Batysta «revolıýtsııalyq jańalyq» dep tanylǵan antıbıotıkti qazaq halqy ejelden bilgen

Qoldan qolǵa ótip, súısine oqylǵan sol aıtýly kitaptan halqymyzdyń hırýrgııalyq aýrýlardy qalaı emdegeni týraly taraýyn «QazAqparat» oqyrmanyna usynamyz. Munda iriń, isik, synyq, biteý jarany dana halqymyzdyń qalaı emdegeni jan-jaqty aıtylǵan. Jalpy, kitapta ishki aýrýlardy anyqtap emdeý, júkti áıeldi bosandyrýǵa kómek, jańa týǵan náresteni kútý, onda kezdesetin aýrýdy emdeý, halyqtyń sanıtarlyq gıgıenalyq túsinigi jáne juqpaly aýrýlardan saqtaný amaly, halyq psıhoterapııasy t.b. zertteýler qamtylǵan. Eńbekte patshalyq Reseı zamanynda qazaq dalasynda bolǵan orys dárigerleriniń halqymyzdyń emdik sharalaryna tańdanysy men ony ǵylymı turǵyda rastaýy da keltirilgen.

***

Únemi kóship-qonyp júrgen el áredik soǵys-soıqandaryn basynan keshirse de beıbit ýaqytta da toı-tomalaǵyn umytpaǵan. Attyń qulaǵynda oınap, tolyp jatqan jarystardan oıyn-saýyqtardyń da túrlerin tapqan. Kúndelikti turmys olardy álbette, jaraqatsyz qaldyrmaǵan. Onyń ústine tirshilik-tynys malǵa baılanysty bolǵandyqtan ártúrli shybyn-shirkeı, qurt-qumyrsqa jándikter de olarǵa irińdi jaralardyń shyǵýyna sebepker bolǵan. Sondyqtan halyq ártúrli hırýrgııalyq aýrý syrqaýlarmen de ejelden tanys bolyp, olardyń kóbin bilgen.

Olar: jaralaný, bitpeıtin jara, tilme, irińdi jara, biteý jara, kúbirtke, omyraý isigi, omyraýdyń biteý jarasy, shıqan, syzdaýyq, ura, zárli isik, kúıik, úsik, shyǵý-syný, sozylý, úzilý, jarylyp ketý.

Kishi hırýrgııalyq aýrýlarǵa jatatyn bul syrqattan halyq emdele bilgen. Mysaly, irińdegen jaralar men qotyrlardy ótkir pyshaqpen ne bizben jaryp jiberip irińin aǵyzǵan. Jaradan qan aǵa berse, kıizdiń ystyq kúlin qanap turǵan jerge basqan. Bul - syrttan qandy toqtatýdyń qarapaıym eń jaqsy ádisi. Sebebi, kıiz janǵanda onda ıod paıda bolady da mıkrobtar joıylyp ketedi.

Buǵan qosa, jara ústine kúl sebilgende onyń aýzy qurǵap, tez kebedi de, ol qannyń toqtaýyna jaǵdaı jasaıdy. Sóıtip, jara ústine syrttan kóp mıkrobtar túsýden aman bolady.

Qandy toqtatý úshin adamnyń óz qanyn ózine paıdalanýdy da bilgen. Ol úshin aqqan qandy jınap alyp, ony shaǵyn ydysta kúıdirgen. Sonan keıin janǵan qannyń kúlin jaranyń ústine sepken. Eger murnynan qan aǵyp toqtamasa, onda álgideı qannyń kúlin murynǵa ıisketken.

N.Zeland pen I.Kolbasenko 1884 jyly qazaqtardyń aqqan qandy toqtatqanyn kóripti. Ol úshin kóbinese ystyqty paıdalanǵan. Mysaly, jaranyń ústine kúshti qyzdyrylǵan qoıdyń quıryq maıyn basqan. Eger qan ishki aǵzalardan aqqan bolsa, ol jerge qatty qyzdyrylǵan zat basqan. Eger jara irińdep nemese bylǵansa, ony almastyń álsiz eritindisimen jýǵan. Sonan keıin onyń ústinen shıki etpen, maımen, nemese qoıdyń quıryǵymen keıde jańa sydyrylǵan mal terisimen basqan. Muny kórgen oqyǵan orys dárigerleri V.ıArotskıı, N.Zeland: «Osy emnen jara tezirek tazarady. Jazylyp, jaranyń beti jabylyp, onyn orynda názik tyrtyq qana qalady», dep jazady. «Halyq emshileriniń (dárigerleriniń) oıynsha, - deıdi olar, atalǵan zattarmen jarany tańǵanda olar jaranyń ishindegi irińdi, taǵy basqa zııandy zattardy ózine soryp alady».

Jalpy, irińi shyqpaı, aýzy ashylmaı turǵan shıqan, syzdaýyq, qotyrlardy da olardy jarmaı turyp, ústine joǵaryda atalǵan shıki etti qoıdyń quıryǵyn, ártúrli shópterdiń tundyrmasyn, emshek sútine ılengen qamyrdy, sýǵa buqtyrylǵan nemese ýaqtalǵan sarymsaqty, shúberekke sińdirip maldyń ótin basqan. Bul jaranyń tez pisip, ózinen ózi jarylyp, irińi aǵýyn tezdetken.

El arasynda irińdegen jarany nemese basqa da qotyrlardy óńezben (plesen) emdeý ábden belgili. Ol úshin aıran, irkit, qaımaq jınaıtyn ydys-aıaqtardyń, jıegine kógerip jınalǵan óńezdi, pyshaqpen nemese qasyqpen qyryp alyp, irińdegen jerge jaǵady. Osydan keıin iriń tez jazylady. Kógergen óńezde mıkrobtardy joıatyn antıbıotık (penıtsıllın nemese antıbıotıkterdiń basqa túrleri) óte kóp jınalady.

Sondyqtan, onyń emdik qasıetin de halyq óte erte zamannan baıqap, irińdegen jaralardy emdeýge paıdalanǵan.

I.Efendıevtiń (1964) aıtýynsha, qazaq dárigerleri osy kúngi medıtsınada keńinen qoldanylyp, kezinde «revolıýtsııalyq jańalyq» dep tanylǵan antıbıotıkpen emdeýdi baǵzy zamandardan beri bilgen.

Tiri baqany túıneme jarasyn emdeýge de paıdalanǵan

Al tilmeni emdeý úshin onyń ústin ótkir pyshaqpen syzyqtap tilip, qan aǵyzǵan. Sonan soń, ol jerge maldyń teri-tersegin jáne t.b basqan.

Keı kezde qyzarǵan jerlerge súlik salǵan. Jylan, shaıan nemese taǵy sol sııaqty jándikter shaqqanda shaqqan jerdiń joǵary jaǵyn jippen qysyp baılap, ýytty jerdi pyshaqpen tilip, qanyn sorǵyzǵan. Osydan soń, ol jerge shıki et, qoıdyń quıryǵyn basqan nemese jylannyń nemese qara qurttyń shaıannyń búıeniń keptirilgen basynan untaq daıarlap, jara aýzyna sebetin bolǵan. Olar bolmasa tiri baqany shaqqan jerge tartqan.

Tiri baqany túıneme jarasyn emdeýge de paıdalanǵan. V.Shýstov (1895 j) pen A.E.Slabýnovtyń jazýynsha, qazaqtar túıneme aýrynan paıda bolǵan jaralarǵa tiri baqanyń qarnyn jaryp basyp, jaılap oramalmen baılap qoıatyn bolǵan.

«Bundaı emniń arqasynda qazaqtar ambýlatorııalarǵa aýrýhanalarǵa dárigerlik kómek izdep barmaıdy, osy aýrýdan olardyń óletini az», - dep jazady A.Slabýnov (1895 j).

Halyq dárigerleri de kúıikti emdeýdiń amalyn tapqan. Olar kúıgen jerge jańa soıylǵan maldyń sharby maıyn nemese quıryq maıyn terini basqan oǵan jylqy nemese qaz maıyn salyp, ústine ashyǵan sút quıǵan bordyń, tuzdyń, aq balshyqtyń untaǵyn sepken. Túıe japyraqty basqan.

«Qazaqtar, - deıdi A. Vasılev (1901) - kól túbinde ósetin sý baldyrlaryn (shóbin) jınap alyp, maldyń shıki maıyn qosyp qaınatady. Sýyǵasyn kúıgen jerge basady. Al úsigen jerdi aldymen muzdaı sýmen jýyp, sodan soń qarmen ysqylaǵan jáne ol jerdi qazdyń maıymen maılaǵan nemese oǵan sýǵa qaınatyp, qoıýlanǵan ezilgen qurt jaqqan. Naýqasqa qyzyl topyraq qosylǵan qymyz ishkizgen. Budan keıin de úsigen jer jazylmaı iriń kóbeıe bastasa, ol jerdi kesip tastaıdy. Pyshaqpen kesip emdeýdi kóbinese Qoja rýynan shyqqan emshiler júrgizedi».

Synyqshy, otashylar ár aýylda kezdesken

Halyq dárigerleri súıektiń shyqqany men synýyn ornyna salýda da kózge túsedi. Bul týraly A.Levshın (1932), A.ıAgmın (1845), N.Zeland (1884), A.Alektorov (1900), V.Nenetskıı (1884) jazyp ketken. Halyq synǵan súıekti salýǵa mamandanǵandardy «otashy», «synyqshy» dep ataǵan.

El arasynda synyq salatyndar emshiliktiń basqa túrine qaraǵanda jıi kezdesken. Ártúrli urys-qaǵystarda at shabystarynda jáne qazaq turmysyna tán basqa da osy tárizdi jaǵdaılarda jaraqattaný jıi kezdesetindikten synyqshylyq óneri keńinen taraǵan. Árbir aýyldyń ózinde jedel alǵashqy kómek kórsetýge daıyn synyqshynyń bolýy da yqtımal. Kúndelikti óz tájirıbelerinde jaraqattyń ashyǵyn da jabyǵyn da kózimen kórip, qolymen ustap sezip salyp júrgen synyqshylar, olardyń qandaı túrleri bolatynyn da aıyra bilgen.

Synyqshylardyń aıtýyna qaraǵanda, ornynan túsirilgen synyqtyń bitip, bekıtin ýaqyty súıektiń túrine qaraı myna tómendegideı bolmaq.

1. Bilek, qol saýsaqtardyń bitýi - 15-25 kún.

2. Iyq bileginiń bitýi - 25-30 kún

3. Jilinshik synyǵynyń bitýi 30-45 kún.

4. Jambas súıgeniń bitýi 60-70 kún

Súıekti bekitip oraýdy jaraqattanǵan adam qansha jasta bolsa, sonsha kún ustaýy kerek.

Qazaqtyń keıbir otashylary men synyqshylarynyń joǵaryda aıtylǵandaı isterine neken-saıaq el aralaǵan orystyń oqyǵan dárigerleri tánti bolǵan.

«Kishi hırýrgııalyq áreketti olardyń emshileriniń (dárigerleriniń) kóbi jasaı beredi, muny men óz kózimmen kórip, kýá boldym», - dep jazady Kolosov.

Almas MUQAShULY