Baıanaýyldyń jeti keremeti: qasıetti ólkege barǵan týrıster neni bilýi kerek

Jasybaıda demalý qansha turady?

Eń áýeli Baıanaýyldaǵy Jasybaı demalys aımaǵy men onda demalý ár kelýshiniń qaltasyna qansha salmaq salatynyn shamalap kóreıik.

Jasybaı demalys aımaǵy Baıanaýyl memlekettik ulttyq parkine enip tur. Kópshilik bul jerge tamasha taý qoınaýynda ornalasqan Jasybaı kóline shomylyp, ystyq qumynda qyzdyryný úshin keledi. Pavlodar qalasynan shamamen 230 shaqyrym jerde. Demalys aımaǵyna tek avtokólikpen ǵana jete alasyz. Pavlodardan aýdan ortalyǵyna deıin kún saıyn tańerteńgi mezgilde avtobýstar qatynaıdy. Bılet quny — 3500 teńge. Al kez kelgen ýaqytta shyǵamyn deseńiz, taksı jetkilikti: jolaýshy basyna 5-6 myń teńge alady.

Ulttyq parktiń málimetinshe, munda barlyǵy 54 demalys úıi men 15 qoǵamdyq tamaqtaný orny jumys isteıdi. Demalys úılerine bir mezette 5099 adam qonystana alady. Týrıstik maýsym 10 maýsymnan bastap resmı túrde ashylǵanymen, kól jaǵalaýyn abattandyrý jumystary áli de júrgizilip jatyr. Sondyqtan kólde uzaq mezgil demalýdy oılasańyz shilde aıynyń basyna josparlaǵanyńyz durys. Qurylys júrgizýshiler atalǵan ýaqytqa deıin barlyq abattandyrý is-sharalaryn aıaqtaımyz dep ýáde berip otyr.

Endi baǵa máselesine keleıik. Eń áýeli, demalys aımaǵyna kirý úshin adam basyna ekologııalyq tólem alynady. Bekitilgen tarıf boıynsha jeke tulǵalar bir táýlikke — 649 teńge, jeńil avtokólikter — 1730 teńge, 16 orynǵa deıingi shaǵyn avtobýstar men aýyr júk avtokólikteri 8650 teńge tóleıdi. Munda kóptegen demalys oryndary tek jatyn oryn men tamaq pisirýge arnalǵan aımaq qana usyna alady, ıaǵnı otbasyńyzben demalyp, as-aýqat ázirleýge erinbeımin deseńiz, adam basyna táýligine shamamen 10-15 myń tóleýge daıyn bolyńyz. Al úsh mezgil tamaǵy, bólmesinde teledıdary men salqyndatqyshy, dýshy bar ekonom nemese standartty bólmeler táýligine 20-25 myń teńge turady. Keıbir demalys aımaqtarynda bóreden qıylyp salynǵan jeke úılerdiń baǵasy da arzan dep aıtýǵa kelmeıdi. 3-ten 12 adamǵa deıin syıatyn mundaı úılerdiń táýliktik jaldaý quny 60 myń teńgeden 130 myń teńgege deıin jetip tur. Al ishine kemi 5-6 adam qona alatyn jeke aǵash úılerge 50-60 myń teńge shyǵyndaısyz. Keıbirinde úsh mezgil tamaqtaný qarastyrylǵan, biraq jan basyna ár kún úshin 8-10 myń teńge tóleý kereksiz. Mundaı jeke úıler men bóreneden qıyp salynǵan úılerdiń keıbirinde dýsh, salqyndatqysh qarastyrylǵan. Buǵan qosa aýmaqta kıiz úılerdi jalǵa alýǵa da bolady. Ásirese, Jasybaı kólinen 18 shaqyrym jerdegi Toraıǵyr kóli mańynda kıiz úıler qalashyǵy ornalasqan. Jaı kúnderi táýligine 25-30 myń, demalys kúnderi baǵasy eki ese qymbattaıtyn kıiz úıler kópshilik arasynda suranysqa ıe bolǵandyqtan kóbi aldyn ala bron jasap qoıatynyn umytpańyz.

Jasybaı kóliniń sýy tuşy ári móldir. Kól jaǵalaýyndaǵy kúnqaǵarlar men shatyrlar, tynyǵýǵa arnalǵan jatyn oryndyqtar, dýsh kabınalary tegin. Aıdyn mańaıynda katamarandar men qaıyqtardy jalǵa berý qyzmetteri qarastyrylǵan. Olardy jalǵa alý quny kemi 3-5 myń teńgeden bastalady. Budan bólek sanıtarlyq toraptar, sýsyndar men balmuzdaqtar satatyn dúńgirshikter qarastyrylǵan.

Baıanaýyl memlekettik ulttyq tabıǵı parki — tek Ertis-Baıan óńiriniń ǵana emes, kúlli Qazaqstannyń maqtanyshy, tabıǵat pen tarıh toǵysqan kıeli meken. Kól jaǵasynan bastaý alatyn ekotýrıstik soqpaqtar saıahatshylardy qaıtalanbas tabıǵı qubylystarmen, ańyzdar álemimen jáne tarıhı tereń oqıǵalarmen qaýyshtyrady.

Bul jerde týrıstik 14 marshrýt belgilengen bolsa, sonyń ishinde kelýshilerdiń keń suranysyna ıe 7 týrıstik marshrýt bar. Baıanaýyldyń tarıhyna qanyǵamyn deseńiz, atalǵan ekologııalyq baǵyttardy mindetti túrde júrip ótýińiz kerek.

Máshhúr Júsip kesenesi

Ǵulama Máshhúr Júsiptiń kesenesi — Jasybaı demalys aımaǵynan eń qashyq ornalasqan týrıstik marshrýt. Asfalt jolmen aınalyp barsańyz, 112 shaqyrymdaı.

Al jergilikti gıdterdiń kómegine súıenseńiz, dala jolymen tez arada alyp barady. Kesene ornalasqan Eskeldi alqaby — elimizdegi eń ǵajaıyp mekenniń biri. Aqynnyń memorıaldyq murajaıy, Sarybulaqtaǵy qystaý-úıi de týrısterdi magnıtshe tartyp turatyn oryndar. Jurtshylyq eń áýeli Máshhúr Júsipti qazaq dalasynyń tarıhy men shejiresin zertteýshi emes, qasıet ıesi dep tanıdy.

Muny ǵulamanyń basyna táý etip keletinderdiń qysy-jazy bir úzilmeıtininen baıqaýǵa bolar. Kesene týraly myna jerden keńirek oqı alasyz. 

«Qońyráýlıe úńgiri»

Jasybaıdan shyǵatyn eń kıeli de jumbaq baǵyttardyń biri Qońyráýlıe úńgirine aparady. Baıanaýyldaǵy tylsym ári ǵajaıyp oryndardyń qatarynda Qońyr áýlıe úńgiriniń alar orny zor. Bul — Qońyr áýlıeniń esimi berilgen álemdegi segiz úńgirdiń biri. Ony kópshilik Qyzyl Іlııastyń, Qyzyr atanyń mekeni dep te ataıdy. 

Ólketanýshy Altynbek Qurmanovtyń aıtýynsha, Qońyr áýlıe úńgiri jerdiń, janýarlar men qustar áleminiń qorǵaýshysy Nuh paıǵambar zamanynan bar. Búkilálemdik sý tasqyny kezinde úsh kóripkel Nuh paıǵambardyń kemesinen qalyp qoıypty-mys. Úsheýi úsh baqandy jalǵap, ony paıǵambardyń kemesine baılaıdy. Sóıtip búkilálemdik aǵyspen boılap soltústikten ońtústikke bettepti.

Alǵashqy bolyp úlken áýlıe Qulannyń bórenesi tasqa soǵylyp, julynyp ketedi. Bul qazirgi Qyzyltaý mańynda bolǵan. Ol jerde Qulan áýlıe úńgiri saqtalyp qalǵan. Al ortanshy Qyrannyń bórenesi Aqbet taýyna soǵylady. Alapat sýdyń beti qaıtyp, taýlar men shoqylar ashyla bastaǵanda, kenje áýlıe Qońyrdyń bórenesi úńgirge kelip tirelgen eken. Qońyr áýlıe sol jerge qonystanady. Úńgir ejelden qasıetti sanalady. Onyń túbindegi qazantasqa sý jınalady. El arasynda álgi qasıetti sýdy ishken adam túrli aýrýdan jazylady, tipti áıelderdi bedeýlikten qutqarady degen áńgime bar. Ǵulama Máshhúr Júsip bul jerdiń kıeliligin dáriptep: «Áýlıelerdiń Alladan pármen suraıtyn jeri» dep atap ketken.

«Kempirtas» jartasy

Kempir tas jartasy Jasybaı demalys aımaǵynan Toraıǵyr kóline bara bara jatqan jolda, Baıan taýlary arasynda ornalasqan. Tas týraly ańyzdyń birneshe nusqasy bar. Máshhúr Júsip Kópeıulynyń dereginshe, jońǵar shapqynshylyǵy tusynda bir ananyń jeti batyr uly bolypty. Olar jaýdyń ortasynda qalypty, biraq ózderi qarsylystyń myńǵa jýyq áskerin qyryp jibergen. Alaıda jaý qaıta-qaıta jınalyp, sadaqpen, myltyqpen atyp jeteýin de bir-birlep óltiripti. Muny estigen ana qaıǵyrady. Turǵan jerinde tas bolyp qatyp qalypty. «Tas anaǵa» qarama-qarsy «Jeti batyr» atty Toraıǵyr kóline tónip turǵan «Jeti shyń» da sony rastaıdy.

Ańyzdyń ekinshi nusqasynda baǵzy zamanda osy ólkede ómir súrgen sulý da qatygez qyz óz syńaryn tappaı, sońynda jyn-shaıtanmen baılanysyp, mystanǵa aınalǵan delinedi. Kún sáýlesi alǵash túsken sátte onyń jer astyna jasyrynyp úlgermegen basy tasqa aınalyp ketken.

Bul jartas — adam balasyna tákapparlyq pen qatygezdiktiń sońy nege aparatynyn eskertip turǵan tabıǵattyń erekshe eskertkishi ispetti. Bul granıtti músinniń ereksheligi, oǵan qaraǵan buryshyńyzǵa baılanysty beınesi qubylyp turady. Bir jaǵynan qarasańyz ór kókirek, tákáppar jas arýdy, ekinshi jaǵynan ashýly mystan kempirdi, al úshinshi jaǵynan dana, meıirimdi ájeıdi kóresiz.

«Botanıkalyq soqpaq»

Eger janyńyz tynysh tabıǵatty qalasa ári jaıaý serýendi unatsańyz, uzyndyǵy 1 shaqyrymǵa jeter-jetpes «Botanıkalyq soqpaqpen» júrip ótkenińiz abzal.

 Marshrýt boıynda demalýǵa arnalǵan aǵash oryndyqtar men ústelder qoıylǵan, al aınalańyzdan móldir taza bulaq aǵyp jatyr. Bul soqpaqtyń basty maqtanyshy — ulttyq parktiń qyzyl kitabyna engen qara qatty aǵash.

Sondaı-aq munda tańqýraı, qulpynaı, meńdýana men qulmaq syndy 70-ten astam ósimdik túrin tamashalap, bulaqtyń salqyn sýynan shól qandyrýǵa bolady. Keı jerlerde sonaý dınozavrlar dáýirinen qalǵan qyryqqulaq shóbin de ushyrastyryp qalýyńyz yqtımal.

Jasybaı batyr mazary

Baıanaýyl taýlarynyń eń bıik shyńy — Aqbet taýynyń eteginen ótip, Sabyndykól men Jasybaı kóliniń arasyndaǵy tarıhı orynǵa tirelesiz. Bul — XVIII ǵasyrda Abylaı hannyń tý astynda jońǵar basqynshylaryna qarsy shaıqasqan áıgili batyr Jasybaı Ómirulynyń jerlengen jeri.

Ańyz boıynsha, batyr osy kóldiń jaǵasynda (ol kezde kól Shoıynkól dep atalǵan) jaýyngerlerimen birge tynyǵyp jatqanda, jaýdyń tutqıyldan jasaǵan shabýylynan qaza tabady. Sodan beri halyq batyrdyń esimin máńgi qaldyrý úshin kóldi Jasybaı dep atap ketken. Bul baǵyt — óskeleń urpaq úshin naǵyz otansúıgishtik pen taǵzym etý mekeni.

«Keń alań» alqaby

Alqap tastar men jartastardan quralǵan tabıǵı sholý alańdaryn elestetedi.

Týrıster bul jolda Baıanaýyldyń eń asqaq núktesi — teńiz deńgeıinen 1027 metr bıiktikte munartqan, halyq arasynda «aq ajarly», «aq júzdi» dep dáripteletin záýlim Aqbet shyńymen deńgeılese órleıdi.

Bul shyńnyń «Aqbet» atalýynda úlken syr bar. Geografııalyq turǵydan alsaq, ol tóńiregindegi ózge taýlardan oqshaý bıik turǵandyqtan tań shapaǵy men kún sáýlesi onyń betine bárinen buryn túsip, erekshe nurlanyp, jarqyrap turady.

Al el jadyndaǵy eski ańyz bul bıiktikti móldir mahabbatpen baılanystyrady: ózi súımegen janǵa eriksiz uzatylmaq bolǵan qaısar arý Aqbet erkindikti ańsap, osy quzdan sekirip ketken desedi. Endi bireýler bul shyń asqan sulý Baıan qyzdyń qurmetine atalǵan deıdi.

Aqbet taýynyń bıiktiginen ǵajaıyp ólkeniń keremet kórki ashylady. Shyńǵa aparatyn bul baǵyt asa kúrdeli emes ári kez kelgen jastaǵy saıahatshylarǵa qolaıly.

Sultanmahmut kesenesi. Áýlıebulaq 

Sońǵysy Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń máńgilik mekenine jeteleıtin maǵynaly sapar. Jol boıynda saıahatshylardy arnaıy jabdyqtalǵan jaıly demalys oryndary, syldyrap aqqan shıpaly bulaqtar men kóz tartar asqaq taý peızajdary qarsy alady.

Sondaı-aq, jolaýshylar jol-jónekeı kórki kóz arbaıtyn Toraıǵyr kóliniń janynan, Sáken Seıfýllınniń qurmetine qoıylǵan ásem de asqaq «Sáken jardyń» janynan ótedi. Taý betkeıin jaryp shyǵyp jatqan Áýlıebulaqtyń mańaıy da asa kórkem jer. Bul jerde elimizdiń Qyzyl kitabine engizilgen «Jabysqan qandyaǵash» bar. Qandyaǵashty park qyzmetkerleri ǵylymı ındıkator retinde paıdalanady. Jazǵyturym tómennen joǵary qaraı gúldese, jazdyń sýly, jańbyrly bolatynyn bildiredi. Al kerisinshe, joǵarydan tómen qaraı kóktese, aldaǵy jazda qýańshylyq kútip turǵanyn boljaı berýge bolady.

Bul sapardyń negizgi núktesi — qazaqtyń birtýar aqyny, aǵartýshysy Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń qurmetine turǵyzylǵan záýlim kesene. Dál osy ólkede aqynnyń jalyndy ǵumyry ótken, shyǵarmashylyǵy shyńdalǵan jáne sońǵy demi taýsylyp, máńgilikke damyl tapqan.

Atap óterligi, ulttyq park aýmaǵynda jalpy sany 24 arheologııalyq tabıǵı eskertkish ornalasqan.

Dravert úńgiri, tastaǵy kóne jazýlar, Saımantas, Kógershintas, Atbasy tasy, Naızatas jartasy, Saqtar qorǵany jáne t. b. bar.

Bul baǵyttar tek jan men tánińizdiń belsendiligin arttyryp qana qoımaıdy, sonymen birge qasıetti mekenniń tarıhyn tanyp, rýhanı baıyp qaıtýyńyzǵa zor múmkindik beredi.

Saıahatyńyz sátti, áserińiz umytylmas bolsyn!

Eske sala keteıik, ǵalymdar Baıanaýyldaǵy balbaltastardyń tsıfrlyq kóshirmelerin jasaýǵa kiristi.