Baıyrǵy zamanǵy Aqyrtas qalasynda 4 metrlik irgetas pen jerasty ótpe jol bar
TARAZ. 30 tamyz. QazAqparat - Qyrǵyz Alataýynyń baýraıynda, Tarazdan shyǵysqa qaraı 40 shaqyrym jerde ornalasqan kóne zamanǵy Aqyrtas qalasynda 4 metrlik irgetes bar.
Bul sensatsııalyq málimdeme kóne shahardyń aýmaǵynda ótken «Aqyrtas saraı kesheniniń tarıhy» atty konferentsııa barysynda aıtyldy.
«Aqyrtas» 1861 jyldan bastap ǵylymı úndeýge endi. Sol kezden bastap shyǵystanýshylardyń kóbisi Aqyrtasty zertteýmen boldy, alaıda olar memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha zertteý kesheniniń barysynda ashylǵan shahardyń irgestaspen qalanǵanynan beıhabar bolǵan. Atalmysh baǵdarlama 2005 jyldan bastap júrgizilip keledi, oǵan jyl saıyn 50 mln. teńgege deıin qarajat bólinip turady», - dedi «Kóne Tarazdyń eskertkishteri» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıynyń dırektory Táken Moldaqynov.
T. Moldaqynovtyń pikirinshe, júrgizilgen keshendi arheologııalyq jumystardyń nátıjesinde búgingi kúni Aqyrtastyń bizdiń zamanymyzǵa deıin 8-shi ǵasyrǵa jatatynyn senimmen aıtýǵa bolady. Bul shahar qoıma bólmeleri men sý qubyrlary jáne turǵyn jaılary bar kúrdeli keshen bolǵan. Alyp tastardan qalaǵan tikburyshty irgetas 4 metr tereńdikke deıin salynǵan.
«8-shi ǵasyr - ıslam dinine qaraı bet burý, órkendeý. Ortalyq Azııa boıynsha Aqyrtasqa uqsas mundaı ekinshi eskertkish joq. Onyń keıbir belgileri mysyrlyq pıramıdalardy eske túsiredi, buǵan tastyń óńdelýi men basqa da egjeı-tegjeıli jumystar dálel. Jeke bólindiler men minberler Taıaý Shyǵys arhıtektýralyq úlgilerine saı keledi», - dedi jambyldyq tarıhshy.
Sondaı-aq T. Moldaqynov arheologııalyq jumystyń barysynda Aqyrtastyń qurylysyna tas ákelý úshin Tas saraıdan batysqa qaraı baǵyttalǵan jerasty ótpe joly anyqtalǵanyn aıtty.
«Bul taýly jer betonǵa uqsas, sý 180 metrlik tereńdikte jatyr. Jaýyn-shashyn óte sırek jaýady, basqa sý kózderi jaqyn mańda joq. Degenmen eni men uzynydyǵy 4 metr bolatyn tastardan tereńdigi 4 metrlik irgetas qalanǵan. Onyń qandaı aýyr qurylysty kóterip turýǵa arnalǵanyn oılap kórińiz! Naqty bir qalypqa keltirilip salynǵan irgetas 205 jáne 185 metrlik ólshemde. Bul záýlim, keń ári myqty qurylǵy. Іshinde 5 metrlik 28 baǵannyń orny qalǵan, al qabyrǵalary qalyńdyǵy 2-3 metrlik qyzyl qumtastan salynǵan», - dedi T. Moldaqynov.
Ókinishke qaraı búgingi kúni osynaý myqty arhıtektýralyq qurylymnan tek núkte syzyqpen belgilengen irgetas pen kóptegen bólingen bloktar ǵana qaldy. 1905 jyly Áýlıeata ýeziniń basshysy V. Kalaýr jazyp ketkendeı, sol kezdegi turǵyndar Aqyrtastyń úıindelerin jappaı tasyp áketken. Ol kóbinese temirjol kópirleriniń, irgetastar men ǵımarattardyń qurylysy úshin jáne Túrksibtiń qurylysyna qoldanyldy. 1938-39 jyldary tek Aq-Sholaq stansasynda Aqyrtastyń tastarynan eki qoıma men ǵımarattardyń birneshe irgetastary salyndy.
«Jalpy alǵanda arhıtektýralyq qurylǵynyń ózi bıiktikten qazirgi radıokestege uqsaq bolyp keledi. Zertteýshilerdiń boljamy boıynsha, Aqyrtas myqty tabıǵı energııanyń «qozǵaltqyshy» bolǵan. Munda ýfologtar men ǵylym doktorlary jáne professorlar kóptep jınalýda. Jylyna bir ret Aqyrtasty zerttep, ózderiniń aıtýynsha, olar ǵaryshpen baılanys ornatady eken. Ádettegi sandyq fotoapparatpen túsirilgen sýret bar, onda 1-2 shaqyrym aralyqtan túsirilgen Aqyrtastyń landshafty beınelengen. Onda taý, taýdyń ústinde ǵarysh kemesi ushyp bara jatqan beıne bar. Ol fotomontaj emes, men bul sýretti túsirýge ózim kýá boldym», - dedi T. Moldaqynov.
2014 jyldan bastap Aqyr-tastyń «jumbaqtaryn» zertteýdiń kelesi kezeńi bastalady, tastardy tazalaý jáne qaıta qalpyna keltirý jumystary jalǵasady, dep málimdedi tarıhshy.
Aqyrtas týraly alǵash ret 1222 jyly Qytaıdan Saıram arqyly Samarqandqa, Shyńǵyshan qosynyna barǵan daoss tahýasy Chan Chýnniń kúndeliginde aıtylady. Onyń kúndeliginen úzindi keltirer bolsaq: «Jolda bizge tas qala kezdesti: tastar qyp-qyzyl tústi, kóne áskerı qurylymnyń izderi bar. Batysqa qaraı baǵyttalǵan Úlken aıý juldyzy sekildi ornalasqan kólemdi zırattyq úıindilerdi kórdik».
Keıbir zertteýshilerdiń pikirinshe, saraı keshenin salýdy Orta Azııaǵa ıslamdy taratý maqsatynda joryqqa shyqqan Abý Mýslım Kýteıbý bastaǵan. Al Kýteıbý separatıstik pıǵylda dep aıyptalyp, Baǵdadqa shaqyrylyp, ólim jazasyna kesilgenine baılanysty, qala qurylysy toqtap qalǵan.
1861 jyldan bastap polkovnık Chernıaevtiń saptaǵy sýretshisi Znamenskııdiń, bastaýymen Aqyrtas shaharyna ınjener Lýpport, zertteýshi D. Ivanov, Qazaqstan ǵylym Akademııasynyń qyzmetkeri G. Patsevıch, jambyldyq jýrnalıst A. Aızahmetov, qazaqstandyq arheolog Karl Baıpaqov sapar jasap, zertteý jumystaryn júrgizgen.
«Osy ýaqytqa deıin jospardyń ereksheligi men aýqymdylyǵy jáne «myqtylyǵy» jaǵynan, qurylys barysynda tastardy qoldanýda Ortalyq Azııa men Qazaqstannyń aýmaqtarynda bul qurylymǵa ázirge teń keletin «týyndy» tabylǵan joq», - dep jazdy «Ǵylym Akademııasynyń habarshysynda» G. Patsevıch.
Aqyrtasta ótken ǵylymı-tájirıbelik konferentsııany respýblıkalyq «Kıeli muramyzǵa taǵzym» - «Vosstanovlenıe sakralnyh mest ı pamıatnıkov starıny» aktsııasy aıasynda Jambyldyń «Nur Otan» partııasy oblystyq bólimshesi uıymdastyrǵan. Konferentsııanyń basty maqsaty - qazaqstannyń tarıhı-mádenıetin, jádigerin nasıhattaý jáne jastardy patrıottyq rýhta tárbıeleý bolyp tabylady.
Búgingi kúni Qazaqstanda 35 myńǵa jýyq arhıtektýralyq, arheologııalyq jáne tarıhı eskerkishter bar. Olardyń ekeýi - Qoja Ahmet ıAssaýıdiń mazary men arheologııalyq Tamǵaly kesheni ıÝNESKO muralarynyń tizimine endi.
