Baýyrjan Momyshulynyń 115 jyldyǵy: Qaharman murasy bizge neni úıretti
JAMBYL. KAZINFORM — Baýyrjan Momyshulynyń soǵys jyldaryndaǵy júrek jutqan erligi men qolbasshylyq qaǵıdattary kúni búginge deıin Qazaqstannyń áskerı mektebiniń mańyzdy bóligi. Batyr babamyzdyń týǵanyna 115 jyl tolýyna oraı Kazinform tilshisi onyń baı murasyna taǵy bir márte úńilip kórdi.
Baýyrjan Momyshulynyń esimi kúlli qazaq halqy úshin áldeqashan qaısarlyq pen erliktiń sınonımi ispettes.
2025 jylǵy 24 jeltoqsanda aty ańyzǵa aınalǵan panfılovshy jaýynger, ofıtser ári jazýshy Baýyrjan Momyshulynyń týǵanyna 115 jyl toldy.
Ómir jolynda san túrli qıyndyqtardy eńsere bilgen onyń ózine árkez qatań talap qoıa biletin qasıeti erekshe.
Baýyrjan Momyshuly 1910 jyly 24 jeltoqsanda Jambyl oblysynyń qazirgi Jýaly aýdanynda dúnıe esigin ashqan. Mektepti támamdaǵan soń ustazdyq etip, aýdandyq bólimshelerde, sonyń ishinde mılıtsııada túrli qyzmet atqardy.
Tártip pen jaýapkershilikke baýlyǵan osy tájirıbe keıin onyń qolbasshylyq bolmysynan aıqyn kórindi. Áskerge ol sol bir surapyl soǵys jyldaryndaǵy kezdeısoq adam retinde emes, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin-aq qyzmetke kirisip, 1941 jylǵa qaraı ofıtserlik daıyndyqtan ótken maman retinde kelgen.
1941 jyldyń jazynda Almaty qalasynda general Ivan Panfılovtyń qolbasshylyǵymen 316-atqyshtar dıvızııasy qurylǵanda, Baýyrjan Momyshuly 1073-atqyshtar polkiniń batalon komandıri bolyp taǵaıyndaldy.
Kúzde dıvızııa Volokolam baǵytyndaǵy sheshýshi maıdan shebine jiberildi. Máskeý túbindegi jan alysyp, jan berisken shaıqastarda Momyshuly on shaqty urysqa qatysyp, bul dıvızııa tarıhta máńgilikke «Panfılov dıvızııasy» degen atpen qaldy.
Baýyrjan Momyshulyna qatysty qanatty sózder, ańyzdar men áserli tujyrymdar az emes. Alaıda onyń maıdandaǵy dańqy naqty negizge súıenedi: qatań taktıka, qajý men úreı ústemdik etken jaǵdaıda adamdardy basqara bilý, aýyr shyǵyndardan keıin de bólimsheni qaıta uıystyra alý qabileti. Ol polkovnık shenine deıin kóterilip, eń joǵary marapat — Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn 1990 jyly, ómirden ótkennen keıin aldy.
Batyrdyń nemere inisi, Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi janyndaǵy «Baýyrjantaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Beket Momynqul Baýyrjan Momyshulynyń adaldyǵy týraly sóz qozǵalsa áńgimeni balalyq shaqtan bastaıdy.
— Revolıýtsııadan keıingi kezeńde ınternattarda negizinen kedeı otbasylardyń balalary oqydy. Alaıda jaǵdaıy bar ata-analardyń balalary da anyqtalyp, oqýdan shyǵarylatyn. Osyndaı áńgimelerdi estigen Baýyrjan ákesinen bizdi kedeı dep kórsetetin anyqtama alyp berýdi suraıdy. Sonda ákesi oǵan: «Seni oqýdan shyǵaryp jiberse de, árdaıym shyndyqty aıt. Bir ret ótirik aıtsań, ol saǵan ómir boıy erip júredi» degen eken. Bul Baýyrjan úshin adaldyqqa qatysty alǵan alǵashqy sabaǵy boldy, — deıdi Beket Momynqul.
Qolbasshynyń taǵy bir qyry — jaýapkershiligi, ol ásirese soǵys jyldaryndaǵy oqıǵalardan, sonyń ishinde Máskeý túbindegi shaıqastyń sheshýshi sátterinen aıqyn kórinedi.
— Baýyrjan Momyshuly basqarǵan batalon 316-atqyshtar dıvızııasynyń quramynda bes ret tolyq qorshaýda qalǵan. Ár joly ol bólimsheni qorshaýdan alyp shyǵyp otyrdy. Budan bólek, eki jaǵdaıda onyń áreketi búkil dıvızııanyń taǵdyryn sheship berdi. Bul jóninde 1942 jyly polkovnık Ivan Serebrıakov jazǵan, keıin 1944 jyly qaıta tolyqtyrǵan Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usyný qujatynda naqty kórsetilgen. Qujatta 1941 jylǵy 26 qazanda Volokolamsk tasjoly boıyndaǵy Matrenıno stansasy mańynda bolǵan epızod sıpattalady. Qorshaýda qalǵan Momyshuly batalony Máskeýge umtylǵan jaýdyń negizgi kúshine qarsy soqqy jasap, nemis áskeriniń ilgerileýin eki táýlikke toqtatty. Qarsy tarap muny Panfılov dıvızııasynyń aýqymdy manevri dep qabyldaǵan. Osy ýaqyt ishinde batalon jaýdyń 600-ge deıin soldatyn, alty tankisin jáne basqa da talaı tehnıkasyn joıǵan. Panfılov dıvızııasyna qarsy bes nemis dıvızııasy áreket etkenine qaramastan, olardyń alǵa qaraı adymdaýyn nebári 700-800 adam men Baýyrjan Momyshulynyń taktıkalyq sheshimderi toqtata aldy. Bul negizgi kúshterdiń qaıta toptasyp, jańa qorǵanys shebin qurýǵa múmkindik berdi, — deıdi áńgimelesýshimiz.
Baýyrjan Momyshulyn kóbine ańyzǵa aınalǵan qolbasshy retinde sıpattaıdy. Alaıda onyń sińirgen eńbegi tek urys dalasymen shektelmegen.
Baýyrjan Momyshuly tarıh pen áskerı ǵylymdy tereń meńgergen, keı tusta óz dáýirinen ozyq oılaı bilgen tulǵa edi.
1972 jyly ol bizdiń arǵy ata-babalarymyz jylqyny alǵash bolyp qolǵa úıretkenin aıtqan. Arheologtar bul qorytyndyǵa tek 2016 jyly ǵana keldi. Ol zamanaýı ǵylymnan 44 jylǵa ozyp ketken. Mundaı derekterdi arhıvterden tapqanyn ózi aıtatyn, biraq naqty qaı arhıvter ekenin ashyp kórsetpeıtin. 1950 jyldary Momyshuly Kalının atyndaǵy tyl áskerı akademııasynda bes jyldan astam ýaqyt aǵa oqytýshy bolyp qyzmet atqaryp, taktıka men strategııaǵa arnalǵan 15 ǵylymı maqala jazdy. Onyń jaqyn urys taktıkasy boıynsha dáristeri búginge deıin birqatar eldiń, sonyń ishinde Izraıl men Túrkııanyń kadet jáne ofıtserlik oqý oryndarynda oqytylady. Al kópshilik Aleksandr Bektiń týyndysy dep esepteıtin «Volokolamsk tasjoly» povesi is júzinde Baýyrjan Momyshulynyń óz áńgimeleri men jazbalaryna negizdelgen, — deıdi qolbasshynyń urpaǵy.
Maıdangerler erliginiń máni týraly oı qozǵaǵan áńgimelesýshimiz búgingi tańda tarıhı jadty saqtaý máselesi erekshe ózekti bolyp otyrǵanyn atap ótti.
— Tarıhty qaıta jazý múmkin emes. Qazaqtar soǵysty abyroımen ótkerdi. Álem Talǵat Bıgeldınov, Raqymjan Qoshqarbaev, Qasym Qaısenov jáne basqa da kóptegen batyrdyń esimin tanydy. Biz olardy umytpaýǵa jáne óskeleń urpaqqa nasıhattaýǵa mindettimiz. Eger óz tarıhymyzdan teris aınalsaq, máńgúrttikke urynamyz. Men Baýyrjan Momyshulynyń jeke arhıvimen jumys istedim, sonda bir qyzyq derekke tap boldym. 1947 jyly ol KSRO Qarýly kúshteriniń dalalyq shtabyna usynystaryn qolmen jazyp otyrǵan. Ol jazbalar qazirgi tańda da tyǵyz, jyltyr A4 formatyndaǵy qaǵazǵa túsirilgen. Paraqty aýdarǵanymda, artqy betinde 1939-1940 jyldarǵa tıesili, túrli tústi, birneshe bólikke kesilgen nemis kartalaryn kórdim. Bul trofeılik kartalar edi, olardy jazý qaǵazy retinde paıdalanyp, ofıtserlerge, sonyń ishinde Momyshulyna da taratqan. Sol arqyly olar soǵys tájirıbesin eskere otyryp, jańa dalalyq jarǵyǵa qatysty óz kózqarasyn bildirgen. Dál osy jerde jasaqtalǵan qazaq dıvızııalary men brıgadalary fashısterdi toqtatýda sheshýshi ról atqardy, — deıdi Beket Momynqul.
Soǵystyń sońǵy jylyna qatysty taǵy bir az zerttelgen tus bar. Ol kezeńde Baýyrjan Momyshuly Kýrlıandııada (Latvııanyń batysy) 9-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasyn basqarǵan.
— Vera Stroevaǵa jazǵan hatynda ol 15 táýlik boıy uıqysyz ári demalyssyz áreket etken dıvızııanyń jaýdyń úsh dıvızııasyn tolyq talqandaǵanyn, taǵy ekeýine aýyr soqqy bergenin jazady. Soǵystyń beıresmı zańdary boıynsha bir dıvızııa ádette úsh dıvızııaǵa qarsy qorǵanady, al bul jaǵdaıda kerisinshe, bir dıvızııa bes dıvızııaǵa qarsy shabýyl jasaǵan. Mundaı oqıǵalar áli kúnge deıin tolyq zerttelmeı keledi, degenmen olar jiti nazar aýdarýǵa ábden laıyq, — deıdi spıker.
Serebrıakov Baýyrjan Momyshulyn eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynǵan. Alaıda bul joǵary marapat oǵan tek 1990 jyly berildi.
Buǵan akademık Manash Qozybaevtyń uzaq ári tyńǵylyqty zertteý jumysy da sebepker boldy.
— Baýyrjan Momyshuly Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń jaı ǵana ardageri emes, ol shyn máninde Uly Jeńiske jetýimizdiń sebepkerleriniń biri, — dep jazdy ǵalym.
Qolbasshynyń adamı bolmysy da elden erek. Ony ondaǵan jyldan keıin málim bolǵan myna bir oqıǵa aıqyn sıpattaıdy.
— Maǵan Omby qalasynan Aleksandr Rıadovoıdan hat keldi. Onyń ákesi, atqyshtar rotasynyń komandıri, 1939 jyldan bastap soǵysqa qatysqan. Soǵystyń sońyna qaraı ol Momyshulynan otbasyna, ómirinde bir de bir ret kórmegen ulyna oralý úshin demobılızatsııalaýdy suraıdy. Baýyrjan Momyshuly jaýapkershilikti óz moınyna alyp, ony aman-esen úıine qaıtarǵan, — deıdi Beket Momynqul.
Soǵystan keıin Baýyrjan Momyshuly áskerı qyzmetin jalǵastyryp, bolashaq ofıtserlerdi daıarlaýǵa atsalysty, al ýaqyt óte kele qolyna qalam alyp, jazýshylyqqa den qoıa bastady. Onyń «Artymyzda Máskeý», «Bir túnniń tarıhy», «Ushqan uıa» syndy kitaptary patsha kóńil oqyrman tarapynan joǵary baǵasyn alǵan.
Onyń ósıeti men ómirlik tájirıbesi kúni búginge deıin Qazaqstannyń Qarýly kúshterine óz yqpalyn tıgizip keledi.
— Uly babamyzdyń murasyn zerdeleý — bizge paryz. Onyń oı-tujyrymdary, ıdeıalary men ómirlik qaǵıdalary arqyly «komandır» uǵymynyń shynaıy mán-mańyzyn sanamen túısinýimiz kerek. Kýrsant kezimnen bastap Baýyrjan Momyshulynyń shyǵarmalary men úshin ómirlik jarǵyǵa aınaldy, qıyn sátterde únemi oqyp otyratynmyn. Momyshulynyń eńbekterinen ózime kóptegen mańyzdy aqıqat túıdim. Olardyń kóbi sanama sonshalyqty berik ornyqqandyqtan, komandırlik máselelerdi basqasha sheshýdi elestete de almaımyn, — deıdi «Ońtústik» óńirlik qolbasshylyǵy áskerleriniń qolbasshysy, general-maıor Erjan Ibraev.
Baýyrjan Momyshuly 1982 jyly 10 maýsymda kelmestiń kemesine mindi. Onyń soǵystan keıingi ómir joly — ańyz tulǵanyń bolmysyn tereńdete tústi.
Momyshuly maıdandaǵy tájirıbeni qur estelikke aınalýyna jol bermedi. Onyń talapshyldyǵy áńgimelerinen de, kitaptarynan da, paryz ben ar-namys uǵymdaryna degen kózqarasynan da aıqyn sezilip turdy.
— Momyshuly bizge áskerdiń kúshi jazadan qorqýda da, uranda da emes, sanaly tártipte, senim men jaýapkershilikte ekenin dáleldep berdi. Bárimiz de qatal, biraq ádil, talap qoıa biletin komandır bolýǵa umtylýymyz kerek. Bizdi Baýyrjan Momyshuly osylaı tárbıeledi. Ol osylaı qolbasshylyq etti. Endigi mindetimiz — ańyzǵa aınalǵan jerlesimizdeı bolýǵa talpyný jáne jas komandırlerdi de dál osy rýhta tárbıeleý, — dep sózin túıindedi general-maıor.
Baýyrjan Momyshulynyń 115 jyldyǵy — soǵys qaharmany ǵana emes, maıdan erligin ádemi ańyzǵa aınaldyrýǵa jol bermegen tulǵany eske alýǵa sebep.
Ol úshin erlik 1945 jyldyń mamyr aıynda aıaqtalǵan joq. Ol áskerı qyzmette, kitaptarynda, jas ofıtserlermen áńgimesinde jáne soǵys týraly aıtylǵan árbir sózindegi jaýapkershilikte jalǵasyn tapty. Sondyqtan Baýyrjan Momyshuly biz úshin búgin de ótkenniń sımvoly emes, bolashaqqa baǵdar beretin temirqazyq.
Eske salsaq, osyǵan deıin ortalyq arhıvte Baýyrjan Momyshulynyń buryn belgisiz bolǵan qujattary kórmege qoıylǵany habarlanǵan.