Baılar salyǵy, moratorıı jáne Azamattyq kodeks: Bıylǵy Joldaýda ne aıtyldy
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Quryltaı otyrysynda «Jańa tarıhı kezeńdegi Qazaqstannyń ózekti mindetteri» atty Joldaýyn jarııalady. Joldaýda halyq tabysyn arttyrý, energetıkalyq qaýipsizdik, ınfraqurylymdy jańartý jáne memlekettik basqarýdy reformalaý máselelerine qatysty mańyzdy jospar aıtylǵan. Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy keleshek ózgeristerdiń jaı-japsaryna úńildi.
Prezıdent eldiń qazirgi ekonomıkalyq ósimin joǵary baǵalady. Ásirese nomınaldy jalpy ishki ónimniń (JІÓ) 400 mlrd dollarǵa jýyqtaýyn, altyn-valıýta rezervi men Ulttyq qor aktıvteri kóleminiń 130 mıllıard dollardan asýyn aýyz toltyryp aıtarlyq jetistikke balaǵan.
Memleket basshysy endi osy múmkindikti naqty nátıjege aınaldyrý úshin Úkimetke birshama mindet júktedi. Sonyń ishinde buryn-sońdy bolmaǵan Infraqurylymdyq jańǵyrý josparyn ázirleýi tıis. Bul aýqymdy jumysty iske asyrý úshin 2029 jyldyń sońyna deıin Ulttyq qordan shamamen 6,5 trıllıon teńge bólinedi.
2027 jyl – Jalpyhalyqtyq aýqymdy qurylys jyly
Aldaǵy jyldary qomaqty qarjynyń basym deni densaýlyq saqtaý, bilim berý, mádenıet jáne sport nysandaryn salýǵa jumsalmaq. Osylaısha, halyq tolyqqandy áleýmettik ınfraqurylymmen qamtylyp, turmys sapasy artatyn bolady. Prezıdenttiń aıtýynsha, quzyrly organdar men jergilikti ákimdikter az ýaqyttyń ishinde qaı óńirge qandaı áleýmettik nysan qajetin anyqtap, qurylys jumystaryna kirisýi shart.
– Jalpy, barlyq aımaqta jappaı qurylysty bastap, jandandyrý qajet. Birinshi kezekte, jan-jaqty zertteý jáne taldaý júrgizip, oblystardyń densaýlyq saqtaý, bilim berý, mádenıet jáne sport nysandaryna degen qajettiligin egjeı-tegjeı anyqtaý jumysyn tez arada tolyǵymen bitirý kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Endi árbir iri qalanyń Úkimet bekitken naqty orta jáne uzaq merzimdegi damý jospary ázirlenedi. Onda ár shahardyń qaýipsizdigi, jaıly jaǵdaıy, kórikti kelbeti nazarǵa alýynýy qajet. Sonymen qatar Prezıdent Úkimettke qala resýrsyn tıimdi basqarý úshin qala ınfraqurylymynyń tsıfrlyq syńaryn ázirleýdi tapsyrdy.
Memleket basshysy aldaǵy úlken qurylys qozǵalysyna «Halyqtyq qurylys» degen ataý berýdi jáne kelesi jyldy Jalpyhalyqtyq aýqymdy qurylys jyly dep jarııalaýdy usyndy. Bul – jaı sıpat sóz emes, istiń naqty kólemin bildiretin balama belgi. Óıtkeni keleshektegi qurylys qalamen shektelmeıdi, aýyl-aımaqtaǵy turǵyndar da ıgiligin kóretin kún jaqyn.
Prezıdenttiń sózinshe, birinshi kezekte aımaqtarda 70-ke jýyq densaýlyq saqtaý nysany salynady. Perzenthanalar, aýrýhanalar, jedel medıtsınalyq kómek kórsetý stantsııalary, balalarǵa arnalǵan ońaltý ortalyqtary men erekshe balalardyń suranysyna saı sportzaldar boı kóteredi. Sondaı-aq 50-ge jýyq bilim berý, sport jáne mádenıet mekemeleriniń qurylysy júrgiziletin bolady.
Sonyń ishinde densaýlyq saqtaý ınfraqurylymyn erekshe baqylaýǵa alynady. Prezıdent dereginshe, aldaǵy ýaqytta 8 zamanaýı perınataldy ortalyq boı kóteredi. Oǵan qosa, Atyraý, Aqtóbe, Almaty, Shymkent, Qaskeleń, Semeı, Aqtaý qalalarynda jeti kópbeıindi balalar aýrýhanasy, Astanada taǵy eki medıtsınalyq nysan salynady.
Kóp kólem sapaǵa áser etpeýi tıis. Joldaýda tıisti jobalardy júzege asyrýǵa materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıy jaqsy jáne mol tájirıbesi bar jergilikti jerdegi shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin tartý jaıy qaýzalǵan. Prezıdent qajetti qurylys materıaldaryn, metall konstrýktsııalaryn, ınjenerlik jabdyqtardy elde óndirý mindetin qoıdy.
Qazaqstan Eýrazııanyń negizgi kólik habyna aınala ma?
Qazaqstan halqyna Joldaýyn jarııalaý kezinde Prezıdent kólik salasynda atqarylyp jatqan jumystar men aldaǵy josparlardy málimdedi. Memleket basshysynyń aıtýynsha, qazirgi kúrdeli geosaıası kezeńde logıstıka ınfraqurylymyn damytý asa mańyzdy ári eldiń ósip-órkendeýine yqpal etetin mańyzdy faktor da osy. Tipti damyǵan kólik logıstıkasy bolmasa, búgingi kúshti el erteń qurdymǵa ketetinin ashyq aıtqanyn estidik. Sondyqtan bul baǵyttaǵy birneshe bastama nazarda bolady.
Birinshisi, kelesi jyly «Baqty – Aıagóz» temirjol jelisi iske qosylady. Jańa baǵyttyń arqasynda Qytaımen aradaǵy júk ótkizý múmkindigi 20 mıllıon tonnaǵa artpaq.
Ekinshisi, tamyz aıynda «Aral – Kaspıı» kúre jolynyń qurylysy bastaldy. Bul joba Transkaspıı dáliziniń qashyqtyǵyn shamamen 1 myń shaqyrymǵa qysqartyp, júk jetkizý merzimin úsh kúnge deıin azaıtady.
Úshinshisi, Qazaqstannyń barlyq aımaǵyn baılanystyratyn, ıaǵnı, elimizdiń tranzıttik áleýetin kúsheıtetin zamanaýı temirjol jáne kólik joldarynyń tutas jelisi qurylady. Osy maqsatta Qasym-Jomart Toqaev «Kókshetaý — Petropavl» tas jolyn keńeıtýdi tapsyrdy.
Professor Marat Seıdahmetovtyń baǵalaýynsha, logıstıkalyq jobalar eldiń tranzıttik múmkindigin keńeıtip qana qoımaı, óńirlerdiń ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa septesýi múmkin.
— «Baqty – Aıagóz» temirjol jelisi Qytaımen júk tasymalynyń ótkizý múmkindigin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Al «Aral – Kaspıı» baǵytyn damytý Qazaqstannyń batys óńirleriniń halyqaralyq kólik dálizderimen baılanysyn keńeıtýge múmkindik beredi.
Bul jobalar eksportty damytýǵa, logıstıkalyq ortalyqtar ashýǵa jáne óńirlerge ınvestıtsııa tartýǵa yqpal etedi. Sonymen qatar kedendik rásimderdi tsıfrlandyrý men tasymal júıeleriniń tıimdiligin arttyrý halyqaralyq naryqtaǵy Qazaqstannyń básekege qabilettiligin kúsheıtedi, – deıdi ǵalym.
Prezıdenttiń aıtýynsha, avtokólikpen júk tasymaldaıtyn otandyq kásipkerlerimizge járdem kórsetý qajet. Sebebi Qazaqstan arqyly ótetin avtokólik tranzıtiniń jartysynan kóbi sheteldikterge tıesili.
Joldaýda áýejaı qurylysy da ataýsyz qalmady. Bárimizge belgili, qazir elde birneshe áýejaıdyń qurylysy júrgizilip jatyr. Arqalyqtaǵy áýejaıdy qalpyna keltirý jumysy aıaqtaldy, taıaýda Zaısan, Katonqaraǵaı, Kendirli áýejaılary iske qosylady. Kelesi jyly elordada jańa áýejaıdyń qurylysy bastalady degen jospar bar. Mundaı bir mezette birneshe áýejaıdy qatar salý tájirıbesi el tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan. Munyń bári Qazaqstandy Eýrazııanyń negizgi kólik haby retindegi rólin nyǵaıta túseri anyq.
– Qazaqstan Eýrazııanyń negizgi kólik haby bolýy úshin kóptegen mańyzdy mindetti oryndaýǵa tıis. Birinshi kezekte kólik salasyn, sonyń ishinde halyqaralyq baǵyttardy tolyq tsıfrlandyrý qajet. Jasandy ıntellekt dáýirinde jahandyq tranzıt aǵyndaryn qaǵaz júzinde basqarý – aqylǵa qonymsyz is. Bul – qurdymǵa aparatyn eń tóte jol, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy salaǵa qatysty naqty ustanymyn da jetkizdi. Elimiz halyqaralyq júk aǵyndaryn tolyqqandy uıymdastyrýshy róline kóshýi qajet. Otandyq logıstıkalyq operatorlardy damytýǵa, júkterdi shoǵyrlandyrý jáne taratý ortalyqtaryn qurýǵa erekshe basymdyq berilýi tıis. Sondaı-aq kólik toraptarynyń aınalasynda jańa óndiris oryndary men saýda alańdaryn qalyptastyrý mańyzdy ekenin aıtty.
Eýropa men Azııany jalǵaıtyn negizgi áýe dálizderi elimizdiń aýmaǵy arqyly ótedi. Bul – elimizge úlken básekelik artyqshylyq beretin múmkindik. Prezıdenttiń aıtýynsha, bul baǵyttaǵy ıdeıalar ádemi prezentatsııa kúıinde qalyp qoıǵan. Sonyń saldarynan memleket qomaqty tabys kózinen qaǵylyp otyr. Prezıdenttiń pikirinshe, osy múmkindikti paıdalaný úshin jerústi servıstik ınfraqurylymyn damytý qajet. Bul – álemdik tájirıbede qalyptasqan tásil.
Energııa óndirýdiń turaqty profıtsıtine shyǵamyz
Qazaqstan úshin shıkizattyq artyqshylyqty turaqty energetıkalyq jáne tehnologııalyq progreske aınaldyrý asa mańyzdy. Mundaı oı Joldaýda da aıtyldy. Memleket basshysy búgingi kezeńdi «elektr energııasynyń dáýiri» dep baǵalap, saladaǵy máselelerge úńildi.
Memleket basshysynyń paıymynsha, elimizde kásibı energetıkter saýsaqpen sanarlyq, al energetıka máselelerine arnalǵan forýmdar men pikirtalastar jıi ári aýqymdy deńgeıde ótkiziledi.
Sonymen qatar Qazaqstannyń energetıka salasy jyl saıyn eleýli tapshylyqqa tap bolady. Sonyń saldarynan qys mezgilindegi elektr energııasyna suranys sharyqtaıtyn kezeńderde kórshi elderden elektr qýaty qymbat baǵamen satyp alynady. Al jazda sol elektr energııasy kerisinshe, aıtarlyqtaı tómen baǵamen keri qaıtarylady.
– Osyndaı quıtyrqy áreket ondaǵan jyldan beri jalǵasyp keledi. Maǵan muny energetıka salasyndaǵy qalypty jaǵdaı dep túsindirip baǵýda. Kezinde Balqashtaǵy JEO qurylysynyń aıaqtalmaı qalýyna da osy jaıt sebep boldy. Qazir de Túrkistan, Qyzylorda, Almaty jáne Ekibastuzdaǵy jańa generatsııa qýattaryn iske qosý merzimderi keıinge shegerilip jatyr, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazir Qazaqstan 123 mıllıard kılovatt-saǵat elektr energııasyn óndiredi. Alaıda keıingi jyldary qurylys salasy, agroónerkásip kesheni qarqyndy damyp keledi. Oǵan qosa jasandy ıntellekti men derekter ortalyǵy da az energııa tutynbaıdy. Sol sebepti Prezıdent Joldaýda 2029 jylǵa qaraı energııa óndirýde turaqty profıtsıtke qol jetkizý kerek dep basa aıtty.
Qasym-Jomart Toqaevtyń sózine qaraǵanda, osy maqsatta jańa elektr stantsııalary men elektr berý jelilerin salyp, qoldanystaǵylaryn jańǵyrtýymyz kerek. Qosymsha jańartylatyn energııa kózderine, ásirese kún elektr stantsııalaryna basa nazar aýdarylmaq. Jalpy alǵanda, Úkimet 2035 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan eldiń biryńǵaı uzaq merzimdi energetıkalyq teńgerimin jańartýǵa ekpin qoıady.
Sonymen qatar Memleket basshysy keler jyly «Balqash» atom elektr stantsııasynyń qurylysyn bastaýdy, sondaı-aq «Moıynqum» AES-iniń qurylysyn jedeldetý úshin keshendi yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıýdy usyndy.
Aıryqsha mańyzdy metaldar qorynyń ulttyq júıesi qurylady
Prezıdent Joldaýda dál osyndaı tapsyrma berdi. Óıtkeni ındýstrııalyq-tehnologııalyq turǵydan jedel damýǵa turaqty shıkizat qajet. Joldaýdan túıgenimiz, aldaǵy ýaqytta el aýmaǵynda ozyq tehnologııalardyń kómegimen jer qoınaýy tolyq zerttelip, derekter ashyq jáne qoljetimdi bolady. Memleket jańa ken oryndaryn izdeý jáne barlaýǵa jeke qarajat esebinen de júrgizýge nıetti.
– Qazir aıryqsha mańyzdy metaldardyń róli artyp keledi. Halyqaralyq tájirıbege súıene otyryp, bizge de osyndaı metaldardyń qoryn tıimdi basqaratyn ulttyq júıe qurý qajet. Atalǵan júıede taý-ken salasyndaǵy jobalardy uzaqmerzimdi qarjylandyrýǵa múmkindik beretin naqty tetikter bolýǵa tıis, – dedi Memleket basshysy.
Aıta keterligi, elde osy baǵytta jumys istep jatqan kásiporyndarmen offteık-kelisimshart jasaý arqyly kepildi suranysty qamtamasyz etý josparlanǵan.
Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev saladaǵy olqylyqty atap ótti. Aıtýynsha, jańadan ashylǵan kásiporyndar jumys istep turǵan jergilikti bıznes nysandaryna orynsyz kedergi keltirmeýi kerek. Investorlardy tartqan kezde de osy máselege mán berip, ár aımaqty, ár salany muqııat zerdelegen jón.
– Máselen, elimizde metall óndiretin Qarmet degen iri kásiporyn bar. Soǵan qaramastan, taǵy úsh oblysta dál osyndaı óndiris oryndaryn ashý josparlanǵan. Osy kásiporyndardyń ónimi naryqtyń suranysyna ıe bola ma? Bul suraqqa naqty jaýap joq sııaqty. Sondyqtan osyndaı úılesimsiz sheshimderdiń paıdasy kúmándi ekenine daý joq. Mekemearalyq baılanysty nyǵaıtpasaq, ekonomıkamyz óz áleýetin joǵaltyp alady. Árbir aımaq óziniń basymdyqtaryn aıqyndap, soǵan saı jumys isteýi kerek, – dedi Prezıdent.
Jalpy ulttyq túrli-tústi jáne sırek kezdesetin metaldardyń qoryn qalyptastyrý jaıy óte ózekti. Sebebi Qazaqstan jahandyq óndiris tizbegine qosylýdy qalaıdy jáne eksporttyq saıasatymyz da osy maqsatqa laıyqtalǵan.
Azyq-túlik ortalyǵyna qalaı aınalamyz?
Joldaýda Qazaqstannyń ǵana emes, álem aldyndaǵy yqtımal syn-qater de aıtyldy. Ásirese Prezıdent jahandyq asharshylyq týyndaǵan jaǵdaıda Eýrazııanyń mańyzy artyp, azyq-túlikpen qamtamasyz etetin negizgi ortalyq bolýy ábden yqtımal degen pikirdi jetkizdi. Budan uqqanymyz, aldaǵy ýaqytta Úkimet aýyl sharýashylyǵy salasyna erekshe aýdarady degen sóz.
Saladaǵy máseleler qalaı sheshiledi?
Birinshiden, «Báıterek» holdıngi taǵam ónerkásibi salasynda jalpy quny 500 mıllıard teńgeden asatyn áleýeti zor jobalar tizimin daıyndaǵan. Prezıdent sonyń bárin tabysty júzege asyrý úshin qarjylandyrýdy tapsyrdy. Qarajat sozbalańǵa salmaı, qoljetimdi ári jeńildetilgen shartpen qarjy bólý keregin basa aıtqan.
Ekinshiden, aýyl sharýashylyǵy salasyn tehnologııalyq turǵydan jańǵyrtý qolǵa alynady. Úkimetke otandyq sapaly traktorlar men kombaındardyń sanyn kóbeıtý tapsyryldy.
Úshinshiden, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý damıdy.
Tórtinshiden, Úkimet fermerlerdi uzaq merzimge arnalǵan ınvestıtsııalyq resýrstarmen qamtamasyz etý úshin tıimdi tásilderdi ázirlemek.
Besinshiden, aýyl sharýashylyǵy salasyna jasandy ıntellektiniń tásilderin engizý kózdelgen. Mundaı ıdeıany Prezıdentke ótken aptada Astanaǵa kelgen NVIDIA kompanııasynyń basshysy Djensen Hýang usynypty.
Bıznesti tekserýge úsh jylǵa moratorıı engizilmek
Búginde aıyppuldar, jospardan tys tekserý shottardy buǵattaý, kameraldyq baqylaý máselesi kásiporyndardyń jumysyna yqpal etýde. Sondyqtan Prezıdent mıkro jáne shaǵyn bıznesti tekserýge úsh jylǵa shekteý qoıýdy usyndy. Demek aldaǵy úsh jylda shaǵyn kásipkerliktiń tynysy keńeıedi dep sanaýǵa bolady.
– Quryltaı depýtattaryna Úkimetpen birge 2027 jylǵy 1 qańtardan bastap kezekti úsh jyldyq moratorıı engizýdiń qanshalyqty oryndy ekenin talqyǵa salýdy usynamyn. Bul rette buǵan deıingi moratorııdiń artyqshylyqtary men kemshilikteri túgel eskerilýi kerek. Atalǵan qadamdy baqylaý-qadaǵalaý júıesin tolyq ózgertip, retteýdiń tsıfrlyq modeline kóshýge arnalǵan strategııalyq úzilis dep qarastyrǵan jón, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Oǵan qosa Memleket basshysy kásipkerlerdi qylmystyq qýdalaý, ımporttyq taýarlardyń quny qoldan tómendetý oqıǵalaryn synady. Munyń barlyǵyn memleketke qarsy jasalǵan qylmys dep baǵalady.
Kerisinshe, kez kelgen kásipke múmkindik ázirleý kerek degen oıdyń ushqynyn kórdik. Prezıdent shaǵyn jáne orta bızneske iri kásiporyndarmen tyǵyz jumys isteýge múmkindik berip, olardy memlekettik organdar men kvazımemlekettik kompanııalardyń satyp alýlaryna tartý kerek degen ustanymda.
Qarjy sarapshysy Aıbar Oljaevtyń pikirinshe, moratorıı kásipkerlerge jańa Salyq kodeksine beıimdelip, bıznesti turaqty júrgizýge múmkindik beredi.
— Pandemııa kezinde moratorıı kóptegen shaǵyn jáne orta bıznes sýbektisin saqtap qalýǵa kómektesti. Qazir de kásipkerler salyq júıesindegi ózgeristerge beıimdelip, jańa talaptardy meńgerip jatyr. Sondyqtan osy ótpeli kezeńde, ásirese shaǵyn bızneske, memleket tarapynan qoldaý kórsetý mańyzdy, — dedi sarapshy.
Joldaýda qarjy salasyna qatysty oqshaý oılar aıtyldy. Mysaly, Qasym-Jomart Toqaev bankterdegi jınaqtalǵan qarjyny ekonomıkanyń naqty sektoryn damytýǵa paıdalanýdy usyndy. Ol úshin ekonomıkanyń basty salalarynda uzaqmerzimdi kredıtteýdiń jańa tásili ázirlenýi yqtımal. Buǵan bankter, damý ınstıtýttary, halyqaralyq qarjy uıymdary kómek beredi. Osylaısha, ulttyq biryńǵaı qarjy ekojúıesin qurýǵa múmkindik alamyz.
Kóbiniń esinde qalǵan sát – Prezıdenttiń baılarǵa salyqty kóterý bastamasy. Memleket basshysy túsindirgendeı, bul zańdy jolmen tabys tapqan adamdardy alalaý emes, tek salyq salýdaǵy ádildik máselesi ǵana. Sol sebepti Úkimet pen Quryltaı osy máseleni zerdelep, tıisti usynystaryn berýi qajet.
– Salyq salýdaǵy ádilettilik máselesine arnaıy toqtalǵym keledi. Baı-baǵlandarǵa arnalǵan joǵary salyq mólsherlemesin engizý máselesin talqylaıtyn kez keldi dep sanaımyn. Taǵy da atap ótemin. Eshkim zańdy túrde tapqan aktıvke qandaı da bir jolmen shekteý qoıǵaly jatqan joq. Bul Konstıtýtsııa talaptaryna qaıshy bolar edi. Áńgime ádilettilik týraly, ıaǵnı ár azamattyń el damýyna laıyqty, adal úles qosýy jóninde bolyp otyr, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Joldaýda jańa Salyq kodeksindegi kúrmeýli máseleler men kemshilikterdi joıý jaıy sóz boldy. Ózgeris engizý kezinde bıznestiń yntasy, ınvestıtsııa jaıy, jumys oryndaryn ashý máselesi nazarda bolmaq.
Eń tómengi jalaqy mólsheri – 110 myń teńge
Qoryta aıtsaq, Joldaýda Úkimetke qosymsha mindetter júkteldi. Aıtar bolsaq:
· Kelesi jyldyń aıaǵyna deıin jańa Azamattyq kodeks qabyldanady;
· El damýynyń uzaqmerzimdi basymdyqtaryna arnalǵan qujat jarııalanady;
· Jyl sońyna deıin tsıfrlyq jumyspen qamtýdy retteıtin jeńildetilgen quqyqtyq rejım ázirlenýi shart;
· «Alataý qalasynyń arnaýly quqyqtyq rejımi týraly» Konstıtýtsııalyq zańǵa qajetti ózgerister daıyndalady;
· 2027 jylǵy 1 maýsymǵa deıin memlekettik basqarý júıesin reformalaýdyń keshendi jospary daıyndalady;
· 100 jylǵa jetetin ýran qory qurylýy kerek.
Jalaqy jaıyn aıta ketý kerek. Joldaýda keler jyldan bastap medıtsına salasyndaǵy ýchaskelik qyzmet mamandarynyń jalaqysy 40 paıyzǵa deıin artatyny belgili boldy. Oǵan qosa eldegi eń tómengi jalaqy mólsheri 110 myń teńgege ulǵaıtylmaq.
Kezekti Joldaýda bar sala qamtyldy: kemshilik te, aýqymdy mindet te qalys qalmady. Bastysy, halyq ál-aýqatqa áser etetin júıeli jospardyń baryna kóz jetkizdi. Endigi nátıje istiń oryndalý barysyna táýeldi.
