Batyrlar jyryn jattaǵan bala tarıhty bilip, patrıot bolyp ósedi – jyraý

— Aqtóbede osydan bes jyl buryn «Er Edige» jyr mektebi ashylyp, bala jyrshylar tárbıelenip keledi. Búgingi jetistigi týraly aıtyp berseńiz…

— Dombyra tartyp, óleń aıtyp júrgen balalar «jyrshy bolamyn» dese, bul durys. Al qolyna dombyra ustamaǵan, shertý bilmeıtin balany oqytý qıyn. Bala qazir oqyp, jattyǵa bastaǵanda qyzyǵýshylyǵy ózgerip, ketip qalýy múmkin. Ol kezde bar eńbek zaıa ketedi. Al án aıtyp, dombyra tartyp júrgen bala óte jaqsy alyp ketedi. Jyrshylyq ónerdi damytý úshin osy baǵyt durys. Jyr mektebiniń ashylǵanyna 5 jyl toldy. «Qyrymnyń qyryq batyryndaǵy» 40 dastan, ıaǵnı, 31 myń joldy jatqa biledi balalar. Sonymen birge 30 myń joldan turatyn «Paıǵambarlar qıssasyn» jazyp shyǵyp, jattaýdy támamdap qaldyq. Shyǵarmashylyq akademııasynda 9, Qazanǵap atyndaǵy balalar óner mektebinde 13 bala tálim alyp júr.

Al qalanyń shetinde turatyn balalar juma-senbi kúnderi úıime keledi. Kolledjde bilim alatyn 15 bala men bos bolǵan kezde izdep júrip, dáris alady. Shamamen 40-50 bala oqyp júr. Taǵy 10-15 bala bitirip, ózge qalalardy bilimin jalǵastyrdy. Negizi ata-ana baǵyt-baǵdar berýi kerek. Máselen 28 balany baýyryna basqan Jetesovter otbasy bar. Otaǵasy Ómirhan Jetesovtiń tórt balasy jyr mektebinde oqıdy. Ekeýi qazaq bolsa, ekeýi orys. Ózge balalary da aspapda oınaıdy, «Shashý» ansamblin quryp, damytyp otyr. Dál osylaı tárbıelese, ulttyq óner damı túsedi.

— Jyr mektebine kelgen bala aldymen qaı dastandy, jyrdy jattaıdy?

— Nurpeıis Baıǵanınniń «Narqyz» dastanynan, Sarysholaq Boranbaıulynyń «Namys» dastanynan bastaıdy. Ekeýinde de ulttyq rýh, úlken azyq bar. Birinshisi qyz bolsa da namysyn taptatpaı, Mámbethannyń nókerlerin jeńgen, teńine turmysqa shyqqan. Al «Namys» dastany Temir qalasyndaǵy Qaraqamys bazarynda 14 jastaǵy Kenje batyr orystyń oıazyna qarsy shyǵyp, «aıýdy kúzen jeńdi» dep tarıhta qalady. «Qobylandy batyr», «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlaryn jattaıdy. Máselen «Qarǵaboıly Qaztýǵan» dastany 25-30 betten turady. Maqsat — maqamyna keltirip jattaý. Keıbiri jalqaýlyǵy basyp, jattaǵysy kelmeıdi. Keıbiri jattasa da keıin umytyp qalady. Bári balanyń qabilet-qarymyna baılanysty.

— Alǵyr shákirtterińiz bar ma?

— Bar. Aptasyna eki terme jattaıdy. Ony jattap alý kez kelgenniń qolynan kelmeıdi. Taǵy bir shákirtim 15 kúnde bir dastan jattap keletin. Qazir ol konservatorııada bilim alyp júr. Anda-sanda habarlasyp, qýantyp otyrady. Jyr mektebiniń ár oqýshysy óz ortasynda birer dastan aıta alatyndaı jyrshy bolyp shyǵady. Keıbir oqýshylar 4-5 dastan biledi. Qarap otyrsaq, jyrshy balalar zamandastaryna qaraǵanda sózdiń mánin túsenedi. Sóz saptaýy myqty, oılaý qabileti jer men kókteı. Óıtkeni jyr jattaǵanda tanys emes sózderdiń mán-maǵynasyna toqtalyp, ashyp aıtyp beremiz. Keıin ol sóz balanyń sózdik qoryna enedi.

Qazir biz y, i áripterin jazbaıtyn, n men ń-dy aıyra almaıtyn balalardy kórip júrmiz. Murynmen dybystap, sózderi anyq shyqpaǵanda da úıretemiz. Jyrshynyń sózi naqty bolýy kerek. Jyrshy bala qazaqtyń bolmysyn boıǵa sińirip, ulttyq qundylyqty bilip ósedi. Ony damytý úshin mektepterde Jyr synybyn ashsa nemese Mýzyka pánine jyrshylyqty qossa deımiz. Usynysty Oqý-aǵartý mınıstrligine aıtyp otyrmyz. Batyrlar jyryn jattasa tarıhty biledi, patrıot bolyp ósedi. Ekinshi jaǵynan eske saqtaý qabileti kúsheıedi. «Jyr jattaı almaımyn» degen bolmaıdy. Balalarmen jarysyp, qyzyǵyp, dastan jattap alady. Keıde óleń jattaı almaıtyn balanyń muǵalimi tańqalyp jatady.

— Jyr mektebin ashqan kezde qandaı qıyndyqtar boldy?

— Ákem dombyra tartty, men sodan úırendim. Keıin mektepte án sabaǵynan dáris bergen muǵalimim úıretti. Áskerı boryshymdy Polshada ótedim. Sol kezde dombyramdy ala ketip, Óserbaıdyń, Sáýelhan aǵaıdyń termelerin, jyr jattap keldim. 1992 jyly Q.Jubanov atyndaǵy ýnıversıtettiń Jyr-terme stýdııasynda oqydym. Baqtygereı Sándibaev, Sveta Myrzabaeva, Qaıyrǵalı Qojanbaev án, kúıden dáris berdi. Kýrsty 10-nan astam adam bitirdi. Qazir dombyra úıretip, terme jattatyp júrgender sol kýrstyń túlekteri. Keıin syrttaı oqý ornyna túsip, bilim aldyq. 1994 jyly biz Jyr mektebin ashý týraly usynys berdik. Biraq oblystyń basshylary da, mádenıet salasynyń basshylary da qoldamady.

Ózim birer jyl fılarmonııada eńbek etip, keıin toıda jyr, terme aıttym, betashar ótkizdim. Ári qaraı asyl tuqymdy jylqy baǵyp, báıgege at qostym. Aǵylshyn jylqysynan qulyp alyp, satyp, tuqymyn asyldandyrdym. Sóıtip júrgende 2021 jyly sol kezdegi oblys ákimi bolǵan Ońdasyn Orazalın jyr mektebin ashýdy uıǵarady. Aqtóbeniń maqamyn saqtap, damytatyn adam izdeıdi. Alǵashynda qarsy bolyp, keıin kelistim. Qazir mádenıet, óner oblystyń basshysyna qaraı damıdy. Bul — shyndyq. Sonymen birge Aqtóbede bir meıramhana Jyraý shaı, Jyr saǵatyn ótkizýge qoldaý kórsetti. Ár jeksenbi saıyn 4 saǵat jyrlaımyz. Bolǵany osy. Bóten qoldaý kórmedik. Shyn máninde bolashaq úshin jyrdy dáripteı berý kerek.

— Jyr jattatyp, bala jyrshylardy tárbıelep júrsiz. Al tyńdaýshy bar ma?

— Tyńdaýshy meni qyzyqtyrmaıdy. Kerek adam ózi kelip, tyńdaıdy. Qazir bálkim az shyǵar, biraq ýaqyt óte kele ózderi keledi. Óıtkeni jyrshylyq ónerdi damytpaı turyp tyńdaýshy izdeý durys emes. Kóbi «jyrlaı beredi, ony kim túsinip jatyr» dep aıtady. Biri túsinbese, biri túsinedi. Qazir áleýmettik jeli arqyly da nasıhattap júrmiz. Qaralym artyp, alǵys aıtytyndar kóbeıdi. Tek Qazaqstan emes, ózge eldegi zamandastarymyz tyńdaıdy. Aqtóbede tyńdaýshy az ekenin dep toqtap qalýǵa bola ma? Toqtaýǵa bolmaıdy.

— Jas jyrshylar qoldaýdy sezine me? Baıqaýlar qanshalyqty jıi uıymdastyrylady?

— 2021 jyly «Edige degen er eken» respýblıkalyq konkýrsy, 2022 jyly «Jan serigim dombyra», 2023 jyly «Qobylandy batyr» baıqaýlary uıymdastyryldy. Konkýrs — jyrshy balalardy ósiredi. Degenmen keıingi úsh jylda mundaı baıqaý uıymdastyrylmady. «Bala jyraý» konkýrsyn uıymdastyrý týraly usynysty aıtyp júrgenime bıyl úsh jyl bolady. Usynys qabyldanbady, sebebin bilmeımin. Sáıgilikti jaratqanmen báıgege qospasa qoradaǵy esekpen teń bolady. Sol sııaqty konkýrs ta jastardy yntalandyrýǵa, ósirýge septigin tıgizer edi. Átteń, qoldaý bolmaı tur.

— Jyr mektebi qalada bar, aýdan, aýyldaǵy jaǵdaı qandaı?

— Aqtóbeniń birer aýdanynda ǵana shaǵyn úıirme bar. Keıbirinde muǵalim bolmaǵan soń jabylyp qaldy. Kóbi estradalyq án aıtyp, konkýrsqa qatysyp júr. Eger jyrshylardy shaqyryp, qoldaý kórsetse aýdan, aýylda da damıtyn edi. Bizdiń jospar — Dástúrli óner teatryn ashý. Teatr ashylsa Nurpeıis Baıǵanınniń ómirin sahnalap, án men kúı, jyrdy qosyp, kórseter edi. Biz daıyn, tek qoldaıtyn basshy kerek. Keıde jeke mektep ashý týraly oı keledi. Biraq oǵan da qarjy kerek bolady. Balalarmen jumys istegen unaıdy. Nelikten? Olardyń júregi aq, taza, aram oıy joq. Ne úıretesiń, sony ıgeredi.

— Búginge deıin qansha shákirt tárbıeledińiz?

— Jyr mektebi ashylǵanǵa deıin de shákirt tárbıelegen adammyn. Kásippen aınalysyp júrgende de balalar úıge kelip, dáris aldy. Jeńis Elemesov, Nurpeıis Ábilqasym, Estaı Óteýlıev bar. Balalarǵa tek sabaq berip qana qoımaı, árqaısysynyń ata-anasymen, týma-týystarymen baılanysyp otyramyn. Jigitke de, qyzdarǵa da aqyl-keńesimdi beremin.

— Armanyńyz…

— Jyrshylyqty damytyp, mektepke engizý, teatr ashý. Qazir oqyp júrgen balalardyń sol jerlerde qyzmet etkenin qalaımyn. Jyrshylyqtyń máýesi kóp. Al qazir joǵary oqý ornyn bitirgender fılarmonııaǵa jumysqa kirip, kóptiń biri bolady. Sahnaǵa shyǵady, sabaq beredi. Al eger óner teatry ashylsa, bala tárbıelep, jyrshylyq ónerdi urpaqtan urpaqqa jalǵar edi. Qaladan emes, aýdandardan da ashý kerek. Sol kezde óner, salt-dástúr damyp, rýhymyzdy asqaqtatady. Jyrshylar til, din, salt-dástúrge qyzmet jasap, saqtap qaldy. Ózim Muqaǵalı Maqataevtiń «Otan» óleńine mýzyka jazdym. Balalarǵa sony aıtqyzyp júrmin. Sóıtip rýhty óltirmeımiz.