Baýyrsaq tarıhy: qonaqjaılyq pen birlik sımvoly
ASTANA. KAZINFORM – Baýyrsaq – eń keń taraǵan ulttyq taǵamdarymyzdyń biri. Qazaqstandyq otbasylar úshin ony tek merekede ǵana emes, jaı kúnderi de pisirý qalypty nárse. Jastyń da, jasamystyń da súıikti asy sanalatyn baýyrsaqty halqymyz kóshpendi dáýir keshken baıyrǵy zamandardan pisirip, jegen.
Qamyrdy maıǵa qýyryp pisiretin taǵamdy ystyq tamaqpen de, táttimen de jeýge, shaımen ishýge de bolady. Sol sebepti, qonaq shaqyrǵanda, ár dastarhanǵa qoıyla beredi.
Baýyrsaqtyń alǵash qashan paıda bolǵany naqty belgisiz. Biraq kóshpendi ómir saltymen baılanysty shyqqany anyq. Sebebi tez daıyndalady, uzaq saqtalady ári jolǵa alyp shyǵýǵa bolady.
Ultymyz ejelden nandy qadir tutyp, qasterleıdi. Sondyqtan meımannyń aldyna baýyrsaq qoıý – syı-qurmettiń belgisi. Jolaýshylardy qonaq qylý, as-aýqat usyný – áli de qazaq mádenıetiniń ajyramas bóligi.
Atalǵan taǵamnyń ataýynyń ózi týysqandyq pen birlikke meńzeıdi, ıaǵnı «baýyr», «baýyrlas», «baýyrlasý» sózderimen túbirles.
Ýaqyt óte kele, onyń sımvoldyq máni tereńdeı tústi. Túrki dástúrinde baýyrsaq molshylyq, ıgilik, bereke, jomarttyq jáne qonaqjaılyqty bildiredi. Sondyqtan búginde bul taǵam meımandarǵa da usynylady ári kúndelikti ómirde de pisirile beredi.
Baýyrsaqtyń túrleri men daıyndaý tásilderi
Buryn baýyrsaqty janýardyń, ásirese, qoıdyń maıyna qýyrǵan. Bul tásil taǵamnyń syrtyn qytyrlaq, ishin jumsaq qylǵan. Al qazir ol, negizinen, ósimdik maıyna qýyrylady. Dástúrli dámdi saqtaý úshin janýar maıyn qosatyndar da bar.
Baýyrsaqtyń pishini ártúrli bolady: dóńgelek, sopaq, tórt buryshty, úsh buryshty, romb tárizdes t.b. Bul ár óńirdegi saltqa nemese ár otbasyda qalyptasqan daǵdyǵa baılanysty.
Taǵamdy pisiretin qamyr da ártúrli. Bireýler ashytqymen, ózgeler ashytqysyz, al keıbir qyz-kelinshekter súzbemen daıyndaıdy. Qamyrǵa ashyǵan sút jáne jumyrtqa qosyp, ázirleıtinder de bar.
Kóshpendi ómir salty baýyrsaqtyń túrlerin de týdyrǵan. Mysaly, «jol baýyrsaqty» jolǵa dep daıyndaǵan. Qamyrdy uzyn ári jińishke qylyp, ılegen. Sosyn jolda tamaq pisirgende, shetinen úzip alyp, qyzyp turǵan maıǵa salyp, qýyrǵan. Al «shı baýyrsaq» – atalǵan taǵamnyń tátti túri. Jińishke ári qysqa qamyrdy qýyryp, pisken soń, bal nemese qant qosqan.
Baýyrsaqty nemen jeıdi
Bul taǵamdy árkim talǵamy men tábetine qaraı ártúrli jeı beredi. Ony júrek jalǵaý maqsatynda talǵajaý etýge bolady. Ystyq tamaqpen ne etpen nan ornyna jeýge de keledi. Árqıly tuzdyq qosatyndar bar. Ne bolmasa, tosap pen balǵa malyp, shaımen ishetinder de kezdesedi. Ádette, qazaqstandyqtar tamaqtan keıin shaı ishetindikten, baýyrsaqty desert retinde qarastyrýǵa da bolady.
Maqalanyń túpnusqasyn aǵylshyn tilinde myna siltemeden oqı alasyz.
Aıta keteıik buǵan deıin ulttyq taǵamdarymyz 2028 jylǵa qaraı eksportta 50-80 mln dollarǵa jetýi múmkin ekenin jazǵanbyz.