Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi - Qazaqstandaǵy baıyrǵy mádenı oryndardyń biri

Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi kópshilikpen jumys jáne ekskýrsııalyq qyzmet kórsetý bóliminiń meńgerýshisi Aısulý Nysanovanyń aıtýynsha, jergilikti oqý oryndary murajaı ashýǵa negiz qalaǵan, sonyń biri 1812 jyly ashylǵan, alaıda ol ǵımarat 1821 jyly órtenip ketken. Orynbor ólkesiniń shekaralyq jáne azamattyq basqarmasynyń 1834 jylǵy esebinde Oralda áskerı ýchılışe qurylysynyń bastalǵany týraly jazylǵan. Al Orynbor korpýsy sardarynyń 1836-1837 jyldardaǵy esepterinde qurylys aıaqtalyp, onda sabaq bastalǵany baıan etiledi. Osy ýchılışe turaqty jumys isteı bastaǵan 1836 jyly atalmysh mýzeıdiń negizi qalanǵan. Sonymen, batysqazaqstandyq mýzeıdiń jumys jasaı bastaǵanyna 176 jyl toldy dep qorytyndy jasaýǵa bolady.

Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń tikeleı tapsyrmasymen júzege asyrylyp jatqan memlekettik «Mádenı mura» baǵ­dar­lamasy oblysta da qýat­ty tetik boldy.  Máselen, ar­heo­logııalyq qazba jumysy ná­tı­jesinde ólke tarıhy ja­ńa jádigerlermen tolyqty. Óńir­den shyqqan, ómiri elge ónege tul­ǵa­lar­ǵa qatysty derekter tú­gel­de­ný­de. Mýzeıdiń aý­dan­­dar­da­ǵy bólimsheleri de ha­lyq kóńilinen shyǵyp tur. Taǵy bir aıta keterligi, elimizge tanymal aqyn Qadyr Myrza Áliniń shyǵarmashylyq úıin salý ju­my­sy qolǵa alyndy. Qazaq elin­degi mýzeılerdiń seriktesteri men áriptesteri molaıýda. Solardyń biri - Qazaqstan Brıtısh Konsýl kompanııasy. Atal­mysh kom­­pa­nııanyń «Mý­zeı­lerdiń jań­­ǵy­rýy» atty úsh jyldyq jo­ba­sy sheńberinde mýzeıler tý­­ra­­ly úsh tildi veb-saıt iske qo­syl­ǵan. Atalmysh saıtqa batysqazaqstandyq mýzeıdiń enýi - úlken qýanysh.

1980 jyly HІH ǵasyr eskertkishi bolyp tabylatyn burynǵy orys-qazaq mektebiniń ǵımaratyna kóshirilgen mýzeı qory óte baı. Árıne, onyń bárin kórmege qoıý múmkin emes. Mýzeı qorynda 120 myńnan astam eksponat saqtaýly. Bul - elimizdegi eń baı qorlardyń biri. Onda qazaq halqynyń tarıhyna qatysty asa qundy jádigerler de mol. Bular jyl saıyn jańaryp, tolyǵyp otyrady.

Mýzeıde merekeler men ataýly datalar jyl saıyn jańasha keıipte ótkizile­di. Árıne, mundaı sharalardan mek­tep oqýshylary men stý­dentter tys qalǵan emes. Máse­l­en, «Asyl tastar qasıeti» atty etnografııalyq kórmeniń ashy­lý saltanaty, ólkeniń tany­mal zergerleri men sán maman­darymen kezdesý keshi ótti. Qa­­zaq eliniń batys ólkesine tán salt-dástúr kúni de «Naýryz-kó­ri­sý» ataýymen kópshilikke usy­nyldy. Ásirese, Halyqaralyq mýzeı kúni mamandar úshin kelýshilerge bizdiń álemdi jańa qyrynan kórsetýge múmkindik beredi. Osy kúni kelýshiler «Ashyq esik kúni» jáne «Mýzeıdegi tún»  is-áreketi aıasynda eks­pozıtsııany tegin tamashalaı­dy. Bıyldan bastap kelýshiler arasynda saýalnama júrgizý qolǵa alyndy. Zertteý sáýir aıynda uıymdastyryldy. Shara barysynda 68 adam suraqqa jaýap berdi. Saýalna­ma negizinde kelýshilerdiń qu­ramy týraly qorytyndy jasap, olar­dyń eskertpe-usynysta­ryn tal­daýǵa múmkindik bar. Zertteý qorytyndysynda ólke ta­­rı­­hy­men tereń tanysqysy ke­le­tin­der­diń 72 paıyzyn 35 jas­qa deıingiler qurady. Al 24 jasqa deıingiler belsendi­lik tanytty. Kelýshilerdiń 62 pa­ıy­zy Oraldyń turǵyndary da, 38 paıyzy ǵana qala qo­naq­tary eken. Saýalnamaǵa qa­ty­sý­shylardyń 45 paıyzy týysta­ry men tanystarynyń  ke­ńe­si­men kelgendigin aıtsa, 24 paıyzy aqparatty merzimdi baspasóz, radıoteledıdardan, 23 paıyzy ǵalamtordan alǵan. 8 paıyzy mýzeı qyzmetkerlerinen estigen bolyp shyqty. Kópshiligi (66%) ekspozıtsııa zaldaryn je­ke ara­laǵannan góri,  ta­nys­ty­rýshynyń qyzmetine júgingendi jón kóredi. Al «Siz qonaǵyńyz­dy qalańyzben tanystyrý úshin qaıda aparar edińiz?» de­gen saýalnama suraǵyna kóp­shi­li­gi (64%) «Mýzeıge» depti. Qala turǵyndarynyń mýzeı ta­baldyryǵyn attaýy­na ne se­bep?  Taǵy da saýalnamaǵa sil­te­me jasasaq, basty maqsat - onyń aqparat pen bilim kózi bol­ǵan­dy­ǵy­nan. Al 28 %-y demalý úshin kelipti. Sonymen qatar ke­lý­shi­lerdiń 54%-y tárbıe jáne bilim berý úrdisine baılanysty otbasy, synyptastary, toptastarymen barǵandy unatady. Eskertýler men usynystar da bar. Olardyń oıynsha, murajaıdyń jańǵyrtylǵan zaldaryn zamanaýı apparatýramen (mýltımedıa, sensorly kıosk jáne t.b, 19%) jabdyqtaý, eski kınotaspalar men retro-fılmderdi kórýge arnalǵan zalmen (61%) tolyqtyrý,  demalys aımaǵy (18%) men kádesyı dúkenin ashý (29%), balalar oınaıtyn bólmemen (5%) tolyqtyrý qa­jet. Júrgizilgen saýalnamaǵa jaýap berýshilerdiń deni (82%) murajaı jumysyna úlesin qos­­qy­sy keletinin jetkizdi. 24 pa­ıyzy «Jádigerler men tarıhı qujat tapsyramyz» dese, 27 pa­ıyzy qala tarıhyna qatys­ty esteliktermen bóliskisi ke­le­di. 19 paıyzy eńbegimen járdem­de­sý­di qalasa, 11 paıyzynyń qar­jy­laı kómektesýge múmkindigi bar eken. Bolashaqta saýalna­ma­nyń suraqtary tolyqtyrylyp, jańartylyp otyrady. Týrıstik maýsym bastalar shaqta zertteý jumystary júıeli júrgiziledi. Tek jekedara adamdardan ǵa­na emes, toppen enip, kóppen júr­gen kelýshilerge de saýal salý josparda bar.  Qazir bala tár­bıe­si taqyrybynda ata-analarǵa ar­nalǵan saýalnama júrgizile bastady. Eń bastysy, saýalnama kórsetkishi turǵyndardyń qala tarıhyna qyzyǵýshylyǵy joǵary ekenin baıqatty.

Dúnıejúzilik balalardy qor­ǵaý kúni, jańa oqý jy­ly­nyń bastalýy men «sońǵy qo­ńy­raý» - mýzeılerge mektep oqýshylarynyń toqsan pa­ıy­zynyń baryp, tanysatyn mezgili. Arnaıy baǵdarlamalar ja­­sa­lyp, kelýshi aýdıtorııanyń bel­sen­di qatysýyna múmkindik ja­sa­la­dy. Mundaǵy mindet - ult­tyq qundylyqtardy jas ur­paq­qa jetkizý. Osy oraıda  mýzeı qyzmetkerleri aý­dan­da­ǵy bólimsheler jáne mekteptegi áriptesterimen tyǵyz qa­­rym-qatynasta jumys jasaı­dy. Balǵyndardy jádigerler­men jete tanystyrý úshin olarǵa arnaıy tapsyrmalar da berilip otyrady. Mundaı jumystyń jas urpaq úshin paıdasy zor. Ba­la ózine júktelgen mindetter­di qaltqysyz atqara júrip, já­di­ger jaıly tolyqqandy máli­met almaq. Al mundaı málimet­tiń jas urpaq qazirgi kók jáshikke (teledıdar men kompıýter) ar­balǵan shaqta paıdasy mol.

Mýzeı týraly balanyń mektep qabyrǵasynda, sonyń ishinde bastaýysh synypta bilgeni abzal. Bul baǵytta zert­teý­shilerdiń eńbegi mol. Sońǵy jyldarda jalpy bilimde úlken ózgerister oryn aldy. Mektepte jańa qurylǵylar paıda boldy (olardyń mańyzyn asyra baǵalaý qıyn). Bilim beretin mekemelerdiń formalary ózgerýde, kesteni qa­lyp­tastyrý qaǵıdattary, kóp ǵylymı tájirıbeli baǵ­dar­la­ma­lar júzege asýda. Mýzeı jumysynyń kompıýterlenýi, jańa tehnologııalyq ádis-tá­sil­der­diń enýi mýzeı isi­niń álemdik keńistikte óziniń la­ıyq­ty ornyn alýyna mol múm­kin­dik týdyrýda. Máselen, ata-babamyzdyń asyl murasy jınalǵan Batys Qazaqstan ob­lys­tyq tarıhı-ólketaný mýzeıi de ótken jyldyń 13 shildesinde www.olke.kz saıty­nyń tusaýyn kesti. Atalmysh saıt aqparattar portalynyń barlyq standarttaryna jaýapty jáne ǵa­lam­tordyń jıi kire­tin betine aı­nal­dy.

«Alysqa kóz jibersek, ǵa­syr­lar qoınaýynan bastaý alatyn elimizdiń tarıhy men má­de­­nıe­­tinen, salt-dástúri men áde­­bıetinen, shejire mu­ra­la­ry­­­nan syr sherte­tin mádenı qun­­­dy­lyq­tar elimizdiń túkpir-túk­­pi­rin­degi mýzeılerde saq­taý­ly. Qazaqstan mýzeıleri bú­gingi tańda jas urpaqqa qundy muralar men tarıhı jádigerleri arqyly bilim berýge arnalǵan kópqyrly áleýmettik aqparat­tar ınstıtýtyna aınalyp otyr», dep qorytty oıyn A.Nysanova.