Bedeýliktiń emi: jatyr transplantatsııasy qalaı jasalady
ASTANA. KAZINFORM – Jatyrdyń týa bitken bolmaýy nemese túrli sebeppen keıinnen alynyp tastalýy áıeldiń bala kóterý múmkindiginen aıyrýy múmkin. Medıtsınada mundaı jaǵdaı absolıýtti jatyr faktorly bedeýlik dep qarastyrylady. Qazir álemde osy máselege qatysty jańa emdeý tásilderiniń biri – jatyr transplantatsııasy zerttelip jatyr. Bul baǵytta Oksford ýnıversıtetinde qazaqstandyq zertteýshi Áseljan Sarbalına ǵylymı jumys júrgizip keledi.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, álemde árbir altynshy adam ómiriniń belgili bir kezeńinde bedeýlik máselesine tap bolady. Al jatyrdyń bolmaýyna nemese qyzmet atqara almaýyna baılanysty absolıýtti bedeýlik – sırek kezdesetin jaǵdaı.
Áseljan Sarbalına eńbek jolyn Astanadaǵy perınataldyq ortalyqta akýsher-gınekolog bolyp bastaǵan. Keıin Germanııa men Vengrııada tájirıbe jınap, ǵylymı zertteýge bet burǵan. Qazir onyń doktorlyq dıssertatsııasy jatyr transplantatsııasy jáne transplantatsııalanǵan aǵzanyń ımmýnologııalyq turǵydan qabyldanbaýyna qatysty máselelerge arnalǵan.
Jatyrdyń bolmaýy neden bolady?
Zertteýshiniń aıtýynsha, absolıýtti bedeýlikke áıeldiń jatyrsyz dúnıege kelýi nemese túrli aýrýlar men operatsııalar saldarynan jatyrynan aıyrylýy sebep bolýy múmkin.
– Absolıýtti bedeýlik – kóbine aıtyla bermeıtin taqyryp. Áıel adam jatyrsyz dúnıege kelýi nemese qaterli isik, basqa da sebepterge baılanysty ota kezinde jatyrynan aıyrylýy múmkin. Demek fýnktsıonaldyq turǵydan jatyry joq degen sóz», – dedi Áseljan Sarbalına Jibek Joly telearnasyndaǵy «Búgin.LIVE» baǵdarlamasynda.
Onyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıdyń naqty sebepteri áli de zerttelip jatyr. Álemdik statıstıkada shamamen ár 500 áıeldiń birinde jatyrdyń bolmaýy nemese onyń qyzmet atqara almaýy kezdesýi múmkin.
Qazaqstan boıynsha bul máselege qatysty naqty resmı statıstıka joq. Ǵalym muny qoǵamdaǵy taqyryptyń áli de jabyq bolýymen baılanystyrady.
Jatyr transplantatsııasyn kim jasaı alady?
Jatyr transplantatsııasynda donor men retsıpıenttiń týys bolýy mindetti emes.
– Eń bastysy – medıtsınalyq jáne ımmýnologııalyq turǵydan sáıkes kelýi. Donor bolý úshin týys bolý mańyzdy emes, mańyzdysy – medıtsınalyq jáne ımmýnologııalyq jaǵynan sáıkes kelý. Alaıda donorlardyń arasynda patsıentterdiń analary da kóp kezdesedi, – dedi zertteýshi.
Áseljan Sarbalına jatyr transplantatsııasynyń tehnıkalyq turǵydan basqa aǵzalardy aýystyryp salýdan asa kúrdeli bolmaýy múmkin ekenin, alaıda onyń etıkalyq jaǵy erekshe mańyzdy ekenin atap ótti. Sebebi mundaı operatsııa kezinde donordyń, retsıpıenttiń jáne bolashaq balanyń qaýipsizdigi eskerilýi kerek.
Ǵalymnyń aıtýynsha, álemde búginge deıin shamamen 130 jatyr transplantatsııasy jasalǵan. Onyń basym bóligi tiri donordan alynǵan jatyrdy transplantatsııalaýǵa qatysty.
Transplantatsııadan keıin bala qalaı dúnıege keledi?
Jatyr transplantatsııasynan keıin áıeldiń tabıǵı jolmen júkti bolýy josparlanbaıdy. Bala súıý úshin ekstrakorporaldy uryqtandyrý ádisi qoldanylady.
– Mindetti túrde EKU arqyly jasalady. Óıtkeni biz basqa adamnan jatyrdy alyp, jańa aǵzaǵa salamyz. Sondyqtan tabıǵı jolmen júkti bolýdy kútpeımiz, – dedi zertteýshi.
Operatsııadan keıin jatyrdyń jańa aǵzaǵa beıimdelýi úshin belgili bir ýaqyt qajet. Áseljan Sarbalına transplantatsııadan keıin shamamen 2-3 aı ótken soń júktilikti josparlaýǵa áreket jasalatynyn aıtty.
Bul rette jatyr transplantatsııasy bir ǵana otamen aıaqtalmaıdy. Áıel júktiliktiń búkil kezeńinde dárigerlerdiń baqylaýynda bolady, óıtkeni transplantatsııalanǵan aǵzanyń qyzmetin saqtaýmen qatar, júktiliktiń qaýipsiz ótýi de mańyzdy.
Birinshi baladan keıin jatyrdy alyp tastaı ma?
Qazirgi tájirıbede áıel bala bosanǵannan keıin transplantatsııalanǵan jatyrdy alyp tastaý jıi qarastyrylady. Alaıda keıbir jaǵdaılarda transplantatsııalanǵan jatyrdy saqtap, ekinshi balanyń dúnıege kelýine múmkindik berilgen.
– 130 jaǵdaıdyń shamamen 20 paıyzynda ekinshi bala dúnıege kelgen. Sodan keıin jatyrdy alyp tastaǵan. Qazir ǵalymdar arasynda jatyrdy qaldyrý másele talqylanyp, osy baǵyttaǵy joldar izdelip jatyr» – dedi ol.
Zertteýshiniń aıtýynsha, jatyr transplantatsııasy medıtsınada salystyrmaly túrde jańa baǵyt sanalady. Alǵashqy operatsııalardyń jasalǵanyna shamamen 20 jyl bolǵanymen, bul salada áli de biryńǵaı medıtsınalyq hattama tolyq qalyptaspaǵan.
– Bul otanyń birneshe táýekeli bar. Jatyr transplantatsııalanǵannan keıin ol fýnktsıonaldy bolýy kerek, óz qyzmetin atqarýy, balany kóterýge múmkindik berýi jáne júktilik sátti ótýi qajet, – dedi Áseljan Sarbalına.
Qazir zertteýshi osy máselelerdiń ishinde ımmýnologııalyq qabyldamaý qaýpin jáne transplantatsııalanǵan jatyrdyń aǵzada uzaq ýaqyt saqtalý múmkindigin zerttep jatyr.
Aıta keteıik, buǵan deıin, transplantatsııa júıesi qalaı jumys isteıtinin jazǵan edik.
