«Báıterekti» iske qosý – men úshin abyroıly is» – Aıdyn Aıymbetov

Qazaqstannyń ushqysh-ǵaryshkeri, Halyq qaharmany, «Báıterek» birlesken kásipornynyń bas dırektory Aıdyn Aıymbetov úshin 2026 jyldyń sáýiri aıryqsha kezeń. Alda Baıqońyrdaǵy «Báıterek» start kesheninen jańa «Suńqar» («Soıýz-5») zymyranyn ushyrý mindeti tur. Sońǵy birneshe aıda «Qazkosmos» pen «Báıterek» kásipornynyń mamandary Baıqońyrda táýlik boıy jumys istep, ushyrylymǵa daıyndyqty kúsheıtti.

– Aıdyn Aqanuly, bıylǵy merekeni qalaı ótkizesiz?

– 12 sáýir – aýqymy jaǵynan erekshe kún. Bul tek ǵaryshkerlerdiń ǵana emes, búkil adamzatqa ortaq mereke. Óıtkeni dál osy kúni ǵarysh dáýiri bastalyp, adamzat ǵaryshty ıgerýge qadam jasady. Sáýir aıy biz úshin ádette óte qarbalas ótedi: suhbattar, kezdesýler, túrli is-sharalar. Jaqynda ǵana Baıqońyr men Almatydan oraldym, onda oqýshylarmen jáne stýdenttermen kezdestim. Qazir úıge bir-eki kúnge ǵana keldim, kez kelgen ýaqytta qaıtadan Baıqońyrǵa jol júrýim múmkin. Sebebi aldaǵy ushyrylymǵa daıyndyq jumystary jalǵasyp jatyr.

12 sáýirdi men qorytyndy jasaıtyn kún dep esepteımin. Bir jyldy saralap, qandaı maqsattarǵa jetkenimdi, alda neni josparlaý kerektigin oı eleginen ótkizemin. Sondaı-aq osy kúni mindetti túrde ǵarysh týraly derekti nemese kórkem fılm kórýge tyrysamyn. Keshke balalarymmen birge aspanǵa qarap, juldyzdardy baqylaımyz. Ol úshin arnaıy teleskopym bar.

– Ǵaryshqa ushqannan keıin dúnıetanymyńyz qalaı ózgerdi?

– Muny «ǵaryshtyq kózqaras» dep ataýǵa bolady. Mundaı sezimdi tek men ǵana emes, kóptegen ǵaryshkerler bastan ótkergen. Bul týraly ıÝrıı Gagarın de aıtqan, biraq ony sózben tolyq jetkizý qıyn. Ǵaryshtan Jerge qaraǵanda onyń qanshalyqty kishkentaı, názik ári tutas ekenin tereń sezinesiń. Ol jerde memleketterdiń shekarasy joq – tek bir ǵana kógildir planeta, barsha adamzatqa ortaq úı bar. Al Jerdi ǵaryshtyń qarańǵylyǵy aıasynda kórgende, ony qorshap turǵan juqa qabatty baıqaısyń. Bul – bizdiń atmosferamyz, ol jer betindegi búkil tirshilikti qorǵaıdy. Osy sátte tabıǵatty saqtaýdyń mańyzy erekshe seziledi.

Ǵaryshta ultqa, násilge bóliný degen uǵym joıylady, adam ózin birtutas álemniń bólshegi retinde sezinedi. Mundaı tájirıbeden keıin ómirlik qundylyqtar da ózgeredi: materıaldyq dúnıeden góri ýaqyt pen adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas mańyzdyraq bola túsedi. Ǵalamnyń sheksiz keńdigi adamdy ári tańdandyrady, ári oılandyrady. Ǵylymǵa, bolashaqqa degen qyzyǵýshylyq artady. Al ǵaryshta basqa tirshilik bar ma degen suraqqa kelsek, biz jalǵyz emespiz degen oıǵa eriksiz kelesiń. Ǵarysh adamnyń oı-órisin keńeıtip, jeke máselelerden joǵary turyp, álemge keńirek qaraýǵa úıretedi.

– Ǵarysh salasynyń bolashaǵy týraly ne oılaısyz?

– Ǵarysh salasynyń damýy – adamzattyń juldyzdar týraly armanyn birtindep shyndyqqa aınaldyrý joly. Ótkenge kóz júgirtsek, bul – zymyrandyq jarys, ǵaryshqa alǵash ushqan ıÝrıı Gagarın, Aıǵa qonǵan amerıkalyqtar, «Apollon» baǵdarlamasy, Nıl Armstrongtyń áıgili sózi, sondaı-aq Halyqaralyq ǵarysh stantsııasynyń qurylýy sııaqty tarıhı kezeńdermen baılanysty.

Qazirgi tańda ǵarysh salasy jańa kezeńge ótti. Qytaıdyń óz orbıtalyq stantsııasy bar, al aldaǵy ýaqytta taǵy birneshe stantsııa salý josparlanyp otyr. Buǵan qosa, jeke kompanııalardyń róli artyp keledi. Búginde ǵarysh tek memleketterdiń ǵana emes, jeke sektordyń da nazarynda. SpaceX, Blue Origin sııaqty kompanııalar ushýdy qoljetimdi etip, jańa múmkindikterge jol ashýda. Sonymen qatar Aı men Marsty zertteý jumystary kúsheıip, adamzattyń ǵarysh keńistigin ıgerý aýqymy keńeıip keledi.

Jalpy alǵanda, ǵarysh burynǵydan áldeqaıda jaqyndaı tústi. Bul ǵylymnyń damýyna serpin berip qana qoımaı, spýtnıktik tehnologııalardyń keńinen qoldanylýyna yqpal etýde. Búginde ınternet, baılanys, navıgatsııa sııaqty qyzmetterdiń barlyǵy osy salamen tyǵyz baılanysty. Sonymen qatar adamzat Jerden tys ómir men óziniń keleshegi týraly tereńirek oılaı bastady.

Qazaqstannyń ǵarysh salasyndaǵy ornyna kelsek, negizgi jobalardyń biri – «Báıterek» ǵaryshtyq zymyran kesheni. Bul – Qazaqstan men Reseıdiń birlesken jobasy. Onyń basty maqsaty – Baıqońyrda ekologııalyq turǵydan qaýipsiz ári zamanaýı ushyrý júıesin qalyptastyrý. Bul keshen elimiz úshin birneshe baǵytta mańyzdy. Birinshiden, otandyq ǵarysh salasyn damytýǵa múmkindik beredi. Ekinshiden, Qazaqstannyń halyqaralyq ǵarysh jobalaryna qatysýyn keńeıtedi. Úshinshiden, jańa jumys oryndary ashylyp, zamanaýı tehnologııalar ıgeriledi. Jalpy, «Báıterek» jobasy – Qazaqstannyń Baıqońyrdaǵy rólin nyǵaıtyp, eldiń jahandyq ǵarysh ındýstrııasyna belsendi qatysýyna jol ashatyn mańyzdy qadam.

– «Báıterek» ǵarysh jobasy Siz úshin qandaı mánge ıe?

– Men Qazaqstan men Reseıdiń birlesken «Báıterek» kásipornyn eki jylǵa jýyq ýaqyttan beri basqaryp kelemin. Buǵan deıin «Qazaqstan Ǵarysh sapary» ulttyq kompanııasyn basqardym. Onda jumys júıeli jolǵa qoıylyp, ǵaryshtyq monıtorıng tıimdi júrgizildi, ǵarysh apparattaryn qurastyrý jáne synaý kesheni iske qosyldy, bilikti mamandardan quralǵan kásibı ujym qalyptasty. Keıin basshylyq meni «Báıterek» jobasyna qoldaý kórsetýge shaqyrdy. Osy usynysqa baılanysty ustazym Talǵat Musabaevpen aqyldastym. Alǵashynda ol jobanyń kúrdeli ekenin aıtyp, burynǵy qyzmetimdi jalǵastyrýǵa keńes berdi. Alaıda keıin sheshimimdi naqtylap, batasyn suradym. Ol batasyn berdi. Sol sátten bastap bul joba men úshin úlken syn ári jaýapkershilikke aınaldy. «Báıterekti» iske qosý – men úshin abyroı isi. Bul – ózime júktegen mindet ári bergen ýáde. Shynyn aıtsam, búginde Talǵat Amangeldiulynyń orny erekshe seziledi. Ásirese osyndaı jaýapty kezeńde onyń tájirıbesi men salmaqty sheshimderi jetispeıdi. Soǵan qaramastan, bergen ýádeni oryndaý – meniń paryzym.

Eki jyldyń ishinde aıtarlyqtaı jumys atqaryldy. Búginde «Soıýz-5» zymyrany «Suńqar» ataýymen «Báıterek» start kesheninde tur. Qazir ǵarysh kesheninde barlyq júıe ushyrylym aldyndaǵy synaqtan ótip jatyr.Bul – jańa zymyran men jańa jerústi kesheni. Sondyqtan árbir kezeń muqııat ári dál pysyqtalýy tıis. Buǵan deıin jýrnalısterge habarlanǵandaı, synaqtyq ushyrylymǵa ázirge eshkim shaqyrylmaıdy. Sebebi synaqtardyń naqty qashan aıaqtalatyny belgisiz.

– Ǵarysh týrızminiń bolashaǵy bar dep oılaısyz ba?

– Ǵarysh týrızmi búginde qııal emes, qarqyndy damyp kele jatqan sala. Onyń bolashaǵy zor. SpaceX, Blue Origin, Virgin Galactic sııaqty kompanııalar bul baǵytta aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizdi. Ázirge bul – qymbat qyzmet. Alaıda ýaqyt óte qoljetimdi bola túsedi dep oılaımyn. Buryn áýe sapary da qymbat bolǵan, búginde ol qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Sol sııaqty, bolashaqta ǵarysh týrızmi de keńinen qoljetimdi bolýy múmkin.

Aldaǵy ýaqytta týrısterge arnalǵan orbıtalyq stantsııalar salynyp, ózinshe «ǵarysh qonaqúıleri» paıda bolýy yqtımal. Adamdar birneshe kún boıy orbıtada bolyp, Jerdi baqylaı alady. «Artemıda-2» baǵdarlamasy da bolashaqta Aıdy aınalyp ushatyn týrıstik saparlardyń múmkin ekenin kórsetti. Sonymen qatar jańa mamandyqtar paıda bolýy múmkin. Ǵarysh gıdteri, týrızm salasynyń ınjenerleri men nusqaýshylarǵa suranys artady. Osylaısha, ǵarysh jańa eńbek baǵytyna aınalady. Árıne, bul baǵytta qıyndyqtar da bar. Eń aldymen, bılet qunynyń joǵary bolýy, ekologııaǵa yqpaly jáne týrısterdiń qaýipsizdigi sııaqty máseleler ózekti bolyp qala beredi. Degenmen aldaǵy ýaqytta orbıtaǵa turaqty reıster uıymdastyrý, Aıǵa, tipti Marsqa ushý múmkindigi qarastyrylýy yqtımal. Qysqasy, qazir ǵarysh týrızmi tańdaýly adamdarǵa ǵana qoljetimdi bolsa, bolashaqta kópshilik úshin ashyq jańa múmkindikke aınalýy múmkin.

– Suhbatyńyzǵa raqmet! «Suńqar» zymyranynyń sátti ushyrylýyna tilektespiz. Ǵarysh salasynda eńbek etip júrgen barsha mamandardy kásibı merekemen quttyqtaımyz.