Ratsıonaldy tamaqtaný – bala saýlyǵynyń kepili
Qazirgi kezeńde balalar men jasóspirimderdiń densaýlyǵyn saqtaý jáne nyǵaıtý máselesi qoǵamdyq densaýlyq saqtaý júıesiniń basym baǵyttarynyń biri bolyp otyr. Balalar organızmi úzdiksiz ósý men morfofýnktsıonaldyq jetilý jaǵdaıynda bolǵandyqtan, syrtqy orta faktorlaryna, sonyń ishinde tamaqtaný erekshelikterine asa sezimtal keledi. Balalardyń densaýlyq kórsetkishteri eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý deńgeıin jáne sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qolaılylyq dárejesin sıpattaıtyn mańyzdy ındıkator retinde qarastyrylady.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy derekterine sáıkes, alımentarlyq faktorlar juqpaly emes aýrýlardyń (júrek-qantamyr patologııalary, 2-tıpti qant dıabeti, semizdik, keıbir onkologııalyq aýrýlar) damýynda jetekshi ról atqarady. Osyǵan baılanysty tıimdi jáne teńgerimdi tamaqtaný balalar densaýlyǵyn qamtamasyz etýdiń bazalyq sharty retinde baǵalanady. Balalardyń ósip-damýy úshin ratsıonaldy tamaqtanýdyń ǵylymı negizderin taldaý maqsatynda Abaı oblysy bilim basqarmasynyń, Úrjar aýdany bilim bóliminiń «Balbóbek» jáne Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdany Ultaraq aýyly, «Qyzǵaldaq» bóbekjaı balabaqshasynyń as blogyna sanıtarlyq epıdemıologııalyq tekserý júrgizildi. Bul taldaý balalar men jasóspirimder gıgıenasy bóliminiń sanıtarlyq dárigeriniń qatysýymen birge uıymdastyryldy.
Ratsıonaldy tamaqtanýdyń negizderi
Ratsıonaldy tamaqtaný – organızmniń energetıkalyq shyǵynyn tolyq óteıtin jáne plastıkalyq, retteýshi qyzmet atqaratyn nýtrıenttermen ǵylymı negizdelgen mólsherde qamtamasyz etetin tamaqtaný júıesi. Onyń mazmuny sandyq jáne sapalyq kórsetkishterdiń birligimen sıpattalady. Sandyq aspekt taǵamnyń energetıkalyq qundylyǵymen anyqtalady. Balalar organızminde energııa tek negizgi almasýǵa ǵana emes, sonymen qatar ósýge, jasýshalyq dıfferentsıatsııaǵa, tinderdiń regeneratsııasyna jáne joǵary júıke qyzmetiniń qalyptasýyna jumsalady. Sondyqtan energetıkalyq tepe-teńdiktiń buzylýy balalarda aıqyn klınıkalyq kórinisterge ákelýi múmkin.
Sapalyq aspekt taǵam quramyndaǵy makronýtrıentterdiń (aqýyzdar, maılar, kómirsýlar) jáne mıkronýtrıentterdiń (dárýmender, mıneraldy zattar, mıkroelementter) fızıologııalyq turǵydan negizdelgen araqatynasymen sıpattalady. Ásirese almastyrylmaıtyn amınqyshqyldary men polıqanyqpaǵan maı qyshqyldarynyń jetkilikti túsýi ósip kele jatqan organızm úshin erekshe mańyzǵa ıe.
Balalardyń táýliktik energııa qajettiligi olardyń jasyna, jynysyna, dene salmaǵyna jáne fızıkalyq belsendilik deńgeıine baılanysty aıqyndalady. Energııa shyǵyny men energııa túsýiniń arasyndaǵy sáıkestik energetıkalyq gomeostazdy qamtamasyz etedi.
Energııa tapshylyǵy jaǵdaıynda:
• boı ósýiniń tejelýi,
• dene salmaǵynyń jetkiliksizdigi,
• ımmýnologııalyq reaktıvtiliktiń tómendeýi baıqalady.
Al energııanyń shamadan tys túsýi:
• maı tininiń artyq jınalýyna,
• semizdikke,
• erte metabolıkalyq buzylystarǵa alyp keledi.
Osylaısha, balalarda ratsıonaldy tamaqtaný energetıkalyq balansty saqtaýǵa baǵyttalýy tıis.
Al balalar ratsıonynda mıkroelementter men dárýmenderdiń jetkiliksizdigi alımentarlyq-táýeldi patologııalardyń damýyna sebep bolady. Temir tapshylyǵy anemııasy, ıod jetispeýshilik jaǵdaılary, gıpovıtamınozdar, kaltsıı tapshylyǵy súıek júıesiniń damýyna keri áser etedi.
Tsınk, selen, A, E, S dárýmenderiniń jetkiliksizdigi antıoksıdanttyq júıeniń álsireýine, ımmýndyq jaýaptyń tómendeýine jáne sozylmaly aýrýlarǵa beıimdiliktiń artýyna ákeledi. Aqýyz tapshylyǵy balalardyń psıhomotorlyq damýyn baıaýlatyp, oqý qabiletiniń tómendeýine áser etýi múmkin. Bul derekter ratsıonaldy tamaqtanýdyń tek fızıologııalyq emes, sonymen qatar áleýmettik mańyzyn aıqyndaıdy.
As mázirine gıgıenalyq baǵalaý
Balalar úshin tamaqtaný rejımin saqtaý mańyzdy gıgıenalyq talaptardyń biri. As qabyldaý arasyndaǵy ınterval 3,5–4 saǵattan aspaýy tıis. Tamaqtaný tártibiniń buzylýy as qorytý fermentteriniń yrǵaqtylyǵyna keri áser etip, gastroenterologııalyq patologııalardyń damý qaýpin arttyrady.
Mektepke deıingi jáne mektep jasyndaǵy balalar úshin ystyq tamaqpen qamtamasyz etý júıesi uıymdastyrylýy qajet. Tamaq ratsıonynda sút ónimderi, et, balyq, dándi daqyldar, kókónister men jemisterdiń bolýy fızıologııalyq qajettilikterdi qanaǵattandyrýǵa múmkindik beredi.
As mázirin gıgıenalyq baǵalaý – naqty adamnyń nemese uıymdasqan ujymnyń táýliktik tamaqtaný ratsıonynyń fızıologııalyq normalarǵa sáıkestigin anyqtaýǵa baǵyttalǵan ǵylymı taldaý. Baǵalaý barysynda taǵamnyń hımııalyq quramy, energetıkalyq qundylyǵy jáne negizgi nýtrıentterdiń mólsheri eseptelip, olar jasyna, jynysyna jáne fızıkalyq belsendiligine sáıkes usynylǵan normatıvtermen salystyryldy.
Zertteý barysynda anyqtalǵan kemshilikter negizinde praktıkalyq usynystar ázirlendi.
Zertteý nátıjeleri QazUÝ-diń «Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý» mamandyǵy boıynsha bilim alatyn stýdentterdiń praktıkalyq sabaqtarynda oqý materıaly retinde jáne epıdemıologııa, bıostatıstıka jáne dáleldi medıtsına kafedralarynda ádistemelik resýrs retinde paıdalanýǵa usynyldy.
Atap ótken jón, zertteý nysandary epıdemııalyq mańyzdylyǵy joǵary obektiler sanatyna jatady, sebebi sanıtarııalyq talaptardyń saqtalmaýy balalar arasynda taǵamnan ýlaný jáne juqpaly aýrýlardyń taralý qaýpin arttyrýy múmkin.
Zertteý barysynda sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq tekserý ádisi qoldanylyp, baǵalaý kelesi baǵyttar boıynsha júrgizildi: ǵımarattyń sanıtarııalyq-tehnıkalyq jaǵdaıy; sýmen jabdyqtaý, káriz jáne jylytý júıeleriniń jumys isteýi; jeldetý jáne jaryqtandyrý kórsetkishteri; as blogynyń uıymdastyrylýy jáne tehnologııalyq protsestiń birizdiligi; taǵam ónimderiniń saqtalý sharttary; tamaqtaný ratsıonynyń sanıtarııalyq normalarǵa sáıkestigi; personaldyń medıtsınalyq baqylaýdan ótýi.
As blogynda shıki jáne daıyn ónimderdiń qıylysýyna jol berilmeıtini, taǵam daıyndaý tehnologııalyq kartalarǵa sáıkes júrgiziletini, ydystar men quraldardyń tańbalanǵany anyqtaldy. Tez buzylatyn ónimder tıisti temperatýralyq rejımde saqtalǵan.
Balalardy tamaqtandyrý bekitilgen eki aptalyq perspektıvtik mázir negizinde kúnine 5 ret uıymdastyrylǵan. Ratsıon sanıtarııalyq qaǵıdalar talaptaryna sáıkes keledi, úshinshi taǵamǵa S dárýmeni qosylyp vıtamındeý júrgiziledi.
Daıyn taǵamdardyń sapasy organoleptıkalyq ádispen baǵalanyp, táýliktik synamalar saqtalady. Taǵam ónimderiniń sapasy men qaýipsizdigin rastaıtyn sertıfıkattary bar. Qyzmetkerlerdiń barlyǵy medıtsınalyq tekserýden ótken.
Injenerlik kommýnıkatsııalar (sý, káriz, jylytý, jeldetý) jumys jaǵdaıynda, sanıtarııalyq-gıgıenalyq talaptarǵa sáıkes ekeni anyqtaldy. Sońǵy úsh aı ishinde juqpaly aýrýlar tirkelmegen.
Qorytyndy jáne usynystar
Júrgizilgen tekserý nátıjeleri boıynsha zerttelgen mektepke deıingi uıymdardyń sanıtarııalyq jaǵdaıy qoldanystaǵy normatıvtik talaptarǵa jalpy sáıkes keletini anyqtaldy. Gıgıenalyq qaýipsizdikti odan ári qamtamasyz etý maqsatynda sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq talaptardy turaqty baqylaý; As blogyndaǵy tehnologııalyq tártipti qatań saqtaý; Tamaqtaný ratsıonynyń teńgerimdiligin júıeli baǵalaý; Zalalsyzdandyrý rejımin saqtaý jáne qyzmetkerlerdi merzimdik medıtsınalyq tekserýden ótkizý usynyldy. Soynmen qatar tamaqtanýdy durys uıymdastyrý boıynsha da usynystar berildi. ıAǵnı, jas erekshelikterine sáıkes taǵam portsııalaryn naqty saralaý, S-vıtamındeýdi jyl boıy turaqty júrgizý, As blogynda tehnologııalyq protsesterdi turaqty ishki baqylaýda ustaý, Tamaqtaný monıtorıngin júıeli túrde júrgizý jáne Óndiristik baqylaýdy qoldanystaǵy sanıtarııalyq normatıvterge sáıkes kúsheıtý.
Jalpy alǵanda, eki mekemede de balalardy tamaqtandyrý júıesi sanıtarııalyq talaptarǵa sáıkes uıymdastyrylǵan, alaıda anyqtalǵan kemshilikterdi joıý tamaqtanýdyń gıgıenalyq tıimdiligin odan saıyn arttyrýǵa múmkindik beredi.
Aıqyz Hasen, Qarasaı aýdanynyń sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý basqarmasynyń bas mamany
