Bas qalanyń úsh anyǵy

Men jeke oqıǵalar jaıynda sóz qozǵap otyrǵan joqpyn: mehanıkada úıkelis kúshimen jıi kezdesýge týra keledi; ol kúsh teorııanyń qorytyndylaryn ózgertedi nemese joqqa shyǵarady; osyǵan uqsas úıkelis kúshi saıasatta da kezdesedi».

Sharl Lýı Monteske,
Frantsııanyń memlekettik qaıratkeri.
«Zańdar rýhy týraly» traktat. 314-bet.

ASTANA. QazAqparat - Halqymyzdyń dástúrinde Shyǵystyq, Batystyq sáýlet óneriniń nebir úlgilerin meńgerýde ejelden tájirıbesi bar. Onyń qulan túzde shatyr kótergeni búgin emes. Adam ata eń birinshi úıdiń qadasyn qaqqannan bastap ózin sáýletshimin dep sanaǵan eken. Kezinde qazaq dalasynda meılinshe gúldengen Taraz, Qulan, Saýran, Otyrar, Qumkent, Atakent sııaqty nebir shaharlar bolǵan. Ókinishke oraı, olardyń bári aýmaly-tókpeli zamandarda qırap, úıindi astynda qalǵan. Ras, qazaq jerindegi qazirgi qalalardyń kóbi Keńes zamanynda boı kóterdi. Olardy tek jergilikti ult ókilderi ǵana emes, ártúrli ult ókilderi turǵyzdy. Sondyqtan olardyń bári qazaqy bolmysqa saı kelmeıdi deý durys bola qoımas.
Biz shahar salsaq ta, ony naqty dálel-aıǵaqtarmen kórsete almaı keldik. Sodan kelip, qazaq jerinde qala da, kent te, órkenıet izderi de bolǵan joq. Bul ólkeni mekendegen halyq ǵasyr­lar boıy kóship-qonýmen ǵumyr keshken degen baılam jasatyp aldyq.
Álemdegi kóptegen halyqtar jerasty úńgirin meken etkende keń dalany jaılaǵan qazaqtar jer betinde qystaýlar saldy. Bul bolashaq shahar salýdyń alǵashqy faktory. Altaı men Edil aralyǵyndaǵy qystaýlar ornynda keıin alyp shaharlar salyndy. Biz irgeli qalalar salyp jatqanda da, qystaýlardyń orny aıryqsha bolyp, ol eldik, tutastyqty tý etýge baıandy qyzmet etti.
Eski tarıhqa úńilsek, Ámir-Temirden keıingi Samarqand ámirshisi Jalańtós bahadúrmen qatar, Azııanyń taý-tastaryn, ulan-ǵaıyr dalalaryn, tulpar tuıaǵymen taptaǵan mońǵol ımperııasy óziniń alyp kúshiniń aıbynyn asyrý úshin Qubylaı hannyń jarlyǵymen jazyq pen ústirttiń ortasynan oıyp otyryp, Astana salýdy qolǵa alypty.
Kóne jádigerlerden bizge «Hanbalaq» degen atymen málim qalanyń jobasy, tarıhı derekterge súıensek, 1266 jyly tamyz aıynan - 1274 jyldyń jeltoqsanyna deıin sozylypty. Osy jobany jasap shyǵý qazaq ultynyń ókili - Elqydyrǵa tapsyrylypty.
Bul - búgingi Beıjiń qalasy. Qu­by­laı hannan keıin de, dúnıe neshe shaı­qalyp ózgerse de, uly sáýletshi Elqydyrdyń salyp ketken shaharynyń jobasy tolyqtyrylyp otyrylǵany bolmasa, úlken ózgeriske ushyramaǵan. Demek, mıllıardtan astam halqy bar aspan asty eliniń astanasynyń irgetasy men alǵashqy qazyǵy qazaq ultynyń qolymen qalanǵanyn búgingi kúni maqtanysh etýge bolady.
Sáýlet óneriniń búgini men erteńi baǵzy kóne zamandardan bastaý ­alady. Onyń qazaq dalasyndaǵy jarqyn dáleli retinde Túrkistandaǵy Qoja ­Ahmet ­ıAsaýı kesenesi, Jarkenttegi Ýálı meshiti, Tarazdaǵy Aısha bıbi kesenesi sııaqty sáýlet óneriniń tańǵajaıyp týyndylaryn aıtýǵa bolady.
Bizdiń dáýirimizge deıingi birinshi ǵasyrdyń sońynda ómir súrgen dańqty sáýletshi Mark Pollıon sáýlet óneri týraly: «Túrli salanyń qatysýy arqyly paıda bolǵan jumystardyń eń sońynda sáýletshiniń eleginen ótetindigi tegin bolmasa kerek.

Sáýletshi ǵylymdy qabyldaı alatyndaı tabıǵatynan talantty adam bolýy kerek» dep oı túıgen edi. Al HH ǵasyrdyń uly sáýletshisi Le Korbıýze: «Sáýletshi sezimtal ári ónerdiń tájirıbeli bilimpazy bolýy kerek. Ol tek qana ınjener, qurylysshy emes, dáriger, psıholog jáne mindetti túrde sýretshi ári aqyn bolýǵa tıis» dep jazady. Astananyń alǵashqy sáýletshisi Elbasymyz Nursultan Nazarbaev osy talap bıiginen tabyla bilgen qaıratker.
Álemdegi eń iri qalalar Shanhaı, Tokıo, Máskeý, Kaır bir-birlerine tipti uqsamaıdy. Sebebi bul qalalar birer ǵasyr ishinde boı kótermegen. Olar ártúrli tarıhı, mádenı jaǵdaıda boı túzegen.
Búgingi bizdiń salyp jatqanymyz álemdegi ózge qalalarǵa uqsamaıtyn sáýlet óneriniń adamzat oı-qııalynan týyndaǵan ǵajaıyp týyn­dysy. Ony biz aıtqan joqpyz. Álem moıyn­dady.
Anabir jyly Máskeý úkimeti jáne halyqaralyq astanalar men iri qalalar Assambleıasy (HAQA) «Megapolıs: HHI ǵasyr» atty halyqaralyq forým uıymdastyrdy. Oǵan TMD memleketteriniń 100-ge jýyq iri qalalary qatysty. Forým baǵdarlamasy boıynsha «TMD-nyń eń ozyq qalasy» atty kórme ótkizildi. Baı­qaýda Reseı, Qazaqstan, Ýkraına, Moldova, Be­larýs, Qyrǵyzstan jáne Grýzııa astanalary baq synasty. Baıqaý qorytyndysy boıynsha As­tana qalasy toǵyz atalymda jeńimpaz atandy.
Sáýlet óneri tutas bir ansambldi quraıdy. Onyń jumysyna basqarý fýnktsııasymen birge áleýmettik jaýapkershiligi zor áleýetti kúshterdiń bári qatysady. Sondyqtan ony aınalyp ótý múmkin emes. Forýmda Astana qalasy, «Qalany qarqyndy jáne turaqty damytý úshin», «Tıimdi basqarý úshin», «Ozyq tehnologııalardy damytqany úshin», «Mádenı-tarıhı eskertkishterdi saqtaǵany jáne qorǵaǵany úshin», «Seriktestik qatynastardy damytqany úshin», «Memlekettiń jańa astanasy retindegi qalanyń strategııalyq jobalaryn jasaǵany jáne damytqany úshin», sondaı-aq «Qalany abattandyrý men kógaldandyrý jetistikteri úshin» júldeger atanýy búgingi Astanamyzdyń jan-jaqty damýyn aıǵaqtaıdy. Bul - búgingi Astanamyzdyń az ǵana ýaqyttyń ishinde qol jetken tabystary. Ulttyq mentalıtetimizge saı keletin asa baı kompozıtsııany, qalalyq ansamblderdi quraý bir kúnniń emes, ondaǵan jyldardyń jumysy ekendigi aıqyn. Mundaı jobany Astana qalasynda boı kóterip jatqan kez kelgen ǵımarattyń boıynan kórýge bolady.
Nemistiń uly aqyndarynyń biri: «Arhıtektýra - taspen jazylǵan qudiretti mýzyka» dep aıtpaqshy, Astanadaǵy «Báıterek», «Saltanat saraıy», «Pıramıda», «Han shatyr» sııaqty ǵajaıyp ǵımarattar adamzattyń bıik oı-tolǵamynan shyqqan týyndylar.
Astana - Báıterekten bastaý alady. Ol - Astananyń sımvoly desek te, onyń boıynan ultymyzdyń ustynyn kóremiz. «Báıterek» pen «Mebıýs lentasy» Eýrazııalyq birligimizdi, jalpy, «Báıterek» monýmenti - jer, ómir jáne kók aspannyń úılesimin bildiredi. Qos qurlyqtyń ún qatysýyn aıshyqtaıdy. Bul - Astananyń birinshi anyǵy.
Danalyqtyń syry - el muqtajyn ózgeler­den tereńdeý oılap, onyń qajettiligin aıshy­lyq jerden kóre bilýde jatyr. Astananyń Saryarqanyń qaq júreginde boı kóterýiniń máni bolashaq damýymyzdyń kókjıegin kórsetedi. Bul shara geosaıası, strategııalyq jaǵynan da durys saıası sheshimi bolatyn.
Qurylys isteri qaı dáýirde de sáýlet ónerine ıek artqan. Sondyqtan da onyń aralaspaıtyn salasy joq. Sońǵy jyldary Brazılııa qalasy sáýlet ónerine basybaıly baǵynysta bolyp, sonyń yqpalymen boı kóterdi. Qalanyń bas josparynda kólik máselesi óte úlken sheberlikpen jáne ýaqyt talabyna saı sheshimin tapqan. Onda toqtaýsyz júretin mashınalar joldary birneshe deńgeıde ótedi, jeńil mashına men júk mashınalary júretin joldar bólek, avtokólik turatyn oryndar yńǵaıly jerge ornalasqan, jaıaý júretin adamdar úshin de jol qaýipsiz. Astanada qazir jáne bolashaqta júrgiziletin jumystar osy talap bıiginen kórinetini anyq.
Elbasynyń 1998 jylǵy naýryzda respýblıkamyzdyń shyǵarmashylyq, ǵylymı zııaly qaýym ókilderimen kezdesýinde aıtqan sózi qoǵam ómirine úlken serpilis ákelgenin moıyndaǵanymyz abzal.
Prezıdent óz sózinde: «Myńdaǵan jyldar boıy ata-babamyz meken etken qasıetti qazaq jeriniń bir bóligin - aıaýly Saryarqany saıası saýdaǵa salyp, darqan dalamyzdy daý-damaıǵa aınaldyrǵysy keletinder bar kezde, soltústiktegi shuraıly óńirge sýyq kóziniń suǵyn qadaıtyndar bar kezde biz myna jyly jerde, ásem qala Almatyda tynysh otyra almas edik» degen edi. Memleket basshysynyń osynaý oı baılamynda úlken kóregendik jatqan bolatyn. Munyń ózi sol kezdegi jat pıǵyldylardyń aram oıyna buǵaýlyq salýdaǵy birden-bir tegershik bolatyn.
Qala qurylysynyń salý mádenıetinde bolashaq shahardyń boı kóteretin geografııalyq aýmaǵy onyń halyq turýǵa jaılylyǵy, qalanyń basqa aýmaqtarmen qarym-qatynas jasaýǵa qolaılylyǵy eskeriledi. Bul rette, Astana joǵarydaǵy barlyq talaptarǵa jaýap bere alady.
Eski bir ańyzdarda kóne grek elinde qala salatyn jerge baılanysty mynadaı bir ápsana saqtalypty deıdi sáýlet óneriniń professory Shota Ýálıhan aǵamyz.
«Eskendir Zulqarnaıdyń aty álemge jaıy­lyp turǵan kezi bolsa kerek. Dınokrat atty sáýletshi onymen tez arada kezdeskisi kelse de, sáti túspeı qoıady. Sáýletshi Eskendirdiń shatyryna jaqyndap barady. Ózi uzyn boıly, kóz tartarlyqtaı sulý jigit bolsa kerek, ústindegi kıimin sheship tastap, denesine jyltyratyp maı jaǵyp, ıyǵyna arystan terisin jamylyp, qolyna gúrzi alyp, patshaǵa qaraı umtylypty. Dıýanalaý jigitke nazar aýdarǵan Eskendir ony shaqyryp alyp, onyń kim ekenin surapty. «Men, Makedonııadan kelgen sáýletshimin» dep bastapty sózin Dınokrat. «Seniń dańqyńa saı joba ákeldim. Afon taýynan seniń músinińdi qashamaq oıym bar. Sol qolyńnyń alaqanyńa úlken qala salmaqshymyn, al oń qolyńda taýdan qulaǵan bulaqtardyń sýy jınalatyn úlken kese bolady. Kesedegi sýdy keıin teńizge aǵyzamyn» depti. Tamasha jobaǵa tańǵalǵan patsha: «Qurylys salynatyn jerdiń aınalasynda qala halqyn astyqpen qamtamasyz etetindeı egistik alqap bar ma eken?» dep surapty. «Ondaı jer joq» degen jaýap alǵannan soń, sáýletshige: «Dınokrat, seniń jobańnyń kórkemdik sheshimin joǵary baǵalaımyn jáne oǵan tańǵalyp turmyn, biraq jańa týǵan bala emshekten aıyrylsa, kúni qarań bolatyny sııaqty, qala halqyn ash ustaı almaımyz, dál myna jerge qurylys salýǵa bolmaıdy eken» depti. Osy bir ańyzda shyndyq jatyr! Iá, ańyzda da shyndyq bar. Búgingi Astananyń aınalasy halyqtyń óz nápaqasyn aıyrýǵa tolyq qaýqary jetedi. Ol astyqty ólke. Bul - Astananyń ekinshi anyǵyna saıady.
Qazaq eliniń tarıhynda úsh astanasy boldy. HH ǵasyrdyń enshisinde qalǵan astanalar kóshi óz zamanyna qaraı tıesili mindetterin atqardy. Ýaqyt tutqynynda qalǵan ol qalalar ár kezderde túrli ataýlarmen attaryn ózgertip otyrdy. Or ózeniniń boıyndaǵy alǵashqy astanamyz - Orynbor atalsa, ortalyqtyń 1925 jyly Aqmeshitke kóshýine baılanysty onyń aty Qyzylordaǵa ózgertildi. 1929 jyly astana Almatyǵa kóshirilgende onyń aty kóshten biraz buryn Vernyı ataýynan ózgertilgen eken.
Astanasyn da, onyń bastapqy atyn ózgertken de jalǵyz Qazaqstan emes. 1868 jyly Japonııanyń ımperatory Mýtsýhıto el astanasyn Kıotodan Edoǵa kóshirip, keıin ol ataý Tokıo bolyp ózgertilgen. Norvegııanyń astanasy - Oslo 1614 jyly túbirine deıin janyp ketken. Onyń ornyna salynǵan jańa qalanyń aty sol tustaǵy monahtyń qurmetine Krıstanııa dep atalyp, 1925 jyly Oslo (orman ishindegi alańqaı) degen atyn qaıtaryp alypty. Kanada memleketiniń astanasy - Ottava («úlken ózen» degendi bildiredi) HIH ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary boı kótergen. Onyń burynǵy ataýy Rıdo kanalyn salýshy, polkovnık Baıtaýnnyń atynda bolǵan. Fınlıandııanyń astanasy - Helsınkı qalasynyń aty kartada 1917 jyly paıda bolǵan. Ol - 1550 jyldan beri Gelsınchfors degen atpen atalǵan. Danııanyń astanasy - Kopengagen buryn Havn qalasy dep atalǵan. Ispanııanyń astanasyn arab ámirleriniń biri - Madjerıd degen kisi turǵyzǵan. 1561 jyly korol ІІ Fılıpp el astanasyn Valıadolıdodan - Jańa Kastıloǵa kóshirgen. Keıin ol Madjerıdke aýysyp, sońynan Madrıd dep atalyp ketken. Portýgalııa astanasy - Lıssabonnyń bastapqy ataýy Olısıpo bolǵan. 711 jyldary búkil Pırıneı túbegi arabtardyń bıliginde bolýynyń arqasynda ol Al Oshbýnı, Lıshbýna atalǵan. Keıin qala nemisterdiń yqpalynda qalyp, ol Lısboa dep ózgertilgen. Búgingi adamzat balasynyń kóz qurtyn jeıtin Parıj qalasy ejelgi Kelt taıpasynyń astanasy bolyp, keıin Tsezar tusynda Lıýtentsııa (balshyq qala) atalǵan. 1325 jyly atstekterdiń jalań qolymen boı kótergen Mehıkonyń astanasy - Tenochtıtlan (uıqydaǵy arý nemese temeki shekkish erkek) ıspan jaýgershiligi zamanynda jermen-jeksen etilip, 1535 jyly qaıtadan boı kótergen. Bertin kele, qala Mehıko ataýyna ıe bolǵan. Kýba memleketiniń astanasy - San-Krıstobal-de-Abana dep atalǵan. Keıin ol Karıb teńiziniń batys jaǵalaýyna kóshirilip, 1519 jyly Gavana degen atpen atalǵan. Taıland eliniń astanasy - Sıam, Indonezııanyń astanasy - Botavııa atalǵan, keıin olar Bangkok, Jakarta dep ózgertilgen kóptegen mysaldar bar.
Bul jaıtter bizge de úlken oı salǵany anyq. Patsha úkimeti áıgili Qaraótkeldi Aqmolaǵa ózgertse, Keńes úkimeti onyń óz saıasatyna qaraı Tselınograd dep ózgertýge májbúr bolǵan. Úshinshi ret qazaq eliniń astanasynyń ornalasqan jerin jáne onyń atyn ózgertýdi qazaq eliniń óz baılamyna qaldyrýy táýelsizdikpen birge kelgen úlken sybaǵa dep bilgen jón. Ol qoǵamda úlken talas týdyrǵan joq.
Jalpy, Astana ataýy - parsy uǵymynda bosaǵa, tabaldyryq, saltanatty ordanyń qaqpasy degen baıypty uǵymdy bildiredi eken. Bul - Astananyń úshinshi anyǵy.

Ermek JUMAHMETULY,
Qazaqstan Jýrnalıster 
odaǵynyń múshesi