Batysqazaqstandyqtar belgili ǵalym Mátjan Tileýjanovty eske aldy

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde uıymdastyrylǵan «Qazaq ádebıettaný ǵylymy men folklortanýdaǵy jańa baǵyttar jáne professor Mátjan Tileýjanov murasy» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferentsııaǵa ózge óńirlerden kelgen ǵalymdar da qatysty.

Jıyndy ashqan ýnıversıtet rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Ashat Imanǵalıevtiń atap ótkenindeı, Mátjan Maqsymuly qazaq ádebıettaný máselelerin zertteýmen birge sońyna mol mura qaldyrdy.

1950 jyly Oral pedagogıkalyq ınstıtýtyn (qazirgi M.Ótemisov atyndaǵy BQMÝ) úzdik bitirgennen keıin Mátjan Tileýjanovtyń ómiri men qyzmeti 1995 jyly dúnıeden ozǵansha osy oqý ornymen tyǵyz baılanysty boldy. 1953-1956 jyldary Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń aspırantýrasynda oqyp, 1957 jyly kandıdattyq dıssertatsııasyn qorǵady. 1982 jyly doktorlyq dıssertatsııasyn qorǵaǵan ǵalym zertteýshilik jumystarymen aınalysýmen birge fılologııa fakýltetiniń dekany, qazaq tili men ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi boldy. 1986 jyly professor, bir jyldan keıin  respýblıka joǵary mektebine eńbegi sińgen qyzmetker ataǵy berildi. Ol sondaı-aq el ishindegi aýyz ádebıeti nusqalary men qolóner týyndylaryn jınady. Onyń kórmesi Marokko, Saýd Arabııasy syndy shet elderde de uıymdastyryldy. Sondaı-aq respýblıkada alǵash ret etnopedagogıka jáne folklor kabınetin ashty. Ǵalym jınaǵan qolóner týyndylarynyń birqatary qazir ýnıversıtet mýzeıinde saqtaýly.

 

Konferentsııada fılologııa ǵylymdarynyń doktory, І.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń professory Qanıpash Mádibaeva «Professor Mátjan Tileýjanov zetteýlerindegi kókeıkesti ádebıettaný máseleleri», ǵalymnyń shákirtteri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń professory Alpysbaı Musaev «Professor M.Tileýjanov zertteýleriniń negizgi baǵyttary», fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qazirgi kezde Aqtaý qalasynda turatyn belgili aıtys aqyny Mels Qosymbaev «Almas til, altyn júrek, abyz keýde» taqyrybynda baıandama jasady.

«Mátjan Maqsymuly Tileýjanovtyń tilinen sorǵalaǵan, qalamynan jorǵalaǵan «Halyq taǵylymy» (Almaty, «Raýan», 1996) taǵylym men tanym da, taǵdyr men tarıh ta, ónege men óner de, dástúr men salt-sana da halyqta degenge saıady. Saıyp qana qoımaı, saıypqyran halyqtyń tól obrazyn aýyz ádebıetindegi alýan janrlarmen ashyp kórsetedi.

 

«El ádebıeti» - (Almaty, «Ana tili», 1992) shyn mánisindegi El ádebıeti. Sol eldiń kókiregindegi kórkem jyr, ásem án, sheshendik shıyrlar, bata sózder, batyrlar jyry, aqyndar jyry zertteýshiniń qalamyna qanat qaqtyrǵan.

Ázireıilmen ázildeskendeı qalamgerlerdiń qaǵytpalary, ıýmor, satıra, sarkazm saryndary astary maqpal kórpedeı «Astarly ázilde» (Almaty, «Jazýshy», 1978) shıyrshyq atady, jýan moıyndardy shyndyqtyń shyny aıazyna ustaıdy. Elbasy aıtqan «Rýhanı jańǵyrý» - rýhtarda, ómirge qazaq bolyp kelip, qazaq bolyp ketken rýhtarda, ómirge azat bolyp kelip, azat bolyp ketken rýhtarda. Rýhy parlaǵan Máńgilik eldiń qatarynda Mátjan aǵaı da bar. Rýhy sharlaǵan Mátjan aǵaıdyń qalamynda Máńgilik el de bar.

 

Qazaq ǵylymynda endi Mátjantaný bastalady. Buryn bastalý kerek edi. Igiliktiń erte-keshi joq. Etnopedagogıka, etnografııa, dalalyq bıler ınstıtýty, demografııa, tarıh, mádenıet, ádebıet, fılosofııa ıirimderi Tileýjanovty tereńnen tolǵandyrdy. Qalypqa syımaıtyn avtordyń dúnıetanymy da qalypqa syımaıtyn. Basyna noqta túspegen ǵalym basyna noqta túspegen kitaptar jazdy. Jaratylysy qandaı bolsa, jazýy sondaı edi, jazýy qandaı bolsa, jaratylysy sondaı edi», dedi Mels Qosymbaev.

Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń dotsenti Bıbigúl Qaıyrjanova «Rýhanı jańǵyrý jáne Mátjan Tileýjanov murasyna jańa kózqaras» taqyrybynda óz oılaryn ortaǵa saldy. Jergilikti ǵalymdar da Mátjan Tileýjanov zertteýleriniń qundylyǵyn esh joǵaltpaǵandyǵyn, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda professor murasyn qaıta zerdelep, jaryqqa shyǵarý qajettigin jetkizdi.