Batyrlar jyry balalarǵa ne beredi?

Bizge jańadan «Amerıka ashýdyń» qajeti joq. Burynǵy babalarymyzdyń balany ultjandylyqqa qalaı tárbıelegenin zerttep-zerdelesek te kóp nárseniń beti ashylady. Bertinge deıin aýyldyń qarııalary jas balalarǵa batyrlar jyryn jattatqyzyp, kesh bolsa jyr oqytqyzyp kelgen. Sol jyr jattap ósken, jyr tyńdap ósken balalar búginde aýyzy dýaly, sózi ýáli aqsaqalǵa aınalǵanyn ómir kórsetip otyr. Batagóı, shejireshil, sózge sheshen qaı qarııadan baryp surasańyz da, bala kezdegi oqyǵan ertegi, estigen ańyzdary, jattaǵan jyrlary ómir boıy rýhanı azyq, búkil bolmys-bitim, minez-qulyq, ulttyq tanymnyń qalyptasýyna irgetas bolǵanyn aıtady aǵynan jarylyp. Endeshe ulttyq tárbıeniń qaınar kózi osy jyrlarda jatqanyna esh shúbá keltirýge bolmaıdy. Qaıta óshkenimizdi jaǵyp, ótken babalardyń osy bir tárbıeleý tásilin jańǵyrtyp, erteńgige asyl mura etip qaldyrýymyz kerek. Ol úshin áýeli batyrlar jyry balalarǵa ne beredi degendi tarqata taldap, tereńirek túısinip alǵanymyz jón.

Qazaq halqy at ústinen túspegen keshegi kúnderi ul balanyń boıynda jylqy malyna degen qurmet, onyń qasıetti, qutty janýar, qala berdi «er qanaty» ekenin jete túsiný mańyzdy bolǵany daýsyz. Kishkene kúninen estip ósken jyrlardaǵy tulparlar beınesi balanyń boıynda osynaý batyrlarǵa aınymas serik bolǵan sáıgúlikterge sarqylmas yntyzarlyqty oıatady. Máselen, Qambar batyrdyń aýzynan shyǵatyn mynandaı bir shýmaq bar:

«Qanatty týǵan pyraǵym,

Aǵa-ini sen ediń,

Tar jerde joldas shyraǵym,

Moınyń altyn taıaqtaı,

Qamystaı eki qulaǵyń,

Tórt aıaǵyń qazyqtaı,

Tóńkergen kese tuıaǵyń,

Sulýlyǵyń súmbideı,

Jylqyǵa bitpes janýar

Symbatyń menen sııaǵyń...»

Bul jerde jylqy malynyń batyrǵa joldas qana emes, aǵa-inideı jaqyn bolyp ketetini aıtylady. Jyrlarda kezdesetin adam men jylqynyń etene jaqyndyǵyn, tipti tutasyp bir denedeı bolyp ketetinin sıpattaıtyn tustar kóshpendi qazaq dalasynyń ulandaryn jer jahandaǵy eń úzdik atty ásker etip tárbıeledi. Al qazirgi kezde jaýǵa atqa minip shappaıtyny beseneden belgili, degenmen atqa minip ósken er balanyń jigerli, namysty, qýatty bolyp ósetini sózsiz.

Atqa miný terapııa túri retinde de tanylyp keledi. Qasıetti janýardyń energııasy adamǵa erekshe qýat syılap, sharshaýyn shyǵaratyny dáleldenip, damyǵan elderde bul eń paıdaly demalys túri sanalyp júr. Sondyqtan deni saý urpaq ósirý úshin atqumarlyq qasıeti eshqashan óshpeýi, umytylmaýy tıis.

Otan qorǵaý, el shetine jaý kelse, shep quryp shekisý, qaırat kórsetip, qaharyn tanytý - er jigitke paryz. Bul paryz keshegi jaýgershilik zamanda da, búgingi beıbit kúnde de erkek kindiktiniń moınynan túsken emes, túspeıdi de, túspek te emes. Qaı elde de solaı. Sondyqtan er balany erlikke, batyrlyqqa bala kúninen tárbıeleý búgin de mańyzyn joıǵan joq. Qaıta álem elderi áskerı qýatyn arttyryp, oǵan mıllıardtap aqsha tógip jatqan qazirgi tańda bul óte mańyzdy taqyrypqa aınalǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Sol sebepti de ul balaǵa erte jastan erlik uǵymyn, burynǵy babalarynyń bul uly jolda óshpes iz qaldyrǵanyn jete túsindirý kerek. Ol, árıne, batyrlar jyrynda kesteli til, órnekti óleńmen sheber órilgen, ásireleýmen árlenip, balany qaıtalanbas áserge bóleıtin, onyń qııalyna qanat bitiretin erekshe formada berilgen:

«... Astynda Shubar sekirdi,

Jazym bolyp keter dep,

Ústinde bala bekindi,

Shynjyr arqan,temir tor,

Jún- jún bolǵan sekildi.

Taǵy shubar bulqyndy,

Ústinde bala julqyndy,

Qamalap turǵan qalmaqqa,

Jalǵyz bala umtyldy.

Endi qalmaq sasady,

Qaqpanyń aýzyn ashady.

Birine biri qaramaı,

Qaqpaǵa qulyp sala almaı,

Bet betimen qashady.

Aldyńǵy jaǵyn qalmaqtyń

Art jaǵy kelip basady...

...Kók ordanyń basynda,

Kók ózenniń qasynda,

Taıshyq handaı hanyna

Alpamys beren aıqasty.

Qarsylasyp qalysty,

Taıynbaı naıza salysty.

Birine biri ylaǵyp,

Eki naıza qaǵysty.

Osy menen ekeýi

Biraz jerge barysty.

Naızalaryn tastasyp,

Qylyshpenen salysty.

At ústinen júgirtip,

Birin biri shabysty...» («Alpamys batyr» jyrynan)

Jyrlarda kezdesetin taǵy bir nárse - batyrdyń qalyńdyǵy týraly bilýi jáne sol úshin kúresýi. Mahabbat úshin kúres! Osy bir uly sezimge adaldyq tutas bir ulttyń uly bolýyna yqpal etedi degenge senbessiz, biraq solaı. Sebebi, ómirlik jar tańdaý, oǵan degen qamqorlyq pen qurmet, ony qorǵaý úshin janyn pıda ete bilý syndy qasıetter elde berekeli shańyraqtardyń kóbeıýine negiz bolady. Al dál sondaı shańyraqtardan eli, jeri úshin otqa túsýden taıynbaıtyn ulandar shyǵady. Sondyqtan balanyń boıynda mahabbatqa adaldyq, súıe bilý, jar tańdaı bilý syndy qundy qasıetterdi qalyptastyrýda batyrlar jyrynyń róli zor.

Qazaqtyń batyrlyq jyrlarynda elin qorǵaǵan batyrlarmen qatar, olardyń anasy men jar-jubaılary da úlgi etip kórsetilgen. Olardy batyrlardy joryqqa daıyndaýshy, namysy men jigerine dem berýshi, aqylshysy jáne qamqorshysy retinde kórsetken.

Mysaly, «Qobylandy batyr» jyrynda Qurtqa aqyldy, sabyrly, kóregen bolyp sýretteledi. Ol jasymaıdy, qaıta batyrǵa únemi aqyl qosady, Taıbýryldy baptap, jaryqqa daıyndaıdy, munyń barlyǵy batyrdyń qıyndyqtardy jenip shyǵýyna sebin tıgizedi:

Kún túsirmeı kózine,

Jel tıgizbeı ózine,

Ústine shatyr tikkizdi,

Ne keregin jetkizdi.

Qýlyqtyń sútin emizdi,

Qyzyl dárini jegizdi.

Túndikpenen kún berdi,

Tútikpenen nár berdi.

Qazaq qyzdarynyń jaryna degen mundaı adal qyzmetin Aqjúnis pen Gúlbarshyn, Nazymdardyń da basynan kórýge bolady. Muny urpaqty erlikke tárbıeleýdiń taǵylymdyq úlgisi dese artyq emes.

Osy sekildi uzyn-sonar shýmaqtardy mysal etip, talaı rýhanı qundylyqtardyń tamyry jyrlarda jatqanyn dáleldeýge bolady. Onyń ishinde adal dostyq, erlik, otansúıgishtik, jaýǵa degen qahar, jarǵa degen mahabbat, týǵan elge-jerge degen saǵynysh, tabıǵatqa degen qurmet, bári-bári qamtylǵan. Sondyqtan bala tárbıeleýde batyrlar jyryn oqytý qaıta qolǵa alynyp, qaıta jańǵyrtylýy tıis.

Erbol Janat