Batys Altaı ańyzǵa toly
ShYǴYS QAZAQSTAN OBLYSY. QazAqparat - Rıdderdiń biri tynysy - týrızm. Batys Altaıdy bókterleı ornalasqandyqtan shahardyń qaı shetinen shyqsań da tumsa tabıǵatqa tirelesiń. Shyǵystaǵy qysqy sporttyń ustahanasy sanalatyn Kendi Altaıda búginde jazǵy týrızm de damyp keledi. Batys Altaı memlekettik tabıǵı qoryǵy osy baǵytta birneshe marshrýttar túzip, buqaralyq týrızmniń óristeýine jaǵdaı jasaýda.
Bul týraly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń «Dıdar» gazeti jazady.
Qoryq dırektory Álibek Toqymtaev bıylǵy jazda týrıstik marshrýttarǵa 600-den astam adam aıaq basqanyn aıtady. Onyń 82-si sheteldik azamattar. Ásirese býddıster Batys Altaı qoryǵynyń aýmaǵyna jıi suranady. Óıtkeni qaladan 60 shaqyrym jerde jatqan qoryq aýmaǵynda jergilikti halyq «ertegi tastar» dep atap ketken tabıǵı tas músinder kesheni bar. Jaz týa býdda iliminiń ókilderi osy jerge aǵylyp, tabıǵat qashaǵan tas músinderge minájat etedi. Músinshiniń aıaqtalmaı qalǵan jumysyn kózge elestetetin san bederli tastar tikesinen turýymen qyzyqty. Keshennen ejelgi zamanda dinı ǵıbadat orny bolǵanyn áıgileıtin qońyraý synyqtary men ózge de quraldardyń qaldyqtaryn kezdestirýge bolady. Eń úlken úıtastardyń bıiktigi 35-40 metrge deıin jetedi. Bul jerge týrıster eki kún boıy jaıaý júrip jetedi. Atalǵan marshrýt Reseı Shekarasyna tıip jatyr. Tabıǵı tas músinder ıire tastalǵan asyqtaı 120 gektar alqapqa shashyraı jaıǵasqan.
Qoryqtyń bir shetinde bes ǵasyrdy basynan ótkergen alyp samyrsyn bar. Munda da kóbinese qytaılyq týrıster jıi taban tireıdi.
-O basta asyǵystyq tanytyp, bul samyrsynǵa 400 jyl berip qoıǵanbyz. Al ǵalymdar onyń 500 jyl jasaǵanyn aıtady, - deıdi Álibek Toqymtaev.
Jaıaý serýenge qurylǵan marshrýt bolǵandyqtan, bul jerge jasy jetiden asqan balalar tobyn ákelýge de ruqsat bar. Bes adamnyń qushaǵyna áreń syıatyn alyp samyrsynnyń bıiktigi - 18 metr, eni - eki metr. Ony qytaılyqtardyń kıeli jaratylysqa balap, táý etýiniń bizge túsinikti sebepteri de jeterlik. Kez kelgen samyrsyn jaı otyn darytpaıtynyn qazaqtar ejelden bilgen. Qytaılyqtar onyń balqaraǵaıynyń dárilik qaısetin de kıelilikpen baılanystyrady. Bir qyzyǵy, alyp aǵash bıikteı kele jeti salaǵa bólinip ósken.
Qoryq aýmaǵyndaǵy úshinshi marshrýt «Batys Altaıdyń etalony» dep atalady. Reseıdiń shekarasyna deıingi 116 shaqyrymdyq asfalt joldyń ón boıy osy marshrýtqa túgel enedi. Joldyń birneshe bóliginde sál qıys baryp, ormandy jazyqtar men shaǵyn kólderdi dúrbimen tamashalaıtyn turaqtar daıyndalǵan. Bul marshrýt tabıǵatty temir tulparmen aralaýdy unatatyndarǵa arnalǵan.
Qoryqtyń eń bıik núktesi teńiz deńgeıinen 2776 metr bıiktikte jatyr. Keńes kezinde ony Voroshılovtyń esimimen atap, bıýstin qoıǵan eken. Qazir bıýsti alynǵanymen esimi saqtalǵan. Osy núktege deıingi 10 shaqyrym joldy týrıster jaıaý júrip ótedi. Soqpaqtyń boıynda kóptegen bastaýlar jolyǵady. Alystan kishigirim sarqyrmalar gúrildep qarsy shyǵady. Aǵashy qalyń jerlerinde aıý kóp bolatyndyqtan, munda kelýshilerge asa saq bolǵan abzal. Bul mashrýttyń taǵy bir qyzyqty nysany - «óli kól». Podbelkovyı dep atalatyn kólge qıraǵan shahtadan rodondy bulaq kelip quıady. Sondyqtanba, munda balyq atymen joq. El arasynda osy óli kólden quıryqty tirshilik ıesin kórdik degen áńgime jıi aıtaldy. Tipti bul kólde mýtant-balyq ómir súredi degen áńgime de taraǵan.
Bul mashrýattardyń barlyǵy qoryq aýmaǵyna kiretindikten, ósimdigin julyp, ańy túgil jándigine de tıisýge bolmaıdy. Óıtkeni munda Qazaqstan boıynsha sırek kezdesetin 890 ósimdiktiń 27 túri kezdesedi. Sońǵy jyldary Batys Altaıda kúzenniń sany kúrt ósipti.
-Bul da qoryq qyzmetkerleriniń qyraǵy jumysynyń arqasy, - deıdi Á.Toqymtaev. Qoryq qyzmetkeri Lıýdmıla Vınokrýova bul aımaqta da zerttelip bolmaǵan arheologııalyq qorymdar kóp ekenin aıtady. Alaıda Batys Altaıdyń bizge tıesili bóligine tek týrısterdiń ǵana aıaǵy tıip júr.
