Batys Qazaqstandaǵy Shalqar kóline tabıǵı qoryq mártebesin berý kerek — ǵalym

— Qajymurat Maqsotuly, Shalqar kóli buryn gıdrologııalyq qoryqqa jatqyzylǵan eken. Ony qaıta qurýdyń qajeti bar ma?

— Shalqar bıogıdrologııalyq qoryǵy 1992 jyly kásipshilik balyq qoryn qalpyna keltirý jáne qustardyń baǵaly túrleriniń uıa salatyn jerlerin saqtaý maqsatynda oblystyq ákimshiliktiń sheshimimen uıymdastyryldy. Qoryq kóldiń sharýashylyq ıgerý, balyq qoryn paıdalaný qajettiligine baılanysty oblystyń erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarynyń tiziminen shyǵarylǵan. Eki tabıǵat paıdalanýshy Shalqar kóliniń balyq resýrstaryn paıdalandy. Sondaı-aq 2002 jyly jaǵalaýda demalysty uıymdastyrý úshin arnaıy «Shalqar tabıǵaty» memlekettik kásiporny quryldy.

Memleket Shalqar kóliniń biregeı tabıǵı keshenderin qorǵaýǵa alýǵa tıis dep esepteımin. Árıne, kóldi týrıstik jáne rekreatsııalyq paıdalaný qajet, ony jaǵajaı aımaǵyndaǵy Saryómir aýyly aınalasynda uıymdastyrýǵa bolady. Alaıda kóldiń qalǵan bóligi, Sasaı jáne Santas taýlary belgili bir qorǵaý mártebesi bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa aınalýy kerek.

— Qoryq mártebesi qaıtarylǵan jaǵdaıda munyń artyqshylyq jaqtary qandaı?

— QR zańnamasyna sáıkes qoryqtardyń mártebesi, olardy qurýdyń maqsaty ósimdikter men janýarlardyń baǵaly, sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen túrlerin, sýly-batpaqty jerlerdiń qundy obektileri men keshenderin saqtaý jáne qalpyna keltirýdi kózdeıdi. Oǵan qosa halyq úshin ekskýrsııalar, murajaı isi jáne basqalaı úgit-nasıhat jumystary júrgiziledi. Memlekettik tabıǵı qaýmaldar ǵylymı, ekologııalyq-aǵartýshylyq, týrıstik, rekreatsııalyq jáne shekteýli sharýashylyq maqsattarda paıdalanylady.

Memlekettik tabıǵı qaýmaldar zańdy tulǵa mártebesi joq erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarǵa jatady, olar jerdi alyp qoımaı qurylady. Qaýmaldaǵy tabıǵı-qoryq qorynyń obektilerin qorǵaý menshik ıeleri men jer paıdalanýshylardyń jergilikti atqarýshy organdar belgilegen tabıǵat paıdalanýǵa tyıym salýlar men shekteýlerdi saqtaý jolymen qamtamasyz etiledi.

Bıoalýantúrlilikti saqtaý jáne ony ornyqty damytý maqsatynda Shalqar kóli aýmaǵynda osy aýmaqtar bekitiletin memlekettik mekemelerdi konteınerlik úlgidegi turǵyn úıler, kólik quraldary, qyzmettik qarýmen, nysandy kıim-keshektiń qajetti sanymen qosymsha jaraqtandyrý qajet jáne memlekettik ınspektorlardy ustaýǵa qarjy qarajaty kózdeledi.

Sondaı-aq memlekettik tabıǵı qoryqty, ulttyq tabıǵı saıabaqty nemese zańdy tulǵa mártebesi bar respýblıkalyq mańyzy bar tabıǵı rezervatty qurý múmkindikterin qarastyrýǵa bolady. 

Shalqar kóli men onyń mańaıynda antropogendik túrlendirilgen jerlerde ushyrasa bermeıtin sırek ósimdikterdiń, janýarlar men qustardyń, ósimdikterdiń kóptegen túri kezdesedi. Sondyqtan mundaı mártebesi bar aýmaq qajet. Eger adamnyń sharýashylyq qyzmetinen biregeılik belgileri bar, áli zardap shekpegen jerler bolsa, onda olarǵa Batys Qazaqstan oblysyndaǵy ekologııaǵa jaýapty memlekettik organdardyń mamandary men ǵalymdar qaýymdastyǵy neǵurlym muqııat nazar aýdarýǵa tıis ekenin túsingen abzal. Múmkin, qosymsha ǵylymı zertteýlerden keıin olar Shalqar kóli men onyń aınalasyn oblystyń erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarynyń tizimine qaıta engize alady. Sonymen birge zertteýdiń júıeliligi Shalqar kóli aımaǵyndaǵy ósimdikter men janýarlar tizimin tolyqtyrýǵa yqpal etýi múmkin.

— Jalpy, Shalqar kóli qashan paıda bolǵan, ondaǵy sý kólemi azaıyp kele me? Sý quramynyń tuzdanýy týraly ne aıtar edińiz?

— Shalqardyń shyǵý tegi tuzdy kúmbezdi tektonıkamen baılanysty. Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda jer astynda tuzdy kúmbezder ornalasqan, olar damý protsesinde ulǵaıady, olardyń joǵarǵy bóligi qulap ketedi. Bul shógindiler dep atalatyn jerlerde kólder paıda bolady. Eki Santas jáne Sasaı taýlary bar Shalqar kóli tuzdy kúmbezdi tektonıkaǵa negizdelgen tuzdy-kúmbezdi landshafttyń jarqyn mysaly bolyp esepteledi.

Shalqar kóli — 12-13 myń jyl buryn tolqyndary shýly bolǵan ejelgi Hvalyn teńiziniń qaldyǵy. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, tarıhqa deıingi dáýirde búkil qazirgi dala osy teńizdiń túbi bolǵan, ıaǵnı kóldiń shyǵý tegi qazirgi ýaqytqa deıin jalǵasyp kele jatqan Kaspıı teńiziniń transgressıvti-regressıvti terbelisterimen baılanysty. Kól tostaǵanynyń mańynda paleo-Kaspııdiń erte jáne kesh hvalyn transgressııalarynyń shógindileri ashylady. Kesh hvalyn dep atalatyn sońǵy iri transgressııa shamamen 11,5 myń jyl buryn bolǵan, sodan keıin aımaqtyń kontınentaldy damýy bastaldy.

Shalqar kóliniń, Esenanqaty jáne Sholaqanqaty ózenderiniń sý synamalary men túbindegi shógindilerdiń úlgilerine júrgizilgen zertteýler kóńil kónshitpeıdi. Joǵary tuzdaný, anıondardyń kóptigi, mıneraldanýy, qattylyǵy, totyǵýy bar, bul sý sapasyn jaqsartýǵa jáne sý aıdynyn toltyrýǵa múmkindik bermeıdi. Kóldiń aýdany jyl saıyn azaıady jáne sýdyń tuzdylyǵynyń ósýi baıqalady. Meniń jeke pikirim, adam óz qyzmetimen bul protseske áser ete almaıdy. Tabıǵattyń ózi retteıdi, kópjyldyq tabıǵı tsıkldar bar, klımattyń jylyný protsesi júrip jatyr. Adam tek tabıǵı protsesterge beıimdele alady, tabıǵı tepe-teńdikti saqtaý úshin ekonomıkalyq qajettilikterin azaıtady.

— Kóldegi bıoalýantúrlilikti saqtaý úshin ne isteý kerek dep oılaısyz?

— Kóldiń ońtústik jaǵalaýynda rekreatsııalyq ınfraqurylym damýda, shyǵysynda, tuşy sýy bar ózenderdiń quıatyn jerlerinde mal sharýashylyǵy, balyq aýlaý óris alǵan. Mal sany salystyrmaly túrde az. Balyq aýlaý úshin barlyq derlik sý aımaǵy qoldanylady. Soltústik jáne soltústik-shyǵys jaǵalaýlarynda sýda júzetin sporttyq ań aýlaý bar. Buryn bolǵan eń qurǵaq jyldary kóldiń mezgil-mezgil aıtarlyqtaı kebýi eleýli tabıǵı qaýip bolyp esepteledi.

Shalqar kóli deńgeıiniń tómendeýi biregeı ekojúıeniń joıylýyna ákelýi múmkin, al janýarlar men qustardyń kóptegen túri ádettegi mekendeý jáne qorektený oryndarynan aıyrylady. Qustardyń kóptegen túri úshin azyq-túlik resýrsy — balyq sanynyń azaıýy onyń kóp aýlanýyna baılanysty kúrdeli másele bolyp tur. Kóldiń taıazdanýymen kúresý úshin túbegeıli is-sharalar qarastyrylmaǵan. Degenmen aǵyndy arttyrý úshin kólge quıatyn ózender sýynyń jeke bólikterin ósimdikterden tazartý, balyqty ósirý jáne ekojúıeni jaqsartý úshin ony kólge jiberý sııaqty keıbir jumystardy qolǵa alýǵa bolady. Kóldiń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin qamysty saqtaý jáne qalpyna keltirý boıynsha usynystar ázirleý qajet. Daıyn sheshimder joq. Kól jeke kózqarasty talap etedi, barlyq sharalar aldymen ǵylymı negizdelip, ekologııalyq saraptamadan ótýi kerek. Oǵan qosa kóldiń taıaz jaǵdaıynda balyqshylarǵa balyq aýlaý erejeleri men mádenıetin saqtaýǵa, sý obektilerin tazartýǵa qatysýǵa, jaǵalaýdaǵy ósimdikterdi qorǵaýǵa jáne ekologııalyq talaptarǵa sáıkes keletin quraldardy qoldanýǵa keńes beriledi.

— Qyzyl kitapqa engizilgen osy mańdaǵy ań-qustardyń azaıýynyń syry nede?

— Shalqar kólindegi bıologııalyq ártúrliliktiń qysqarýynyń sebebi kólge ózenderden keletin sý kóleminiń azaıýyna baılanysty onyń taıazdanýynan bolyp otyr. Al kóldiń taıazdanýyna jahandyq jylyný, tektonıkalyq protsester áser etedi. Buryn jaqsy jem-shóp jaǵdaıy bar balyqtardyń úlken qory, jazda sýdyń jaqsy jylynýy jáne bir shaqyrymdyq qamys taspalary munda kóptegen sý mańyndaǵy jáne sýda júzetin qustardy tartty. Qazirgi ýaqytta qamys qopalary keýip qaldy, balyqtar ýyldyryq shashpady, qustardyń uıalary joq, kóldiń azyqtyq ónimdiligi apatty túrde tómendedi. Shalqar kóli Qazaqstannyń negizgi ornıtologııalyq aýmaqtaryna jatady.

Shalqar kóli — Qazaqstannyń batys bóligindegi úlken suqsyr, qutan, otúırek, sur jáne aq mańdaıly qazdardyń, ózen jáne súńgýir úırekterdiń, shaǵalalar men qumsalǵyshtardyń kóshi-qon shoǵyrlarynyń mańyzdy orny bolyp sanalady. Shalqar kóli oblystyń rezervtik balyq sharýashylyǵy sý aıdyny bolyp esepteledi. Qazirgi ýaqytta bılik biregeı kóldi damytý jáne saqtaý úshin iri ınvestorlardy tartý, onyń ishinde balyq sharýashylyǵyn damytý boıynsha jumys júrgizip jatyr.

Qoryta kelgende, aıtarymyz, Shalqar kólindeı tabıǵı baılyǵymyzdy joǵaltpaý halyq úshin asa mańyzdy, biz ony keıingi urpaqqa turaqty kúıinde qaldyrýymyz kerek.

— Áńgimeńizge raqmet!

Eske salaıyq, budan buryn Batys Qazaqstanda Shalqar kólin týrıstik ortalyqqa aınaldyra alamyz ba, sony jazǵan edik.