Baspanany tasqyn men órtten mindetti saqtandyrýdyń alǵashqy sharttary belgili boldy
ASTANA. KAZINFORM – 2024 jylǵy tasqynnan keıin turǵyn úıdi mindetti saqtandyrý júıesin engizý qajettigi kóp aıtyldy. Bıyl Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi atalmysh tetikti Saqtandyrý naryǵyn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi baǵdarlamasy aıasynda eki negizgi zańdy jańartý arqyly engizbek. Qujat qabyldansa, turǵyn úıdi tabıǵı apattardan saqtandyrý 2030 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen mindetti bolady.
2024 jyldyń sabaǵy
2024 jylǵy birneshe óńirdi qamtyǵan tasqynnan keıin myńdaǵan otbasy baspanasyz qaldy. Úkimet deregine súıensek, úılerdi jóndeýge, jańasyn salýǵa jáne daıyn baspana satyp alýǵa 251 mlrd teńge baǵyttalǵan. Bul rette keıbir turǵyndar memleket usynǵan ótemaqy kólemi baspanany qalpyna keltirýge ketetin naqty shyǵynǵa sáıkes kelmegenin aıtyp shaǵymdandy.
Osy tájirıbe tabıǵı apattan kelgen shyǵyndy óteýdiń qazirgi tártibin qaıta qaraýǵa túrtki boldy. Qazir mundaı jaǵdaıda negizgi salmaq memleketke túsedi: zalal baǵalanady, bıýdjetten aqsha bólinedi, úı jóndeledi nemese jańa baspana beriledi. Jańa usynys boıynsha endi qarajatty apat bolǵannan keıin izdemeı, ony aldyn ala jınaý kózdelip otyr.
Ol úshin turǵyn úıdi tabıǵı apattardan mindetti saqtandyrý engiziledi. Baǵdarlamada jer silkinisi, sý tasqyny jáne tabıǵı orman órtterinen turǵyn úılerdi qorǵaý qarastyrylǵan.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń málimetinshe, Qazaqstandaǵy úı ıeleriniń nebári 3,2 paıyzy ǵana baspanasyn saqtandyrǵan. Almatyda bul kórsetkish 7,7 paıyzǵa jetedi.
Degenmen sońǵy jyldary elde saqtandyrý naryǵy aıtarlyqtaı ósti. 2025 jyly saqtandyrý kompanııalary jınaǵan syılyqaqynyń jalpy kólemi 1,7 trln teńgege jetip, bir jylda naryq 12,5 paıyz, al sońǵy bes jylda 3,3 ese ulǵaıǵan.
Múlikti saqtandyrý da ósim kórsetip otyr. Biraq onyń turǵyn úıge áseri ázirge shekteýli. Sońǵy bes jylda erikti múliktik saqtandyrý sharttarynyń sany 12 paıyz, syılyqaqy kólemi 51 paıyz óskenimen, baspanasyn saqtandyrǵandardyń úlesi áli de óte tómen.
Sondyqtan jańa tártipte turǵyn úıdi saqtandyrý mindetti bolmaq. Jalpy Qazaqstanda mindetti saqtandyrýdyń segiz túri jumys isteıdi. 2025 jyly osy baǵytta 272 mlrd teńge syılyqaqy jınaldy. Saqtandyrý tólemderi 157 mlrd teńgege jetip, barlyq tólemniń 34 paıyzyn qurady.
Turǵyn úıdi mindetti saqtandyrýdyń jyldyq jarnasy alǵashynda 1 myńnan 20 myń teńgege deıin bolsyn dep usynylǵan.
Ulttyq bank pen agenttik usynǵan nusqada tómengi shek 2-20 myń teńge dıapazonyndaǵy jarna kózdelip otyr.
Bul soma barlyq turǵynǵa birdeı bolmaıdy. Jarna turǵyn úı ornalasqan aýmaqtyń tabıǵı qaýip deńgeıine qaraı saralanbaq. Demek, tabıǵı apat qaýpi joǵary jerde turatyn adam kóbirek tóleýi múmkin. Biraq 2 myń teńgeden az bolmaıdy, 20 myń teńgeden aspaıdy.
Apattan keıingi tólem kóleminiń de shegi bar. Qazirgi usynys boıynsha alǵashqy kezeńde saqtandyrý tólemi jarna mólsheriniń 500 esesine deıin bolýy múmkin. ıAǵnı jylyna 2 myń teńge tólegen azamat 1 mln teńgege deıin, al 20 myń teńge tólegen adam 10 mln teńgege deıin tólem alýy yqtımal.
2024 jylǵy tasqyn kezinde keıbir azamattar memleket usynǵan ótemaqynyń úıdi qalpyna keltirýge ketetin naqty shyǵynǵa jetpegenin aıtqan edi. Sondyqtan jańa júıede de tólem mólsheriniń naryqtaǵy qurylys qunymen araqatynasy mańyzdy bolady.
Qujattaǵy usynys boıynsha alǵashqy kezeńdegi tólem qıraǵan úıdiń tolyq qunyn jabýǵa emes, zardap shekken adamnyń birinshi kezektegi qajettilikterin óteýge baǵyttalmaq. Al qordyń qarajaty kóbeıgen saıyn tólem kólemin ulǵaıtyp, keıin úıdi qalpyna keltirýge nemese jańa baspana satyp alýǵa jetkilikti deńgeıge jetkizý kózdelgen.
Jarnany jınap, tólemderdi uıymdastyrý úshin biryńǵaı operator qurý usynylady. Onyń mindeti tek aqsha jınaýmen shektelmeıdi. Operator zardap shekkenderge tólem jasaýǵa jáne iri shyǵyndardy qaıta saqtandyrýǵa qatysady.
Mundaı tásil tabıǵı apattyń ereksheligine baılanysty qajet. Bir tasqyn nemese jer silkinisi kezinde myńdaǵan úı qatar zardap shegýi múmkin. Sondyqtan mundaı shyǵyndy saqtandyrý kompanııalarynyń jeke-jeke kóterýi qıyn. Ortaq qarajat jınap, qor qalyptastyrý jáne iri shyǵyndardy qaıta saqtandyrý arqyly jabý tıimdirek.
Bul tásil basqa memleketterde de qoldanylady. Mysaly, Túrkııada 1999 jylǵy joıqyn jer silkinisinen keıin turǵyn úılerdi mindetti saqtandyrý júıesi engizilip, arnaıy qor quryldy. Jarna óńirdegi qaýip deńgeıine qaraı belgilenedi, al táýekeldiń bir bóligi halyqaralyq qaıta saqtandyrý arqyly jabylady.
Ispanııada tabıǵı apattardan kelgen shyǵyndy óteýge arnalǵan memlekettik qor bar. Frantsııada memleket júıege qaıta saqtandyrý arqyly qatysady.
Jylyna 20 myń teńge az ba, kóp pe?
Qazaqstandaǵy jańa júıeniń aýqymy da az emes. «Saqtandyrý naryǵy týraly» Zań men ilespe zańdardy jańasha redaktsııalaý saıasatynyń konsýltatıvtik qujatynda el aýmaǵynyń shamamen 75 paıyzy tabıǵı apat qaýpine beıim ekeni kórsetilgen (ıÝNISEF baǵalaýy). Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń deregine sáıkes, 16 óńirde jer silkinisi men sý tasqyny qaýpi bar. Bul aýmaqta 3 mıllıonnan astam turǵyn úı jáne shamamen 15 mln adam turady.
Saıyp kelgende, jańa júıeniń basty ózgerisi – memleket tabıǵı apattyń búkil shyǵynyn apat bolǵannan keıin bıýdjetten óteýdiń ornyna, onyń bir bóligin aldyn ala jınaqtalǵan qarajat esebinen jabýǵa kóshpek.
Al azamat úshin eń mańyzdy suraq qarapaıym: jyl saıyn 2-20 myń teńge tólegende, apat bolǵan jaǵdaıda shynymen qansha aqsha alady jáne sol aqsha úıin qaıta qalpyna keltirýge jete me?
2025 jyldyń sońynda saqtandyrý uıymdarynyń jıyntyq aktıvteri 3,9 trln teńgege, menshikti kapıtaly 1,1 trln teńgege jetti. Sol jyly barlyq saqtandyrý túrleri boıynsha 461,4 mlrd teńge tólem jasaldy. 2025 jyly múliktik saqtandyrý boıynsha 302,7 mlrd teńge syılyqaqy jınaldy. Bul jalpy saqtandyrý syılyqaqysynyń (1,7 trln teńge) 17,8 paıyzyna teń. Alaıda osy somanyń ishinde turǵyn úıdi saqtandyrýdan bólek ǵımarattar, kásiporyn múlki, kólik emes basqa múlik sııaqty basqa baǵyttar bar ekenin eskerý kerek.
