Barsakelmes qustary tabıǵı ózgeriske beıimdelip keledi
QYZYLORDA. KAZINFORM – Aral teńiziniń taǵdyrymen tyǵyz baılanysty Barsakelmes – tabıǵaty san alýan, ekologııalyq mańyzy joǵary aımaq.
Qoryqtyń keń dalasy, shóldi alqaptary men sý mańyndaǵy tabıǵı ortasy qustardyń kóptegen túrine meken bolyp otyr. Bul ólke – jyl qustary aıaldaıtyn, birqatary uıa basyp, urpaq órbitetin mańyzdy aýmaq. Sondyqtan Barsakelmestiń qus faýnasyn zertteý men saqtaý tabıǵı murany qorǵaýdyń ajyramas bóligi sanalady.
Memlekettik qoryq 1939 jyly qurylǵan. Bastapqyda araldyń aýmaǵy 180 sharshy shaqyrym bolǵan. Alaıda Aral teńiziniń tartylýyna baılanysty ol birtindep ulǵaıyp, tabıǵı landshafttar ózgeriske ushyrady.
- 2020 jyly qoryq aýmaǵy keńeıip, oǵan Syrdarııa ózeniniń Kishi Aralǵa quıatyn atyraý ýchaskesi qosyldy. Qazirgi tańda qoryqtyń jalpy aýmaǵy – 163 126 gektar. Qoryqtyń tabıǵı ekojúıeleri Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanynda qalyptasqan Aralqum shóliniń jaǵdaıynda damyp keledi. Bul aýmaq tabıǵı ortanyń ózgerýine baılanysty ósimdikter men janýarlar dúnıesinde júrip jatqan beıimdelý úderisterin zertteýge múmkindik beredi. Atyraý mańy ekojúıeleriniń turaqtylyǵy Kishi Aral teńizindegi sý deńgeıine tikeleı baılanysty. Al teńizdegi sý deńgeıi Syrdarııa ózeniniń gıdrotoraptary arqyly jiberiletin sý kólemin retteýge táýeldi. Sý deńgeıiniń turaqtylyǵy sýly-batpaqty alqaptardyń saqtalýyna, qustardyń qorektenýine jáne kóbeıýine qolaıly jaǵdaı qalyptastyrady. Sondyqtan sý rejımin saqtaý – qoryqtaǵy bıoalýantúrlilikti qorǵaýdyń mańyzdy baǵyttarynyń biri, - dedi qoryqtyń bas ekologııalyq aǵartý ınjeneri Alma Esenova.
2026 jylǵy kúzgi qustar sanaǵy nátıjesinde 18248 qus tirkeldi. Jalpy sany 250 túrli qustardyń 33 túri Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen, al 17 túri ındıkatorlyq sanatqa jatady. Sanaqty 12-15 qazan aralyǵynda ǵylymı bólim qyzmetkerleri men memlekettik ınspektorlar júrgizdi. Zertteý ekspedıtsııasy Aral – Qaratereń – Barsakelmes – Qasqaqulan – Kókaral baǵytyn qamtydy. Mamandar qustardy avtokólikpen, motorly qaıyqpen jáne 15 shaqyrym aralyqty jaıaý júrip baqylaǵan. Dalalyq jumys kezinde aýa temperatýrasy kúndiz +25 gradýsqa deıin kóterilip, soltústik-batystan qatty jel soqqan.
- Esepke alý qorytyndysy boıynsha tirkelgen qustar 18 otrıad pen 50 tuqymdasqa toptastyryldy. Onyń 102 túri qoryq aýmaǵynda uıa salady, 147 túri kóshi-qon kezinde kezdesedi. Taǵy bir túri kezdeısoq ushyp kelgen qustar qatarynda. Ádebı derekter men dalalyq baqylaýǵa sáıkes Barsakelmes qoryǵy men oǵan irgeles aýmaqtarda jyldyń ártúrli maýsymynda 250-ge deıin qus túri kezdesedi. Olardyń 100-ge jýyq túri osy aýmaqta uıa salady. Qustar popýlıatsııasynyń basym bóligin sýly-batpaqty alqaptardy mekendeıtin túrler quraıdy. Olardyń úlesi – shamamen 70 paıyz. Shól ekojúıelerin mekendeıtin qustardyń úlesi 20 paıyz bolsa, toǵaıly aýmaqtardy 10 túrli qustar mekendeıdi, - dedi Alma Esenova.
Mamannyń aıtýynsha, qoryq aýmaǵynda sırek kezdesetin jáne joıylyp ketý qaýpi bar qustar da tirshilik etedi. Munda qyzǵylt jáne buıra birqazan, qoqıqaz, aqkóz súńgýir, aqquıryqty sýbúrkit, sur tyrna, sulý tyrna jáne basqa da sırek túrler kezdesedi. Sýly-batpaqty, ásirese, taıaz sýly alqaptar qonys aýdaratyn qustar úshin erekshe mańyzǵa ıe. Olar munda tynyǵyp, qorektenip, túleıdi. Al qoryqqa irgeles shóldi aýmaqtar buldyryqtar men ózge de shól qustarynyń tirshilik etýi úshin qolaıly.
- Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyzyl kitabyna engen 57 qus túriniń 33-i Barsakelmes qoryǵy aýmaǵynda kezdesedi. 2022-2025 jyldardaǵy sanaq keıbir túrlerdiń popýlıatsııasynda ózgerister bar ekenin kórsetti. Máselen, sur tyrnanyń sany 2022 jylǵy 400 daraqtan 2025 jyly 433 daraqqa deıin artqan. Qyzyl jemsaýly qaz sany da osy kezeńde 5-ten 18 daraqqa jetken. Qaraqustyń sany 35-ten 41-ge, dala qyrany 40-tan 51-ge deıin ósken. Al keıbir túrlerdiń sany azaıǵan. Atap aıtqanda, qyzǵylt birqazan sany 2023 jyly 1372 daraq bolsa, 2025 jyly 841 daraqty quraǵan. Buıra birqazan sany da 2023 jylǵy 1210 daraqtan 2025 jyly 769 daraqqa deıin tómendegen. Mundaı ózgeristerdi baǵalaý úshin qustardyń sanyn turaqty baqylap, olardyń meken etý ortasynyń jaǵdaıyn zertteý mańyzdy, - dedi qoryq qyzmetkeri.
Tabıǵaty erekshe, bıoalýantúrliligi baı aımaqta uzaq merzimdi monıtorıng júrgiziledi. Zertteý aýmaǵynda shóldi jáne sýly-batpaqty ekojúıelerge tán qustar kezdesedi. Bul qustar tabıǵı ortanyń jaǵdaıyn sıpattaıdy. Olardyń taralýy men sany ekojúıedegi ózgeristerdi baǵalaýǵa múmkindik beredi.
- Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń (IUCN) qyzyl tizimine engen, jahandyq deńgeıde joıylyp ketý qaýpi bar 13 qus túri de qoryq aýmaǵynda kezdesedi. Olardyń qatarynda buıra birqazan, qyzyljemsaýly qaz, aqbas úırek, aqkóz súńgýir, ıtelgi jáne jekdýadaq bar. Indıkatorlyq túrlerdiń sany men taralýyndaǵy ózgerister tabıǵı ortanyń jaǵdaıyn baǵalaýǵa múmkindik beredi. Ásirese, sırek kezdesetin jáne sany azaıyp bara jatqan qustardy turaqty baqylaý olardyń popýlıatsııasyn saqtaýda mańyzdy ról atqarady. Dalalyq zertteý arqyly biz qustardyń túrlik quramyn, sanyn jáne taralý erekshelikterin anyqtaımyz. Osylaısha sırek túrlerdi qorǵaý, tabıǵı meken etý ortasyn saqtaý jáne Aral óńirindegi bıoalýantúrliliktiń jaı-kúıin baǵalaýǵa bolady, - dedi Alma Esenova.
Buǵan deıin biz Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵynda ótken kúzgi sanaq qorytyndysyn jarııaladyq.