Báıte-3: Ústirt tósindegi ejelgi kóshpendilerdiń ǵıbadathanasy
AQTAÝ. KAZINFORM – Ústirttiń ulan-ǵaıyr dalasynda myńdaǵan jyl buryn salynǵan, búginde qupııasy tolyq ashylmaǵan kóne ǵımarat bar. Qalyń qabyrǵasy, kúmbezdi qurylysy, tas músinderi men jumbaq tańbalary saqtalǵan Báıte-3 ǵıbadathanasy ejelgi kóshpelilerdiń dúnıetanymy men rýhanı mádenıetinen syr shertedi.
Mańǵystaý aýdanyndaǵy Saı-Ótes eldi mekeninen shamamen 20 shaqyrym soltústik-shyǵysqa qaraı ornalasqan eskertkish bizdiń dáýirimizge deıingi IV-III ǵasyrlarǵa jatady. Kóne qurylysty 1998 jyly Batys Qazaqstan arheologııalyq ekspedıtsııasy zerttegen.
Myńjyldyqtardan jetken ǵıbadathana
Arheologtar Báıte-3 aýmaǵynan ǵıbadathananyń qaldyqtaryn, kóptegen tas músinder men ejelgi kóshpelilerdiń dúnıetanymyna qatysty artefaktiler tapqan. Zertteý nátıjeleri bul jerde jaı ǵana qurylys bolmaǵanyn kórsetedi. Tabylǵan zattardyń arasynda kosmogonııalyq, anımaldyq jáne kúntizbelik túsinikterge qatysty jádigerler bar.
ıAǵnı, Báıte-3 sol dáýirdegi adamdardyń tabıǵatqa, aspan álemine jáne ýaqytqa degen kózqarasyn zertteýge múmkindik beretin mańyzdy arheologııalyq nysan sanalady.
Ǵıbadathananyń qurylysy da erekshe. Ǵımarattyń dıametri shamamen 19 metr. Іshki bólmelerdiń qabyrǵalary keı jerlerde 3 metrge deıin saqtalǵan. Al syrtqy qabyrǵalary muqııat óńdelgen iri tas bloktardan qalanǵan. Zertteýshiler ǵımarattyń bastapqy bıiktigi 5 metrden joǵary bolǵan dep esepteıdi. Qurylys eki satyly júıeden - tsılındr tárizdi bólik pen kúmbezden turǵan.
Ǵımarattyń negizgi bóliginiń dıametri shamamen 14 metr bolatyn irgetas ústine turǵyzylǵan. Qalyńdyǵy 2,5 metrge jýyq tas pen topyraqtan qalanǵan qabyrǵa qurylysty syrtynan bekitip turǵan.
Qurylysyndaǵy erekshe sheshimder
Báıte-3-tiń ishki jospary da nazar aýdararlyq. Bólmelerdiń ornalasýy dúnıeniń tórt buryshyn meńzeıtin aıqysh tárizdi pishindi quraıdy. Ortalyq bóliginde tas altar ornalasqan. Munda dinı rásimder kezinde ot jaǵylyp, qurbandyq shalynǵan bolýy múmkin. Ortalyq zalǵa shamamen 2,5 metr bıiktikten tas baspaldaq arqyly túsken. Búginde onyń 14 baspaldaǵy saqtalǵan. Ǵımarattyń barlyq bólmesiniń tóbesi jeke-jeke jabylǵan. Qurylymda jalǵan kúmbez tásili qoldanylǵan. Al ortalyq zaldyń tóbesi jaryq túsetin arnaıy oıyqpen aıaqtalǵan. Zertteýshiler ǵıbadathananyń kúmbezi shamamen 10 metr bıik bolýy múmkin degen boljam jasaıdy.
Báıte tıpindegi ǵıbadathanalardyń eń basty erekshelikteriniń biri – olardyń aýmaǵynan kúndelikti turmys pen sharýashylyqqa qatysty qaldyqtardyń óte az tabylýy. Arheologııalyq zertteýler barysynda bul jerlerden turaqty mekendeýge tán belgiler anyqtalmaǵan. Sırek jaǵdaıda ǵana ǵuryptyq taqtalar, shaǵyn tas ydystar men qurbandyq shalatyn oryndardyń bólikteri kezdesedi.
Bul ǵımarattardyń adamdar turatyn baspana emes, dinı rásimder ótkiziletin arnaıy oryn bolǵanyn ańǵartady.
Tas músinder men jumbaq tańbalar
Báıte-3 ǵıbadathanasynyń ishki jáne syrtqy qabyrǵalarynda kóptegen tańba men beıne kezdesedi. Olardyń naqty qaı kezeńde salynǵanyn anyqtaý kúrdeli. Zertteýshiler tańbalardyń basym bóligi alan kezeńine qatysty bolýy múmkin dep boljaıdy. Ǵıbadathana mańynan tabylǵan adam beınesindegi tas músinder de erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Báıte tıpindegi músinder ózine deıingi saq dáýiriniń jáne keıingi kezeńderdiń eskertkishterinen ózindik erekshelikterimen ajyratylady. Bul Ústirt pen Mańǵystaý óńirinde kóne temir dáýirinde ózindik músin jasaý jáne qurylys dástúri bolǵanyn kórsetedi.
Sarmattar dáýiriniń izi
Zertteýshiler Báıte tıpindegi ǵıbadathanalardy Aral-Kaspıı aralyǵyndaǵy sarmat taıpalarynyń mádenıetimen baılanystyrady. Bul kezeńde óńirdegi taıpalardyń mádenıeti damyp, olardyń áskerı-saıası belsendiligi artqan. Ǵalymdar Báıte men soltústiktegi Qyzyl Úıik sııaqty iri ǵıbadathanalardyń ornalasýyn osy óńirdegi taıpalyq birlestikterdiń mańyzdy ortalyqtarymen baılanystyrady. Osy nysandardan tabylǵan qarýly jaýyngerler beınesindegi tas músinder de sol dáýirdiń ereksheligin kórsetedi.
Báıte tıpindegi ǵıbadathanalardyń basqa kóshpeli mádenıetterge ortaq belgileri bolǵanymen, olardyń sáýleti men tas músinderi ózindik sıpatqa ıe. Bul Ústirt-Mańǵystaý óńiriniń kóne dáýirdegi mádenı ortalyqtardyń biri bolǵanyn kórsetedi.
Jer silkinisinen qıraǵan
Ǵalymdardyń paıymynsha, Báıte-3 ǵıbadathanasy kúshti jer silkinisiniń saldarynan qıraǵan. Keıin ýaqyt óte onyń tastarynyń bir bóligi basqa maqsatta paıdalanylǵan. Qalǵan qırandylardy qum basyp, nátıjesinde nysannyń ornynda úlken tóbe tárizdi úıindi qalyptasqan.
Ǵasyrlar boıy tabıǵat qushaǵynda jatqan eskertkishti arheologtar zertteý arqyly qaıta tanydy. Báıte-3 ǵıbadathanasy 2003 jyly jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishi retinde memlekettik qorǵaýǵa alynǵan.
Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵy bólim meńgerýshisi Aıman Kerliqulqyzy ıArıhanovanyń aıtýynsha, Báıte-3 sekildi eskertkishter ejelgi kóshpelilerdiń tek turmys-tirshiligin emes, olardyń qorshaǵan álemdi qalaı qabyldaǵanyn túsinýge múmkindik beredi.
Myńdaǵan jyl buryn salynǵan ǵıbadathananyń árbir tasy - sol dáýirdiń únsiz kýágeri. Onyń qabyrǵalaryndaǵy tańbalar, tas músinder men sáýlettik erekshelikter ejelgi adamdardyń tabıǵat, aspan álemi, ýaqyt jáne tirshilik týraly túsiniginen habar beredi.
Búginde Báıte-3 – Mańǵystaýdyń ǵana emes, búkil Eýrazııa dalasyndaǵy ejelgi kóshpeliler órkenıetiniń qundy muralarynyń biri.
Buǵan deıin, Mańǵystaýda bes tarıhı-mádenı eskertkish qalpyna keltirildi.
