«Batysta Parıjdi kórý tańsyq, Shyǵysta Altyn ordadaǵy Saraıshyqty kórý tańsyq» - aǵylshyn kópesi Antonıı Djenkınson

Saraıshyq (Saraı-Júk) qalasyn paıda bolýyn tarıhshy ǵalymdar 13 ǵ., Shyńǵys han men Batý hannyń shapqynshylyǵymen baılanystyrady. Ázirge belgili bolǵan derekterge súıensek, bul oryn týraly jazba málimetter 14 ǵ. alǵashqy jartysynan bastalady da, olarda Saraıshyq gúldengen qolóneri men saýda qalasy bolǵandyǵy aıtylady.

Arheologııalyq zertteý barysynda qalashyqta nýmızmatıkalyq materıaldardan basqa qalalyqtardyń kóptegen kúndelikti qoldanys zattary tabyldy: qyshtan jasalǵan zattar (quman, qumshy, shyǵyr, qumyralar, kózeler, shyraqtar, túbekter, kese, pıala) ósimdikter men zoomorfty órnekter jáne túrli arab shrıftimen, sonymen birge, trapezýndyq jáne qyrym amforalarynyń bólshekteri, qytaı farforynan jasalǵan tabaqtyń bólikterimen bezendirilgen. Qazbalar barysynda kóptegen súıekten, temir men qoladan jasalǵan buıymdar kezdesedi. Odan basqa, ortaǵasyrlyq monshanyń qaldyǵy tabylyp, zertteldi.

Eýropa men Azııany qaq bólip jatqan Jaıyq ózeniniń oń jaǵalaýynda ornalasqan Saraıshyq (Saraıjýk,Saraıchýk) shaharynyń irgesi Altyn Orda tusynda, naqtyraq aıtsaq, 13 ǵasyrda qalandy deıdi ǵalymdar. Qalany Shyńǵys hannyń nemeresi, Joshynyń balasy Batý han (Bılik qurǵan ýaqyty 1221-1256 j.j.) saldyrǵany týraly Ábilǵazy han shejiresinde de (HVІІǵ.) mol derek keltiriledi. Kóptegen kópester men saıahatshylardyń osynaý joldardyń baǵyt baǵdarlary týraly, taýarlardyń sıpaty men baǵasy jáne qatynas tásili týraly jazbalary men hıkaıalary bizge deıin jetip jatyr. Saraıshyqta saltanatty sáýletti saraılar, kerýen-saraılar, monshalar, meshit-medreseler jáne basqa da ǵalamat ǵımarattar salynǵan. Qalanyń óte tamasha jobalanyp salynǵan túzý de keń kósheleri men alańdary bolǵan. Qalanyń kelbetinen shyǵystyń áseri aıryqsha baıqaldy. Kerýen saýdasynan keletin túsim, áskerı olja, jergilikti halyq tóleıtin salyq jáne asa mol arzan eńbek kúshiniń esebinen Saraıshyq qalasy tez ósti.

Saraıshyq týraly alǵashqy jazba derek qaldyrǵan arabtyń belgili geograf-ǵalymy, saıahatshysy - Ibn-Batýta. Ol óziniń saıahattarynyń birinde, 1334 jyly qalaǵa kelip, shahardy aralap, óziniń «Ómirlik saıahat» atalatyn kitabyna mynandaı estelik jazyp qaldyrypty: «Men dúnıejúziniń bárin araladym. Sol aralaǵan jerlerimniń ishinde Saraıshyq qalasy Baǵdattan keıingi dúnıejúzindegi iri qalalardyń biri eken. Baǵdattaǵydaı munda da qaıyqtardan jasalǵan kópir kórdim, qalada hannyń saltanatty saraıy, tórt meshit bar. Qonaq úılerdiń esebine san jetpeıdi eken. Biraq, men olardy kórip tańǵalǵan joqpyn. Meniń tańǵalǵanym - jer sharyn sharlap júrgenimde, kórmegen bir qyzyqty Saraıshyqtan kórýim boldy. Munda sý árbir úıge ózi barady eken» dep tebirene sýretteıdi. Budan sonaý HIV ǵasyrdyń ózinde-aq Saraıshyqta órkenıettiń joǵary deńgeıde órkendep turǵanyn kórýge bolady.

Budan keıin Saraıshyq jóninde jazba derek qaldyrǵan orys patshasy Ivan Groznyımen dos bolǵan aǵylshyn kópesi - Antonıı Djenkınson. Ol 1558-59 jj. Kaspıı teńiziniń soltústik jáne shyǵys jaǵalaýyna saıahat jasaýy kezinde Saraıshyq qalasyna soǵyp bylaı jazǵan: «Batysta Parıjdi kórý tańsyq, Shyǵysta Saraıshyqty kórý tańsyq eken. Sol qumarlyqpen Saraıshyqqa kelip, kóligimniń bolmaı qalýyna baılanysty jarty aıdaı toqtap qaldym. Sonda meniń baıqaǵanym, munda aıyna 700-ge deıin kerýen keledi eken.», - dep tamsana jazady.

El ishinde Áz Jánibek han saldyrǵan Saraıshyq qalasynyń irgesindegi áıgili «Seker kóli» týraly derekti áńgime kóp. Seker kóldiń orny qazirgi Saraıshyq aýylynyń ornynda qalyp qoıǵan. Kólge aqqýlar únemi qonyp júrsin dep Jánibek han arnaıy seker tóktirip qoıady eken. Bul kól "Jánibek hannyń aqqý kóli", "Saraıshyqtyń aqqý kóli» atalypty. Han qyzy óziniń qurbylarymen birge Ákesi jasatyp bergen aqqý músindi altyn qaıyǵymen (murajaıda saqtalǵan sýreti bar) qustarǵa jem berip, kisiden úrikpeýge úıretedi. Qus ataýly jaz boıy Seker kólde erkin júzip júredi eken.

Joshy ulysy tusynda Altyn Ordanyń 16 shaћarynda aqsha soǵatyn saraılar bolǵan desedi. Onyń úsh túri, atap aıtqanda, joǵaryda tabylǵan aqshalardyń birazy Saraıshyq qalasynyń ózinde soǵylǵan. 1909 jyly jergilikti balyqshylardyń aýyna keramıkalyq iri qumyra ilinip shyqqan. Sol ýaqyttarda qumyranyń ıini men búıirindegi jazýlardy Reseı arheologııalyq qoǵamnyń Shyǵys bóliminiń mamandary oqyǵan. Onda qumyrada kóne qypshaq tilinde 32 sóz órnektelgen. Ol sóz Júsip Balasaǵunnyń "Qutty bilik" dastanyndaǵy:

Adam kórki - júz,

bul júz kórki - kóz,

Aýyz kórki - til,

bul til kórki - sóz.

Taǵy kórik kisige -

bilim men óner,

Janyn qurban eter bilim úshin er,

- degen shýmaq shyqqan. Al búıirindegi "Bul kúbige kóz jasyn quıar bolar" dep jazylǵan. Qumyra HІІІ ǵasyrda kúıdirilip, daıyndalǵan kórinedi.

Ókinshke oraı, osy bir sán-saltanaty jarasqan ásem qala 1580 jyly Don, Edil kazaktarynyń shapqynshylyǵynan birjolata qırap, kúlge aınaldy. Keıin Reseı patshalyǵy otarshyldyq bekinis saldy. Ol Qazan tóńkerisine deıin saqtalyp keldi. Saraıshyq qalasy Jaıyq ózeniniń eń bir shuraıly tusynda ári ájeptáýir bıikteý jerde ornalasqan. Biraq sońǵy júzjyldyqta Jaıyq ejelgi arnasyn ózgertip, Saraıshyq ornyn qaq tilip ótýi - kóne shaћar jurtynyń kóp bóliginiń sý astynda qalýyna ákelip soqty.

1999 jyly qala ornyna eskertkish-panteon, meshit, murajaı kiretin Saraıshyq murajaı-qoryǵy boı kóterdi. Saraıshyqta jerlengen jeti hanǵa arnalyp qulpytastar qoıylǵan. Bul qulpytastarǵa, qara mramorǵa jazylǵan handardyń attary men handyq qurǵan jyldary jazylǵan. Bul handar: Móńke temir (1266-1282j.j), Toqtaǵý (Toqty) (1291-1312j.j.), Jánibek (1343-1353 j.j.), Ámir Oqas (14 -1447j.j), Qasym Han (1511-1518 j.j), Shıh Mamaı (1549-1554 j.j), Júsip Han ( 1549-1554 j.j).

Al, Saraıshyqty naqty ǵylymı turǵyda júıeli túrde alǵash ret 1937 jyly N.Arzıýtov degen orys ǵalymy zerttegen. Qazaq arheologııasynyń atasy Álkeı Marǵulan óziniń 1950 j. júrgizgen qazba jumystary nátıjıesinde «qala 12 ǵ. salynǵan» dep kesip aıtady. Bul pikirdi, sońǵy jyldary qala ornynda qazba jumystaryn júrgizip júrgen Respýblıkalyq arheologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary da dáleldep otyr. Álkeı Marǵulannyń aıtýyna qaraǵanda kezinde qalada úlken qysh kúıdirý, temir qorytý tsehtary men ustahana, aqsha jasaý sheberhanalary bolǵan. 1968 j. beri munda Álkeı Marǵulan atyndaǵy Batys Qazaqstan ekspedıtsııasy turaqty qazba jumystaryn júrgizýde. Tarıhshy Zeınolla Samashevtyń da júrgizgen qazba jumystary - Saraıshyq ta¬rıhy úshin úlken olja boldy.

Altyn Ordanyń tarıhı-geografııalyq ornyn túbegeıli zerttegen ǵalym B. L. Egorov atalǵan óńirdiń 110 qala men eldi-mekenderine sıpattama bergen bolatyn. Áıtsede osy qalalardyń búgingi zamanymyzǵa jetpeýi, keıbiriniń orny da qalmaýy ókinishti jaǵdaı. Bul halqymyzdyń basynan ótken aýyr tarıhı taǵdyrlar men shapqynshylyqtyń saldarynan boldy. Búgingi kúni orny saqtalyp qalǵan kóne qalalardyń jurnaǵyn taýyp, olardyń ómir súrgen dáýiri, sáýleti men mádenıeti, ekonomıkalyq keskin-kelbetin anyqtaý, keshegi tarıhty búgingi tanym-sanamen baǵamdaý jolynda jumystar júrgizilip jatqany qýantady.

Baqytjol Kákesh