyń úlken aǵasy, erjúrek Meńdiqul batyr jerlengen. Meńdiqul inisiniń atyn eshqashan atamaı, árdaıym ózine jaqyn tartyp júretin bolǵan. 2010 jyly bul meshitke qalpyna keltirý, bekitý jumystary júrgizildi.
Tobyqtydaǵy Beket ata jerasty meshiti Tıgen eldi mekeninen 37 shaqyrym soltústik-shyǵys baǵytta ornalasqan. Meshit aqbortas jartastyń 10 metr bıiktiginde jalpaq dóńde ornalasqan, josparda 2 kameralyq qurylys. Meshit 2015 jyly tolyqtaı qalpyna keltirýden ótken.
Beket atanyń qurdasy, Bóken Jemeneı rýynan shyqqan Baısal Myrzabolatuly Oǵlandydaǵy meshitti salǵanda kóp kómek berip, Beket atanyń batasyn alǵan degen derekter bar. Keıinnen Allanyń qalaýymen balaly bolyp, Beket ata oǵan myń balaǵa tatıtyndaı bala bolsyn, Myńkisi dep at qoıǵan. Baısal Bozashy túbeginiń Tobyqty degen yńǵaıly jerinen Beket ata osynda kelem degenshe meshit salǵan. Ýáde etken ýaqytynda Beket ata kelip, bul meshitte ekinti, aqsham, quptan, tań namazdaryn oqyǵan.
Beket atanyń sońǵy mekeni, tabıǵaty keremet Ústirt shyńdarynyń jıeginen Oǵlandy taýyndaǵy jartasty jerden qashalyp jasalǵan. El arasynda saqtalǵan ańyzdarǵa qaraǵanda, Beket atany osy jerden meshit salýǵa bastap kelgen osy Oǵlan eken. Beket atanyń ózi kózi tirisinde «maǵan nıet qoıyp, kelgisi kelgen, sharapat tapqysy kelgen adam áýeli Oǵlandyǵa soǵyp zııarat etip baryp kelsin» dep jurtshylyqty daǵdylandyrǵan. Beket atanyń meshitine jetý úshin shyńnyń jıeginen tómen qaraı jyra qabatymen 1700 m uzaq jaıaý júrip barý kerek, burynǵy eski súrleý jol, búginde yńǵaıly etip tas baspaldaqtar jasalǵan. Meshit taýdyń eteginde ornalasqan, janynda bulaqtary bar. Meshit jartastan oıyp jasalǵan, 5 kameralyq bólikten turady, kún batys betkeıinen mıhrabty oıyq qaldyrylǵan, joǵarydan jaryq túsetin oıyǵy bar.
Eskertkishke 1999-2000 jyldary jáne 2020-2021 jyldary aınalasyn tazartý, tómengi qabatyn bekitý, meshittiń joǵarǵy bóligine túsken jaryqtardy bekitý, kireberis aýmaǵyn qalpyna keltirý boıynsha restavratsııalaý jumystary júrgizildi.
Bul kıeli orynda jyl boıy áýlıege taǵzym etip, dertine daýa, janyna tynyshtyq izdegen zııaratshylardyń toby azaımaıdy. Halyqtyń senimi boıynsha, Beket ata ózinen kómek suraǵandy qıyndyqta qaldyrmaıdy, onyń esimin atap, tilek tileseń kez-kelgen báleni qaıtarady, al meshitine baryp duǵa jasasań, ǵajaıyp-keremetin sezinesiń. Qınalǵandy demep, adasqanǵa jol siltep, qoryqqandy qorǵaǵan bul ǵajaıyp jannyń ónegeli ómiri, erekshe qasıeti, ıgi isterine halqy súısinip, Pir-Beket atady.
Oǵlandy jerindegi Beket ata jerasty meshiti ıÝNESKO-nyń Búkilálemdik muralarynyń aldyn ala tizimine engizilgen «Mańǵystaý túbeginiń jerasty meshitteri» serııalyq nomınatsııasynyń quramyna kiredi.
Beket ata Myrzaǵululy — qazaqtyń rýhanı jáne tarıhı tulǵasy. Onyń joly qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynyń toleranttylyq baǵytyndaǵy órkenıetaralyq, mádenıetaralyq, ultaralyq dıalogtarynyń keshendi túrde damýyna óz úlesin qosyp keledi.
Buǵan deıin, Sısem ata qorymynyń nelikten batyrlar panteony dep atalatyny týraly jazǵan bolatynbyz