Baýyrjan Momyshuly Stalınniń qabyldaýynda boldy ma
ASTANA. KAZINFORM — Halyq arasynda Baýyrjan Momyshuly men Iosıf Stalın týraly túrli áńgime aıtylady. Biri olardyń birneshe ret kezdeskenin aıtsa, endi biri batyrdyń Kremlde kósemge taısalmaı ótkir pikir bildirgenin alǵa tartady. Alaıda mundaı áńgimelerdiń tarıhı negizi bar ma?
Ańyz árdaıym qulaqqa jaǵymdy estiledi. Alaıda ol naqty derekterge súıenbese, jaı ǵana oıdan shyǵarylǵan áńgime bolyp qala beredi. Bul pikirdi batyrdyń nemere inisi, Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi janyndaǵy «Baýyrjantaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Beket Momynqul berik ustanady.
Dańqty babasynyń murasyn uzaq jyldar boıy zerttegen ǵalym halyq arasynda taraǵan túrli ańyz-áńgimelerdi jıi estigen. Tereń taldaý nátıjesinde olardyń basym bóligi tarıhı shyndyqqa janaspaıtyny anyqtalǵan.
Keń taraǵan ańyzdardyń biri — Baýyrjan Momyshulynyń Iosıf Stalınniń jeke qabyldaýynda bolǵany týraly áńgime. Zertteýshini kúmándandyrǵan tusy kezdesýdiń ózi emes, onyń baıandalý barysy.
— Áńgimelerge qaraǵanda, Momyshuly Bas shtab akademııasynda oqyp júrgen kezinde ony aıaq astynan armııa generaly Zaharov shaqyrtyp alady. Kabınette beıtanys maıor kútip otyrypty-mys. Sol maıor Baýyrjandy birden Kremlge alyp barady. Sóıtip, polkovnık generalıssımýstyń kabınetine kiredi. Sálem berip, oryndyqqa otyrady. Al Stalın artyq sózge kelmesten: «Qazaqtardaǵy «uly» ázerbaıjandardaǵy «oǵly» sekildi me?» — dep suraıdy. Oń jaýap alǵan soń, kósem: «Jaraıdy, bara berińiz», — degen eken, — dep halyq arasynda keń taraǵan áńgimeni Beket Momynqul baıandap berdi.
Búginde bul áńgime ártúrli nusqalarymen ınternet keńistiginde bar. Ýaqyt óte kele ol aýyzdan aýyzǵa tarap, túrli «naqtylaıtyn» detaldar qosylyp, oqıǵa túrlengen. Sonyń saldarynan bul ańyzdy keıbir jýrnalıster, tarıhshylar men saıasatkerler de esh kúmánsiz aıtyp júr.
Alaıda Beket Momynqul mundaı jaǵdaıǵa synı kózben qaraıdy. Onyń pikirinshe, bul oqıǵa shyn máninde resmı derekke emes, qııal men aýyzeki áńgimege negizdelgen.
— Men bul áńgimeni tipti joǵary laýazymdy tulǵalardan da estidim. Biraq oı eleginen ótkizsek, soǵystan keıingi qıyn kezeńde, el ekonomıkasyn qalpyna keltirý júrip jatqan ýaqytta Iosıf Stalınniń bir mınýttyq maǵynasyz suraq úshin polkovnıkti arnaıy shaqyrtýy qanshalyqty qısyndy? — dep oryndy saýal tastaıdy zertteýshi.
Ańyzdan aqıqatqa
Keıin arhıv qujattary mundaı áńgimelerdiń halyq qııalynan týǵan ańyz ǵana ekenin rastady. Keń taraǵan taǵy bir daýly hıkaıa bar.
Ańyz boıynsha, soǵys batyrlaryn marapattaýǵa arnalǵan saltanatty jıynda Iosıf Stalın minberden: «Polkovnık Momyshev!» — dep daýystaıdy. Alaıda zaldan eshkim jaýap bermeıdi. Ol birneshe ret qaıtalap shaqyrǵannan keıin, Baýyrjan Momyshuly ornynan turyp: «Munda polkovnık Momyshev joq. Men — polkovnık Momyshuly», — dep naqtylap jaýap beredi. Sol sátte Stalın Mıhaıl Kalınınge burylyp: «Tyńdańyz, men aqymaq shyǵarmyn, biraq mynaý menen de ótken aqymaq eken», — degen kórinedi.
Alaıda bul derek tarıhı qujattarmen rastalmaǵan.
Bul áńgimeler Baýyrjan Momyshulynyń uly Baqytjan Momyshulyna da jetken. Birde ol osy taraptaǵy ańyzdardy ákesiniń ózine tikeleı aıtyp, Stalınniń qabyldaýynda bolǵan-bolmaǵanyn anyqtap suraıdy. Sonda Baýyrjan Momyshuly qysqa da nyq jaýap bergen eken:
— Joq, balam, men Iosıf Stalınniń jeke qabyldaýynda eshqashan bolǵan emespin, — dedi ol.
Jeńimpazdar sherýindegi on birinshi adam
Ádildik úshin aıta ketý kerek, bul oqıǵanyń negizinde tarıhı derek bar. Baýyrjan Momyshuly Iosıf Stalınmen jeke qabyldaýda emes, saltanatty úkimettik jıyn barysynda kezdesken.
Uly Jeńis paradynan keıin Georgıı zalynda úkimet músheleri men joǵary áskerı basshylyq jınaldy. Memlekettik ánuran oryndaldy. Odan keıin zalǵa Iosıf Stalın men marshal Georgıı Jýkov kiredi. Jýkov árbir qolbasshyny kezekpen tanystyrady. Stalın qatysýshylardy quttyqtap, zal ishinde júrip, olarmen sálemdesken eken.
— Olar Baýyrjan Momyshulynyń qasyna jaqyndaǵanda, Jýkov ony tanystyrdy: «Bul — 1941 jyly Volokolam tasjolyndaǵy shaıqastarǵa qatysqan 28-panfılovshy batalonynyń komandıri. Qazirgi 9-gvardııalyq dıvızııanyń komandıri, polkovnık Baýyrjan Momyshuly. Uly qazaq halqynyń perzenti». Momyshuly sap túzep, áskerı sálem berdi. Sol sátte Stalın bokal kóterip, ony quttyqtady: «Jeńisińiz qutty bolsyn, polkovnık Momyshev», — dedi. Baýyrjan Momyshuly bokaldy túbine deıin iship, nyq daýyspen jaýap qatty: «Otanǵa qyzmet etemin, polkovnık Momyshuly», — dep estelikpen bólisti Beket Momynqul.
Keıin Baýyrjan Momyshuly bul sátti eske alyp, Stalın kele jatqan jaqqa kóz salǵanyn aıtqan. Onyń aldynda on adam turǵan eken. Marshaldar, generaldar jáne úkimet músheleri. Sol kezde ol: «Al on birinshi bolyp men turmyn — qarapaıym, kishipeıil polkovnık Momyshuly», — dep oılaǵanyn jetkizgen.
Beket Momynqul jeke arhıvterdi zertteý barysynda jazýshy Jorabek Mámbetálıevtiń Baýyrjan Momyshuly týraly jazbalaryn tapqan. Ol derekterde Baýyrjan Momyshuly Stalınniń qabyldaýyna úsh ret barǵanyn, alaıda ár joly qabyldanbaı, keri ketkenin aıtqan. Onyń sózinshe, ol maıdanǵa nemese áskerı oqýǵa qaıta jiberilip otyrǵan.
Dańq ózgerte almaǵan adam
Shynaıy ómir árdaıym eń áserli ańyzdardan da qarapaıym keledi. Alaıda Baýyrjan Momyshulynyń tulǵasy jasandy mıfterge muqtaj emes. Onyń shynaıy bıigi — adaldyqta, kishipeıildikte jáne joǵary talapshyldyqta.
Onyń temirdeı berik minezi ózi qaldyrǵan jazbalarynan aıqyn seziledi. Bul erekshelikti Beket Momynqul erekshe atap ótedi.
— «Men ólgende, men jaqsy Baýyrjan bolyp qalamyn». «Mahabbat ta, ólim de maǵan tek bir-aq ret keledi». «Er adamnyń qaıǵysy uıań keledi, ol kýágerdi unatpaıdy». «Meni orynsyz maqtady da, kinásiz qınady da — ekeýine de tózemin».
Ol qarapaıym ofıtserden Volokolamsk shaıqasynyń ańyzyna aınalǵan tulǵa. Bıik jetistikterge jetti. Alaıda marapattardyń syńǵyry onyń ar-ojdan daýsyn eshqashan basa almady. Osy shynaıy adaldyǵy úshin Otan ony erekshe qurmettedi. Ol óz halqynyń jadynda máńgilikke saqtaldy.
Aıta keteıik, byltyr Baýyrjan Momyshulynyń 115 jyldyǵy qarasanyńda Qaharman murasy bizge neni úıretkenin jazǵan edik.
