Barqytbeldiń baýraıy baý-baqshaǵa aınaldy
ShYǴYS QAZAQSTAN OBLYSY. QazAqparat - Sońǵy jyldary Tarbaǵataı aýdanynyń aýyl sharýashylyǵy qarqyndy damyp keledi. Mal tuqymyn asyldandyrý, bordaqylaý alańdaryn salý, lızıng baǵdarlamasy boıynsha sharýa qojalyqtaryna tehnıka satyp alý, baqsha daqyldaryn, onyń ishinde kartoptan buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq ónim alý, reıtıngtik kórsetkishterdiń ósýi boıynsha oblysta aǵaryp aldan kóriný aýdan turǵyndarynyń eńsesin bıiktete tústi.Aýdan ákimi Dildábek Orazbaevpen óńirdegi osy ońdy ózgerister tóńireginde oblystyq «Dıdar» gazetiniń tilshisi suhbattasqan edi.
- - Dildábek Tájibaıuly, Barqytbel baýraıyndaǵy qasıetti de kıeli óńirdi basqarǵanyńyzǵa úsh-tórt jyl ótti. Osy ýaqytta óńirde aýyl sharýashylyǵy men óndiriste kóp ister atqarylǵanyna aýdandy aralaǵan kezde kóz jetkizdik. Siz kelgeli baqsha daqyldaryn egýge erekshe kóńil bóline bastapty. Sharýa qojalyqtary ekken qaýyn-qarbyz, qyzanaq, kartopty tipti, Astana men Almatydan arnaıy kelip, júk kólikterine tıep áketkenin de estidik. Osy jaıynda ne aıtar edińiz?
-
- Men - Ońtústiktiń týmasymyn. Jazy men kúzi on aıǵa sozylatyn aımaqta keıbir baqsha daqyldaryn eki ret egetinin eskersek, jer-ananyń qasıetin kókeıge túıip óskenim jasyryn emes. Aýdanǵa alǵash ret kelgende kókónis egýge jurtshylyqtyń qyryn qaraıtynyn ańǵardym. Birde-bir aýylda jylyjaılar joq ekenin kórgende shydaı almaı, aýdan aktıvinde jergilikti jerdegi ákimderge, mektep dırektorlaryna ár aýyl men bilim oshaqtarynda kókónisti qysy-jazy ósiretin jylyjaı salý jóninde tapsyrma berdim. Qazir aýdanda 14 jylyjaı jumys istep tur. Atap aıtar bolsaq, Qabanbaı aýylyndaǵy «Madııar» sharýa qojalyǵy 320 sharshy metrge jylyjaı salyp, qyzanaq, qııar óndire bastady. Aqsýattyq Marat Qusaıynov degen isker azamatymyz qulashyn keńge sermep 620 sharshy metrge jylyjaı ornatyp, túrli-tústi gúlder, qyzanaq, qııar ósirýdi qolǵa aldy. Aýdan jurtshylyǵynyń Maratqa aıtar alǵysy erekshe.
Kartop pen qaýyn-qarbyzǵa keletin bolsaq, aıdyn shalqar Zaısan kóliniń mańy - baqsha daqyldaryn ósirýge qolaıly aımaq. Qumdy, jazy ystyq jerde baqsha daqyldarynyń bitik ósetini belgili. «Juman-Ata» sharýa qojalyǵy ósirgen dámi til úıiretin qaýyn-qarbyzdardy Astana qalasynan kelip satyp alǵandar boldy. Qazan aıynyń 8-9-shy juldyzynda Astana qalasynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń kúnderi ótti. Atalǵan qojalyqtyń aparǵan qaýyn-qarbyzyn astanalyqtar pyshaq ushynan talap alyp ketkenin kórdik. Sonymen birge, Seıilǵazy Jumannyń «Muhtar», Aıdarhan Tileýhannyń «Baqyt», Qumarbaı Bazarhannyń «Baıtaq» sharýa qojalyqtary da júzdegen gektarǵa kartop, qaýyn-qarbyz, qyzanaq ósirip, jınaǵan mol ónimderin Óskemen men Semeı qalalarynyń bazarlarynda saýdalap, tabysqa keneldi. Aqsýat aýyldyq okrýginiń «Márýa», Sátbaev aýyldyq okrýginiń «Altyn Altaı», «Mańyraq» aýyldyq okrýginiń «Tilek» sharýa qojalyqtary kartoptyń gollandııalyq «Alladın», Qumkól aýyldyq okrýginiń «Myrzashól» ujymy kartoptyń «Melodı» sortyn egip, ár gektardan rekordty kórsetkishke qol jetkizdi. Buryndary Tarbaǵataıda kartop, baqsha daqyldarynan nátıje shyqpaıdy deýshiler, endi oılarynan aınyp, kókónis ósirip, paıdaǵa kenelip jatyr. «Qalaýyn tapsa, qar janar» degen osy.
- Aýdanda júgeri daqylyn ósirip jatyr dep estidik, bul jańalyq eken. Bıyl astyqtyń shyǵymy qalaı boldy? -
- Aǵymdaǵy jyly aýdannyń birqatar qojalyqtary júgeri daqylynyń «Moldavskıı-215» tuqymyn egip, odan joǵary ónim aldy. Qumkól aýyldyq okrýgindegi «Myrzashól», Kókjyra aýylyndaǵy jeke kásipker Nurlan Sadyqov, Aqjar aýyldyq okrýgindegi «Darhan», «Qasen-Murat» qojalyqtary 40-30 gektarǵa júgeri ekti. Agrotehnıkalyq is-sharalardy durys atqarý, aýyspaly egis júıesin saqtaý, kúzgi súdiger jumystaryn júrgizý, asa sapaly tuqymdardy ekkende ǵana mol ónim alýǵa bolatynyn nazardan shyǵarmaǵan jón. Dıqandar osyny túsine bastady. «Egin bapqa ósedi» dep qalaı oryndy aıtylǵan, bıyl tarbaǵataılyqtar 983 gektarǵa bıdaı egip, gektarynan 22,7 tsentnerden ónim aldy. Bul da oblys boıynsha joǵary kórsetkish.
- Aýdannyń basty baǵyty - mal ósirý. Tórt túlikti kóbeıtýde qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
- Mal sharýashylyǵy turaqty damyp keledi. Búgingi tańda aýdanda 125553 iri qara, 340 myń qoı-eshki, 26 myńdaı jylqy, túıe de bar. Jyl basynan beri 124 myń tsentner et, 730 myń tsentner sút, 3,2 mıllıon dana jumyrtqa óndirildi. Mal bordaqylaýǵa kóńil bólinedi. Qazir aýdanda iri qara, usaq mal, jylqy bordaqylaıtyn 332 alań bar. Bul da óńirdegi úzdik kórsetkish. Asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtken 263 sharýa qojalyǵy memleketten 97 mıllıon teńge sýbsıdııa alyp, sharýasyn shalqytyp otyr. Ol ol ma, 23080 iri qara malyna 885 asyl tuqymdy buqa qosyp tuqymdy asyldandyrý jumystaryn júıeli túrde júrgizgen 340 sharýa qojalyq ıeleri 344 mıllıon 840 myń teńgeniń sýbsıdııasyn alǵan. Sondaı-aq, asyl tuqymdy qoshqar ósirgeni, joǵary sapaly et óndirgeni úshin 63 qojalyq ıesi ondaǵan mıllıon teńge sýbsıdııaǵa ıe boldy. Ekpin aýyldyq okrýgindegi Bolat Qoıbaǵarov jetekshilik etetin sharýa qojalyǵy 2009 jyldan bastap iri qara malyn asyldandyrýmen shuǵyldana bastady. Qazir izdengish azamattyń 600 iri qarasy, 1 myń qoıy asyl tuqymdy, ol sonymen birge, aýdandaǵy sharýa qojalyqtaryn asyl tuqymdy buqamen, qunajynmen qamtamasyz etip otyr. Jetiaral aýyldyq okrýgindegi Seıithan Turabaev basqaratyn «Talpyn» qojalyǵy sońǵy alty jyldan beri qazaqtyń bııazy júndi asyl tuqymdy qoıyn ósirip jatyr. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Memlekettiń osyndaı qoldaýy arqasynda sharýa qojalyqtary erteńgi kúnge úmitpen qarap, túrli baǵdarlamalar boıynsha nesıe alýǵa qulshynys tanytýda. - - Lızıng baǵdarlamasy boıynsha aýyl sharýashylyqtary qurylymdaryna arzan baǵaǵa tehnıka satyp alýda da oń nátıjeler bar dep estidik.
- Durys aıtasyz. Bul kórsetkish boıynsha da oblysta alda kelemiz. Jyl basynan beri 95 birlik aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary satyp alyndy. Qumkól, Sátbaı, Oıshilik, Qarasý aýyldaryndaǵy sharýa qojalyqtarynyń árqaısysy onnan astam jańa tehnıkaǵa ıe boldy. Keıbir sharýa qojalyqtary jańa tehnıkanyń paıdaly ekenin ańǵarǵan soń, ekinshi, tipti úshinshi ret lızıngi ala bastady. -
- Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti odan ári damytý baǵytynda qandaı ister atqarylýda? -
- Aýdanda 3703 shaǵyn jáne orta kásippen shuǵyldanatyn qurylymdar tirkelgen. Jyl basynan beri olar bir mıllıard teńgeniń ónimderin shyǵarǵan. Ken óndirý ónerkásibi jáne karerlerdi qazýda 25,2 mıllıon teńgeniń jumystary atqaryldy. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha Aqjar aýyldyq okrýgindegi B.Hamzın jetekshilik etetin «Zaısan» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi «Tagan» ken óndirý ýchaskesinen bentonıt saz balshyǵyn óńdeıtin zaýyt salýdy qolǵa aldy. Joba quny - 270 mıllıon teńge. Kásiporyn ike qosylǵanda, 42 jumys orny ashylady. Nemese G.Ishmýratov basqaratyn «Bento Tehnologııa Kz» seriktestigi de
Tatarstannyń bir kásipornymen birlesip bentonıt saz balshyǵyn óndiretin kásiporyn salýdy bastap ketti. Bul eki joba da oblystyń údemeli ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damý jónindegi úılestirý keńesinde qaralyp, bekitilgen bolatyn. Aıta ketý kerek, bentonıt untaǵy aýyl sharýashylyǵy men ónerkásipte keńinen qoldanylady. Onyń quramynda temir, magnıı, marganets, kalıı, natrıı, kremnıı, fosfor, myrysh, basqa da hımııalyq qospalar bar. Sondaı-aq, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha úsh joba ázirlenip, nesıe alyndy. Aqsýat aýylyndaǵy kásipker Q.Qojahmetov jalpy kólemi 800 sharshy metr bolatyn eki qabatty qonaq úı men toıhana salýǵa nesıe alsa, Aqjar aýylyndaǵy «Qonys» sharýa qojalyǵynyń ıesi B.Qunafııanov ta mal bordaqylaý alańy qurylysyn júrgizýge jeńildikpen nesıe alýǵa qol jetkizdi. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» jáne «Damý óndiris» baǵdarlamalary boıynsha da aýdandaǵy kásipkerler nesıege qol jetkizip, aýdannyń ekonomıkasyn damytýǵa laıyqty úles qosyp jatyr.
Jol - ekonomıkanyń kúretamyry dep oryndy aıtylǵan. Aýdandaǵy joldyń qashyqtyǵy 892 shaqyrymdy quraıdy. Onyń 265 shaqyrymy respýblıkalyq, 211-i oblystyq, al 416,2 shaqyrymy aýdandyq deńgeıdegi joldar. Aımaq basshysy Danıal AHMETOV aýdanǵa kelgen kezde joldardyń sapaly bolýyna baqylaý jasaý kerektigin aıtqan. Bizge naqty kómek kórsetip keledi. «Qaraǵandy-Aıagóz-Boǵas»jolyna asfalt tóselip jatyr, «Omby-Maıqapshaǵaı» jolynyń «Tassaı-Boǵas-Aqmektep» ýchaskesine orta jóndeý jumystary júrgizildi. Aqsýattan Qarasýǵa deıingi jol aınadaı jarqyraıdy.
- Endi áńgime jelisin áleýmettik sala - mádenıet, densaýlyq saqtaý, bilim berý, sportqa qaraı bursaq. Osylar jaıynda tarqatyp aıtyp berseńiz?
- Aýdanda 50 jalpy bilim beretin mektep bar. Onyń 34-i orta, beseýi - negizgi, 11-i - bastaýysh mektepter. Kúndizgi bilim beretin mektepterge keletin bolsaq, bilim alyp jatqan 8230 oqýshy aýyl mektepterinde oqýda. Jańa oqý jylynda 8367 shákirt qabyldandy. Bıyl Aqsýatta óner mektebi ashyldy. Onda qazir 130 oqýshy bar. Aýdanda 230 balabaqsha men shaǵyn ortalyq jumys istep tur. Biryńǵaı ulttyq testileýde shákirtter aýdan boıynsha 82 ball jınady, bul 2015 jylmen salystyrǵanda 2-5,2 paıyz artyq. Aýdannyń 82 oqýshysy bıylǵy ulttyq testileýde 100-den joǵary ball jınap, deni joǵary oqý oryndaryna tústi. Aýdanda búldirshinderdi balabaqsha, ıaslımen qamtamasyz etýde de ońdy jumystar atqarylýda. Baıtoǵasta «Qulynshaq», Tuǵylda «Móldir bulaq», Mańyraqta «Jalǵas» jekemenshik balabaqshalary esigin aıqara ashty. Jyl basynda Aqsýatta «Aqbota» balabaqshasy paıdalanýǵa berildi.
Mádenıet salasyna keletin bolsaq, bul kúnderi aýdanda 22 mádenıet úıi men klýbtar, 25 kitaphana, 23 eskertkish, bir murajaı bar. «Irbıs» baǵdarlamasy boıynsha bıyl 6980 kitap alynyp, taratylyp berildi. Sońǵy tórt jylda 82,8 mıllıon teńgege 14 mádenıet úıine jóndeý jumystary júrgizildi. Aýdanda jyl saıyn respýblıkalyq, oblystyq týrnırler ótip turady. Sońǵy alty jyl boıy sportshylarymyz oblystyq halyq oıyndarynda birinshi oryndy eshkimge bermeı keledi. Yrǵyzbaı Doshanauly atyndaǵy qazaqsha kúresten gran-prı týrnırine sońǵy eki-úsh jyldan beri shet elderden myqty balýandar shaqyrylýda. Jaqynda ǵana Aqsýatta Maldybaı qajy atyndaǵy respýblıkalyq týrnır aıaqtaldy.Aýdanda bul kúnderi eki sport mektebi, eki sport modýli, 38 sport zaly, 17 hokkeı qoraby men jeti shaǵyn fýtbol alańy, eki ıppodrom jumys jasaýda. Tarbaǵataıdan 12 Álem chempıony, ondaǵan sport sheberleri shyqqanyn maqtan tutamyz.
Ekonomıkasy damyp kele jatqan Barqytbel baýraıyndaǵy dostyǵy men yntymaǵy jarasqan halyq el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn osyndaı tabystarmen qarsy alyp otyr.
- Áńgimeńizge rahmet!
