Baıanaýyldyń týrıstik áleýeti nege aqsap tur

Ertis jaǵasyndaǵy jańa tynys

Pavlodar oblysynyń kózge qýanysh syılaıtyn mańyzdy oryndaryn kórý úshin alysqa barýdyń qajeti bolmady. Sapar Ertis jaǵalaýynan bastaldy. Jyl saıyn jańaryp kele jatqan jaǵalaý búginde qala turǵyndarynyń súıikti demalys ornyna aınalǵan.

Munda gúlzarlar, oryndyqtar, sýburqaqtar men zamanaýı jaryqtandyrý júıesi ornatylyp, abattandyrylǵan aýmaq 7 shaqyrymǵa deıin sozylyp otyr. Al «Ertis Promenade» sahnasy jaz boıy otandyq jáne sheteldik ónerpazdardyń kontsertterin qabyldaıdy.

Jaǵalaýdyń basty ereksheligi – munda ár jastaǵy adamǵa qolaıly demalys túriniń bolýy. Biri jaǵajaıda voleıbol oınasa, endi biri sýǵa túsip, ýaqytyn kóńildi ótkizedi. Demalystyń basym bóligi tegin. Al apta saıyn ótetin kontsertter jaǵalaýdyń jazǵy tynysyn odan ári jandandyra túsedi.

Ýsolka: eki jylda ózgermegen kórinis

«Ertis Promenade» – sýǵa shomylyp, demalýǵa bolatyn jalǵyz oryn emes. Ertis jaǵasynda ózge de jaǵajaılar bar. Alaıda olardyń jaǵdaıy kóńil kónshitpeıdi.

Máselen, baǵdarlamanyń alǵashqy shyǵarylymynda Ýsolka ormanynyń mańy kózge túsken. Arada eki jyl ótse de, munda aıtarlyqtaı ózgeris baıqalmaıdy. Sol oryndyq, sol jartas, sol qoqys. Jaǵajaıdaǵy kórinis te ózgermegen, vandalızm izderi, baldyr basqan aýmaq jáne kelýshiler qaldyrǵan qoqys kózge túsedi.

Sýdyń jaǵalaýy da tazalyqtan ada. Qoqys jınalmaı, aýmaq retsiz kúıde jatyr.Kópirdiń asty da nazardan tys qalǵan.

Týrıst úshin jańa múmkindik

Óńirdiń basty maqtanyshy – Baıanaýyl. Munda kelgen týrıst «qaıda baramyn?» dep uzaq oılanbaıdy. Óıtkeni baǵyt-baǵdar beretin jańa zamanaýı vızıt-ortalyq bar.

Bir aı buryn ashylǵan, 740 sharshy metr aýmaqty alyp jatqan ortalyq týrısterge Baıanaýyl týraly jan-jaqty aqparat usynady. Interaktıvti karta arqyly baǵyt tańdaýǵa, mýzeı keńistiginde ólke tarıhymen tanysýǵa, al jasandy ıntellekt kómegimen tabıǵaty men mádenı murasyn jańa formatta tamashalaýǵa bolady.

Budan bólek, kovorkıng, kitaphana, kofehana jáne ana men bala bólmesi de qarastyrylǵan.
– Baıanaýyl óńiri – tabıǵatymen ǵana emes, tarıhı tulǵalardy dúnıege ákelgen qasıetti topyraq. Kelgen árbir týrıst tarıhqa boılaı alady, – dedi ekskýrsııa júrgizýshisi.

Al týrıst úshin eń mańyzdysy – qajetti aqparatty bir jerden alyp, saparyn aldyn ala josparlaý múmkindigi. Arnaıy QR-kod arqyly óńirdegi demalys oryndarynyń tizimi men olar týraly aqparatqa qol jetkizýge bolady. Qaıda barý keregin tańdap, nysanmen baılanysyp, saıahatty birneshe baǵytta jalǵastyrýǵa múmkindik bar.

Sabyndykóldegi qaýip

Baǵdarlama júrgizýshisi kelesi kezekte Sabyndykólge bet aldy. Samal jelmen terbelgen kólde shomylyp júrgen adamdardy alystan kórip, birden qýanasyń. Biraq jaǵaǵa jaqyndaǵan saıyn áser ózgere bastaıdy. Demalys orny tegin bolǵanymen, kelýshilerdiń tabıǵatqa jaýapkershiligi baıqalmaıdy. Qoıylǵan qorshaý da mundaǵy jaǵdaıdy jasyra almaı tur.

Qoqys jáshigi bar. Biraq onyń aınalasy turmystyq qaldyqtarǵa tolyp ketken. Demek, másele jáshiktiń joqtyǵynda ǵana emes, tazalyqqa degen ortaq jaýapkershiliktiń qalyptaspaǵanynda.

Alaıda Sabyndykóldegi másele qoqyspen shektelmeıdi. Demalys ornynyń mańynda «Munda sýǵa túsýge bolmaıdy» degen eskertý tur. Soǵan qaramastan, balalar sýǵa túsip, oınap júr. Qaýip týraly eskertip júrgen eresekter de kórinbeıdi. Al tótenshe jaǵdaı bola qalsa, bul aýmaqqa qutqarýshylardyń der kezinde jetýi qıyn bolýy múmkin.

Qaýipsizdikpen qatar, qyzmet kórsetý deńgeıi de kóńil kónshitpeıdi. Munda ótken jyldardan qalǵan eski tehnıka áli paıdalanylyp keledi.

– Kórshi aýmaqta qutqarýshylar bar, biraz jaǵdaı qarastyrylǵan. Biraq myna jerde belgili bir jaǵdaı bolyp ketse, eshkim kómektese almaı qalýy múmkin. Tekserip jatqan eshkim joq, – dedi demalýshylardyń biri.

Týrızmge bet burǵan jaǵalaý

Budan bólek, Sabyndykól jaǵasynda bir jyl buryn ǵana ashylǵan jańa demalys orny bar. Buǵan deıin munda týrısterge arnalǵan ınfraqurylym bolmaǵan. Kásipker nysandy óz qarajatyna salyp, aýmaqqa qoqys jınaıtyn oryndar, jaıaý júrginshiler joly men ulttyq naqyshtaǵy kıiz úıler ornatqan.

Bes jyl buryn kól jaǵasynda bir ǵana kıiz úı bolsa, búginde jaǵdaı ózgergen. Qazir munda 25 kıiz úı jalǵa beriledi, kempıng pen shaǵyn kafe jumys isteıdi. Abattandyrylǵan jaǵajaı bir mezette shamamen 5 myń demalýshyny qabyldaı alady.

– Tazalyǵyn kúnde-kúnde baqylap otyramyz, – dedi kásipker Damır Tólebekov.

Infraqurylymnyń damýy týrısterdiń de qyzyǵýshylyǵyn arttyrǵan. Buryn Sabyndykól negizinen oblys turǵyndarynyń demalys orny bolsa, qazir Astana men Qaraǵandydan keletin qonaqtar kóbeıgen. Buǵan Baıanaýylǵa jetýdiń jeńildeýi de áser etip otyr. Al kól jaǵasyndaǵy demalys endi tek sýǵa túsýmen shektelmeıdi.

– Qala qonaqtary kelip, munda atqa minedi, kvadrotsıkl aıdaıdy, sosyn taý aralaıdy, – dedi kásipker.

Senbilikten nátıje bar ma?

Kelesi aıaldama – eń úzdik týrıstik aýyldardyń qataryna engen Toraıǵyr. Osy joldyń boıynda tazalyq jumystary da turaqty júrgiziledi. Munda jastar senbilikke jıi shyǵady eken.

– Apta saıyn senbilikke shyǵyp turamyz. Týrısterge tazalyq jaıyn eskertemiz, – dedi jastar.

Ólkedegi tazalyq jumystary qoqys jınaýmen shektelmeıdi. Jastar men turǵyndar aýmaqty retke keltirýmen qatar, jartastardaǵy vandalızm izderin joıýǵa tyrysady. Aýdandyq jastar resýrstyq ortalyǵynyń dırektory Rınat Eldenniń aıtýynsha, «Taza Qazaqstan» aktsııasy aıasyndaǵy jumystar turaqty túrde júrgizilip keledi. Máselen, aýyldyq jerlerde «Móldir bulaq» aktsııasy maýsym boıy jalǵasady. Jastar men turǵyndar bulaqtardyń kózin ashyp, mańyn tazalap, aýyldardyń kórkin kirgizip júr.

Alaıda taýǵa qaraı bet alǵanda, atqarylǵan jumystyń nátıjesine qatysty suraq kóbeıedi. Jartastardyń ár tusynda syzylǵan, boıaýmen jazylǵan túrli jazýlar kózge túsedi. Qolda bar málimetke súıensek, vandalızm izderiniń shamamen 20 paıyzy ǵana joıylǵan. Al qalǵan 80 paıyzy áli sol kúıinde tur.

Sonda Baıanaýyldaǵy tazalyq aktsııalarynyń nátıjesi qandaı? Jumystardyń aýqymy aıtylǵanymen, tabıǵattaǵy kórinis bul suraqqa naqty jaýap bermeıdi. Óıtkeni Baıanaýyldyń árbir tasy – tarıhtyń bir bóligi. Ǵasyrlar boıy saqtalǵan jartastarǵa bireýler óz esimin jazyp, tabıǵı muraǵa iz qaldyrǵan. Kózge kórinip turǵany osy. Al úzdiksiz senbiliktiń nátıjesi baıqalmaıdy.

Toraıǵyr «týrıstik aýyl» ataýyna laıyq pa?

Kelesi baǵyt – Qazaqstannyń 2026 jylǵy úzdik týrıstik aýyly atanǵan Toraıǵyr. Jasyǵan kóńil osynda ornyǵar degen úmit bolǵan. Alaıda júrgizýshiler turǵyndarmen tildeskende, aýyldyń qordalanǵan máseleleri áli de bar ekeni belgili boldy.

– Jol máselesi aqsap tur. Kóp jerdi jóndeý kerek, – dedi turǵyndar.

Rasymen, aýyl ishin aralap júrip, tabıǵatynan ózge tańqalarlyq dúnıe kózge túse qoımaıdy. Úzdik týrıstik aýyl atanýyna basty sebep – kórkem tabıǵaty sekildi. Eldi meken mańynda sulýlyqty tamashalaýǵa kelgen saıahatshylarǵa arnalǵan kempıngter men kıiz úıler bar.

Alaıda demalys oryndaryna jaqyndaı bergende, kózge kórinbegen taǵy bir máseleni qulaq shalady. Bul – elektr energııasynyń tapshylyǵy.

– Munda qyzmet kórsetý sapasy bylaı tursyn, jergilikti kásipkerler kelýshilerdi dál osyndaı shaǵyn generatorlarmen kútip alýǵa májbúr. Óıtkeni jaryq máselesi áli sheshilmegen, – dedi turǵyndar.

Aýyldyń týrıstik mártebesi berilgenimen, kelýshilerge qajetti bazalyq jaǵdaıdyń ózi tolyq jasalmaǵan. Dál osy sebepten jergilikti kásipkerler elektr energııasyn óz kúshimen jetkizýge májbúr.

– Mamyrdan bastap sol jaryq máselesin surap kelemiz. «Bolady» dedi. Kelip, kıiz úılerimizdi quryp, kisilerge jaǵdaı jasap, tazalyq jumystaryn júrgizip jatyrmyz. Bar qajetti zattardy, tońazytqyshtardy da ákelip qoıdyq. Biraq bizdegi eń birinshi másele – sol jaryq. Mamyrdan beri «bolady, bolady» dep keledi. Aýdan ákimine de bardyq, aýyl ákimine de aıttyq, oblystyq deńgeıge de jazdyq, – dedi kásipker Marjan Shuǵaıypova.

Taǵy bir bazalyq qajettilik – sý da jolǵa qoıylmaǵan. Munda aýyz sý ǵana emes, sharýashylyqqa paıdalanatyn sý da joq. Qubyr tartylmaǵandyqtan, kásipkerler sýdy ózderi tasýǵa májbúr.

– Sýdy árkim ózi úıinen tasıdy. Osynda kelip, jalǵa alǵan kisilerge de sýdy úıden tasyp beremiz, – dedi kásipker Ásem Saǵyntaeva.

Týrıster tańdaǵan meken

Jasybaıdyń jaýhar tabıǵaty men kóldiń kórkem kelbetin qatar tamashalaǵysy keletinder úshin taǵy bir demalys orny bar. Kól jaǵasynda boı kótergen keshen 2021 jyly tolyqqandy jumysyn bastap, sodan beri jyl saıyn damyp keledi. Búginde munda bir mezette 200-ge jýyq qonaq jaıly demala alady. Birneshe korpýs, jeke vıllalar men jaıly úılerden bólek, munda demalysty qyzyqty ótkizýge qajetti jaǵdaıdyń bári qarastyrylǵan. Basseın, balalar jaǵajaıy, monsha jáne atpen serýendeý – sonyń bir parasy.

– Atpen serýendeýge bolady. Ormanǵa baramyz, – dedi kásipker Qanysh Ábıev.

Jazǵy maýsymda aýmaqtyń ajary tipti arta túsedi. Eki aı ishinde munda elimizdiń ár óńirinen kelgen týrıstermen qatar, sheteldik qonaqtar da aıaldaıdy. Bir jaǵynda Jasybaıdyń tumsa tabıǵaty bolsa, ekinshi jaǵynda zamanaýı demalys kesheni ornalasqan.

– Byltyr Dýbaıdan kelip demalǵandar boldy. Tańǵalyp, lázzat alyp ketedi, – dedi kásipker.

Jasybaıda týrısterge jaǵdaı jasalǵan demalys oryndary munymen shektelmeıdi. Sonyń biri – jaǵalaýda ornalasqan, ınfraqurylymy jolǵa qoıylǵan demalys orny. Munda tazalyq pen qaýipsizdikke mán berilip, kelýshilerdiń jaıly ýaqyt ótkizýine qajetti jaǵdaı jasalǵan.
– Úsh jyl buryn kelgen edim. Qazir bári ózgeripti, jaqsy jaǵyna, – dedi demalýshylardyń biri.

Jaǵalaýdaǵy demalys ta jyldan jylǵa túrlenip keledi. Gıdrotsıkl men qaıyqtan bastap, kvadrotsıklge deıin túrli qyzmet bar. Al taýdy tamashalaǵysy keletinder atpen serýendeı alady.

Shatyr qalashyǵyndaǵy sapa

Baǵdarlama júrgizýshileri shatyr qalashyǵyna da at basyn burdy. Ataýy erekshe bolǵanymen, mundaǵy jaǵdaı kóńil kónshitpeıdi. Birneshe kúnge otbasymen kelgen Raýshan Ákimjanovanyń aıtýynsha, Baıanaýyldaǵy eń ózekti máseleniń biri – sanıtarlyq toraptyń tapshylyǵy. Bar bolǵanynyń ózi aqyly, keıbiri tipti jabyq turady. 

– Taýǵa qaraı shyǵyp kórseńizder, aınalany ájethanaǵa aınaldyryp jibergen. Óıtkeni zamanaýı sanıtarlyq torap joq, – dedi saıahatshy Raýshan Ákimjanova.

Sanıtarlyq jaǵdaımen qatar, munda qyzmet kórsetý sapasyna da syn kóp. Demalýshylardyń sózinshe, baǵa men kórsetiletin qyzmet deńgeıi bir-birine saı emes.

– Servıstiń aqsap turǵany ras. Balalar oınaıtyn keıbir dúnıeler aqyly bolady. Tamaǵy da qymbat, – dedi saıahatshy Raýshan Ákimjanova.

Qandaǵash toǵaıy – tabıǵattyń tartýy

Baıanaýyldaǵy demalys tek taý-tasty aralap, tarıhymen tanysyp, jaǵajaıda ýaqyt ótkizýmen shektelmeıdi. Munda tańǵajaıyp baq bar.

Dál osynda Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen sırek relıkt ósimdik – jabysqaq qandaǵash ósedi. Al kireberistegi shıpaly Áýlıe bulaqqa sý alýǵa keletin qonaqtar men týrısterdiń qatary jyl saıyn artyp keledi.

Bulaq boıynda ósetin sırek aǵash tuşy sýy men mıneralǵa baı topyraqty jerlerdi mekendeıdi. 150 jylǵa deıin ómir súretin qandaǵash – Baıanaýyldyń tabıǵı shejiresiniń bir bóligi. Sondyqtan toǵaıdy óńirdiń tabıǵı ereksheligin kórsetetin biregeı mura deýge bolady.

Keı derekterde qandaǵashtyń Kanadada, Kola túbeginde jáne Qazaqstandaǵy Baıanaýylda ǵana kezdesetini aıtylady. Sırek ósimdiktiń qazaq dalasynda saqtalýynyń ózi – tabıǵatymyz úshin aıryqsha qundylyq. Erekshe mekenge jetetin jol da retke keltirilgen. Kelýshilerge baǵyt-baǵdar kórsetetin bannerler qoıylyp, aıaldap demalatyn oryndar da qarastyrylǵan. ıAǵnı tabıǵı murany tamashalaýǵa kelgen týrıst úshin qajetti jaǵdaı jasalǵan.

Qoqys qaıda ketip jatyr?

Tabıǵat tamsandyrǵanymen, dál irgedegi qoqys polıgony bul kórinistiń sánin buzyp tur. Máseleniń mán-jaıyn bilmek bolyp, júrgizýshiler Baıanaýyl mańyndaǵy polıgonǵa arnaıy bardy. Alaıda kireberistiń ózinde suryptalǵan qoqys emes, jan-jaqqa shashylǵan turmystyq qaldyqtar qarsy alady.

Syrtqa tógilgen qoqys ýaqytyly jınalmaı, tıisti deńgeıde kómilmegen. Polıgonnyń aınalasy qorshalmaǵan, qoqys suryptaý júıesi de joq.

Osylaı jalǵasa berse, polıgonnyń aýmaǵy jasyl jelekke qaraı ulǵaıa túsýi múmkin. Astań-kesteń bolǵan aýmaqta qoqystyń bir bóligin tórt túlik qana azaıtyp júr.

– Kúlimsi ıis shyǵady ǵoı. Árdaıym tazalap turamyz, – dep qysqa qaıyrdy Baıanaýyl aýyldyq okrýginiń ákimi Farhat Dáribaı.

Al barsha Baıanaýyldyń qoqysy jınalatyn polıgonda nebári bir tehnıka jumys isteıdi. Onyń ózi jıi isten shyǵady. Tazalyqtyń aqsaýy men tehnıkanyń tapshylyǵynyń saldary polıgonnyń qazirgi kórinisinen-aq baıqalyp otyr.

Túıtkilderge jaýap

Baǵdarlama dástúrine saı, júrgizýshi jergilikti basshylyqpen kezdesip, kóterilgen máselelerge jaýap aldy. Aldymen Sabyndykóldegi retsizdik sóz boldy. Jergilikti bılik jaǵdaıdy qolǵa alýǵa ýáde berdi. Endi bul aýmaqtaǵy tártipti baqylaý týrıstik polıtsııanyń da mindetine aınalmaq.

Al Qazaqstannyń úzdik týrıstik aýyly atanǵan Toraıǵyrdyń jaryq máselesin sheshý kelesi jylǵa josparlanyp otyr.

– Kelesi jylǵa Toraıǵyr aýylynyń jaǵajaıyn tolyq rekonstrýktsııalaý josparlanǵan. Ol Sabyndykól men Jasybaı kólderiniń jaǵajaılary úlgisinde jańartylady. ıAǵnı munda jatatyn oryndar, demalýǵa arnalǵan oryndar, sport alańdary men qoqys konteınerleri ornatylady. Oǵan qajetti qarjy qarastyrylyp, jumystar 2027 jyly júzege asyrylady. Jaryq máselesi de sheshiledi, – dedi oblystyq dene shynyqtyrý jáne sport basqarmasy basshysynyń orynbasary Saltanat Aýqaıyrova.

Baıanaýyldaǵy qoqys máselesin sheshý úshin jańa polıgon salý da aldaǵy jyldarǵa josparlanǵan.

– Másele biz úshin ashyq tur jáne qazir sheshilip jatyr. Jaqyn arada jańa qoqys polıgonyn salý máselesi de sheshiledi dep oılaımyn, – dedi ol.

Al Ýsolkadaǵy tazalyq máselesine qatysty maman jaýapkershilikti demalýshylardyń ózine júktedi.

– Ýsolka jaǵalaýy kommýnaldyq qyzmetter tarapynan turaqty túrde tazalanady. Sonymen qatar qalalyq senbilikterdiń basym bóligi dál osy Ýsolka arnasynda ótkiziledi. Qoqys ta júıeli túrde shyǵarylady. Degenmen bul másele, eń aldymen, osy aýmaqqa keletin týrıster men jergilikti turǵyndarǵa baılanysty. Tabıǵatqa osylaı nemquraıly qaraý turǵyndardyń jaýapsyzdyǵy dep esepteımin, – dedi Saltanat Aýqaıyrova.

Sarapshylardyń baǵasy

Baıanaýyl eki túrli áser syılady. Bir jaǵynda – Jasybaıdyń jaýhardaı jarqyraǵan jaǵasy, Sabyndykóldiń samaly, Qońyr áýlıeniń tylsym tynysy. Ekinshi jaǵynda – osy sulýlyqqa kóleńke túsirgen kórinister tur. Baǵdarlamada bári búkpesiz kórsetildi. Bul máselelerge qatysty sarapshylardyń baǵasyn da bildik.

«Ulttyq energııa únemdeý ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Eldos Abaqanovtyń pikirinshe, Baıanaýyl qarqyndy damyp jatyr. Alaıda týrıstik ınfraqurylym áli tolyq qalyptaspaǵan.

– Baǵdarlamada týrızmdi damytýǵa baǵyttalǵan josparlar tarqatylmady. Ázirge durys jolǵa qoıylmaǵan. Aldaǵy ýaqytta retimen júıelense, marketıngtik sharalar atqarylsa, óńir eń tanymal aımaqqa aınalýy múmkin, – dedi spıker.

Al qala qurylysyn josparlaý bóliminiń bas mamany Gúldana Ábish óńirdi jekelegen nysandarmen shektelmeı, keshendi túrde damytý qajet ekenin atap ótti.

– Sáýlettik ansambldi júıeleý kerek. Demalýshylarǵa jaǵdaı jasaý mańyzdy, – dedi sarapshy.

Týrızm salasyndaǵy ınvestıtsııalardy tartý jáne ilgeriletý basqarmasynyń basshysy Móldir Bozdaqbaeva da sheshimin kútken negizgi máselelerdi atap ótti.

– Óńirde ınjenerlik ınfraqurylym, jol máselesi, turmystyq qaldyqtar máselesi sheshimin kútip otyr, – dedi Móldir Bozdaqbaeva.

Osylaısha, baǵdarlama qorytyndysy boıynsha Pavlodar oblysy 19 upaı enshiledi.